I CSK 122/13 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 122/13

POSTANOWIENIE

Dnia 17 maja 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Mirosław Bączyk (przewodniczący)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

SSN Agnieszka Piotrowska (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku Prokuratora Okręgowego w R.

przy uczestnictwie M. S.

o ubezwłasnowolnienie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 17 maja 2013 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika

od postanowienia Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 11 października 2012 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 14 marca 2012 r., Sąd Okręgowy w R.

uwzględniając wniosek Prokuratora Okręgowego w R. ubezwłasnowolnił całkowicie

z powodu choroby psychicznej M. S., urodzonego w dniu […] zamieszkałego w

miejscowości R. Sąd ustalił, że uczestnik postępowania jest bezdzietnym

kawalerem mieszkającym w murowanym budynku mieszkalnym położonym obok

drewnianego domu zajmowanego przez jego matkę I. S. oraz brata R. S.

Nie pracuje zarobkowo, nie jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy,

pozostaje na utrzymaniu matki i brata, korzysta z pomocy ojca. W domach

zajmowanych przez uczestnika oraz matkę i brata panuje nieporządek. Uczestnik

chodzi w brudnych ubraniach i nie przywiązuje wagi do wyglądu zewnętrznego,

spożywa alkohol. Z M. S. można nawiązać kontakt słowny, ma wykształcenie

podstawowe, zna wartość pieniądza, potrafi ugotować, wyprać, zrobić zakupy. Jest

osobą chorą psychicznie na schizofrenię paranoidalną na podłożu obniżenia

intelektu do poziomu pogranicza inteligencji niższej niż przeciętna i upośledzenia

umysłowego w stopniu lekkim wraz z zaniedbaniem środowiskowym. Był w

przeszłości leczony psychiatrycznie - w 1992 roku przebywał w szpitalu

psychiatrycznym w J., a od 2005 roku jest zarejestrowany w Poradni Zdrowia

Psychicznego. W ocenie Sądu pierwszej instancji uczestnik nie jest zdolny z uwagi

na swój stan psychiczny do samodzielnego zaspokajania potrzeb życiowych ani

dbania o własne interesy, wymaga całodobowej opieki osób trzecich, co uzasadnia

jego całkowite ubezwłasnowolnienie na podstawie art. 13 § 1 k.c.

Powyższe

postanowienie

zaskarżył

osobiście

sporządzoną

apelacją

uczestnik M. S. zarzucając, że jest osobą zdrową i zaradną życiowo w związku z

czym nie zachodzi podstawa do pozbawienia go przysługujących mu praw

obywatelskich przez orzeczenie ubezwłasnowolnienia całkowitego. W konkluzji

apelacji domagał się zmiany zaskarżonego postanowienia i oddalenia wniosku o

ubezwłasnowolnienie całkowite. Kurator ustanowiony dla uczestnika na czas

postępowania o ubezwłasnowolnienie popierał apelację uczestnika. Prokurator

wnosił o oddalenie apelacji.

Sąd Apelacyjny postanowieniem z dnia 11 października 2012 roku oddalił

apelację M. S., podzielając ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji

i wywiedzione z nich oceny prawne oraz uznając, ze wbrew stanowisku uczestnika

w sprawie zaistniały przewidziane w art. 13 § 1 k.c. przesłanki do jego całkowitego

ubezwłasnowolnienia.

W skardze kasacyjnej uczestnik M. S. zarzucił naruszenie prawa

materialnego, to jest

że ustalony

przez

psychicznego

art. 13 k.c. poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie,

Sąd

Apelacyjny

uczestnika

stan

postępowania

faktyczny

w

wypełnia

zakresie

przesłankę

zdrowia

materialną

ubezwłasnowolnienia całkowitego w postaci niemożności kierowania przez

uczestnika jego postępowaniem. Formułując powyższy zarzut, skarżący domagał

się

uchylenia

11 października

zaskarżonego

postanowienia

2012

poprzedzającego

r.

oraz

Sądu

go

Apelacyjnego

z dnia

postanowienia

Sądu

Okręgowego w R. z dnia 14 marca 2012 r. i orzeczenia co do istoty sprawy przez

oddalenie wniosku w całości. Alternatywnie wniósł o uchylenie zaskarżonego

postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna uczestnika postępowania zasługuje na uwzględnienie.

Stosownie do art. 13 § 1 k.c., osoba, która ukończyła lat trzynaście, może

być ubezwłasnowolniona

niedorozwoju

całkowicie,

umysłowego

albo

jeżeli

innego

wskutek

rodzaju

choroby

zaburzeń

psychicznej,

psychicznych,

w szczególności pijaństwa lub narkomanii, nie jest w stanie kierować swym

postępowaniem. W doktrynie i orzecznictwie utrwalony jest pogląd, że istnienie

choroby psychicznej lub innej wskazanej w tym przepisie przyczyny nie jest

przesłanką

wystarczającą

do orzeczenia

ubezwłasnowolnienia

całkowitego.

Musi jej jeszcze towarzyszyć powiązana przyczynowo z tymi przyczynami

niemożność kierowania swoim, szeroko rozumianym, postępowaniem przez osobę

fizyczną, której wniosek dotyczy. Przez pojęcie „niemożność” rozumieć należy brak

świadomego kontaktu z otoczeniem oraz brak możliwości intelektualnej oceny

swojej sytuacji, swojego zachowania i wywołanych nim następstw.

Podzielić należy sformułowany w skardze kasacyjnej zarzut, że Sąd

Apelacyjny naruszył wskazany art. 13 § 1 k.c. przez aprobatę ubezwłasnowolnienia

całkowitego M. S., orzeczonego przez Sąd pierwszej instancji w stanie faktycznym

niedającym podstaw do przyjęcia, że zachodzi zasadnicza przesłanka tej postaci

ubezwłasnowolnienia, jaką jest uwarunkowana przyczynami wymienionymi w tym

przepisie niemożność kierowania przez uczestnika jego postępowaniem. Z ustaleń

faktycznych, poczynionych przez Sąd Okręgowy i zaakceptowanych przez Sąd

drugiej instancji wynika, że uczestnik jest wprawdzie chory psychicznie, był

dwadzieścia lat temu hospitalizowany w szpitalu psychiatrycznym, ale można z nim

nawiązać kontakt logiczny i słowny, zna wartość pieniądza, jest zorientowany co do

swojej osoby, czasu i miejsca zdarzeń, jest zdolny do czynności samoobsługowych,

umie prać, gotować i robić zakupy (por. k. 27 akt sprawy).

Uczestnik orientował się co do przedmiotu niniejszego postępowania, złożył

samodzielnie apelację od postanowienia Sądu pierwszej instancji, wskazując

w niej rzeczowe, a nie irracjonalne, oderwane od rzeczywistości, argumenty

przemawiające, w ocenie skarżącego, przeciwko ubezwłasnowolnieniu całkowitemu

(por. k. 36 akt sprawy). Okoliczność, że uczestnik

jest osobą ubogą,

niewykształconą, niepracującą, spożywającą alkohol i zaniedbaną higienicznie

i środowiskowo,

wskazuje

na

to,

że

wymaga

on

ewentualnie

pomocy

w prowadzeniu własnych spraw życiowych. Nie są to natomiast okoliczności

uzasadniające najbardziej drastyczną formę ingerencji w sferę dóbr osobistych

człowieka i jego praw, jakim jest orzeczenie ubezwłasnowolnienia całkowitego,

które może nastąpić wyłącznie w interesie osoby, której wniosek dotyczy. Z ustaleń

faktycznych nie wynika, aby uczestnik naruszał obowiązujący porządek prawny,

stwarzał swoim postępowaniem uwarunkowanym chorobą psychiczną zagrożenie

dla siebie lub otoczenia, a więc by nie był z uwagi na schorzenie psychiczne zdolny

do kontrolowania własnego zachowania.

W tym stanie rzeczy na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. orzeczono jak

w sentencji.