I CSK 121/09 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 23 września 2009 r., I CSK 121/09

Utrata mocy zapisu na sąd polubowny ze względu na ogłoszenie

upadłości powoduje umorzenie postępowania toczącego się z udziałem

upadłego przed sądem polubownym (art. 142 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. –

Prawo upadłościowe i naprawcze, Dz.U. Nr 60, poz. 535 ze zm.).

Sędzia SN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Mirosław Bączyk

Sędzia SN Krzysztof Pietrzykowski

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Skarbu Państwa reprezentowanego

przez Ministra Skarbu Państwa przeciwko "E." S.A. w upadłości w W. o uchylenie

wyroku sądu polubownego, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie

Cywilnej w dniu 23 września 2009 r. skarg kasacyjnych obu stron od postanowienia

Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 17 września 2008 r.

uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w

Warszawie do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 3 lutego 2006 r. Sąd Arbitrażowy przy Krajowej Izbie

Gospodarczej oddalił powództwo Skarbu Państwa – Ministra Skarbu Państwa o

zasądzenie od strony pozwanej "E." S.A. w W. na jego rzecz kwoty 95 609 785,72

dolarów amerykańskich. W wyniku skargi strony powodowej, Sąd Okręgowy w

Warszawie, po przyjęciu, że została ona pozbawiona możności obrony swoich

praw, wyrokiem z dnia 17 sierpnia 2007 r. uchylił wskazany wyrok Sądu

Arbitrażowego.

Po wydaniu wyroku przez Sąd Okręgowy w Warszawie, w dniu 21 sierpnia

2007 r., doszło do ogłoszenia upadłości pozwanej spółki z możliwością zawarcia

układu i z pozostawieniem zarządu własnego upadłego co do jego majątku.

Kolejnym postanowieniem tego Sądu z dnia 5 lutego 2008 r. strona pozwana

została pozbawiona zarządu własnego masą upadłości i ustanowiony został

zarządca mienia wchodzącego do tej masy.

W związku z zaistniałą sytuacją Sąd Apelacyjny w Warszawie w toku

postępowania apelacyjnego prowadzonego na skutek apelacji strony pozwanej od

wyroku Sądu Okręgowego uznał, że w sprawie ma zastosowanie art. 142 ustawy z

dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz.U. Nr 60, poz. 535 ze

zm. – dalej: "Pr.u.n.") i postanowieniem z dnia 17 września 2008 r. uchylił

zaskarżony wyrok Sądu pierwszej instancji i postępowanie w sprawie przeciwko

"E." S.A. w upadłości umorzył.

Od postanowienia Sądu Apelacyjnego obie strony złożyły skargi kasacyjne, w

których zażądały jego uchylenia i przekazania sprawy temu Sądowi do ponownego

rozpoznania. Strona powodowa zarzuciła naruszenie art. 386 § 3 k.p.c. w związku z

art. 142 Pr.u.n., natomiast strona pozwana, podnosząc naruszenie wymienionych

przepisów, zgłosiła także zarzut naruszenia art. 355 § 1 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 142 Pr.u.n., zapis na sąd polubowny dokonany przez upadłego

traci moc z dniem ogłoszenia upadłości, a toczące się postępowania ulegają

umorzeniu. W związku z tym powstaje zagadnienie, czy na podstawie tego przepisu

umorzeniu podlegają wyłącznie toczące się w chwili ogłoszenia upadłości

postępowania przed sądem polubownym, czy też są nim także objęte postępowania

przed sądem powszechnym. Według Sądu Apelacyjnego, z przytoczonego przepisu

wynika – wobec utraty mocy zapisu na sąd polubowny – nakaz umorzenia

wszelkich, bez wyjątku, postępowań sądowych oraz administracyjnych toczących

się z udziałem upadłego, który tego zapisu dokonał. Obie strony trafnie jednak

zakwestionowały to stanowisko.

Nie ulega wątpliwości, że utrata mocy omawianego zapisu ze względu na

ogłoszenie upadłości strony, która go dokonała, pociąga za sobą

niedopuszczalność wszczęcia i prowadzenia postępowania przed sądem

polubownym. W literaturze podkreśla się, że komplikacja problemów

materialnoprawnych i procesowych łączących się z ogłoszeniem upadłości dłużnika

przeciwstawia się rozstrzyganiu sporów przez sąd polubowny po zaistnieniu tego

zdarzenia, przede wszystkim dlatego, że realizacja celów postępowania

upadłościowego wymaga, aby spór z udziałem upadłego został rozpoznany i

rozstrzygnięty ściśle z literą prawa materialnego i procesowego. Jednym z tych

celów jest równomierne i proporcjonalne zaspokojenie roszczeń wierzycieli z całego

majątku dłużnika, tymczasem postępowanie przed sądem polubownym znamionuje

się znaczną elastycznością, która w wypadku upadłości jednej ze stron nie jest

pożądana. Nie jest także obojętna możliwość orzekania przez sąd polubowny na

zasadzie słuszności. Z tych właśnie powodów ustawodawca przewidział w art. 142

Pr.u.n. utratę mocy obowiązującej zapisu na sąd polubowny z dniem ogłoszenia

upadłości dłużnika, który zapisu dokonał; w konsekwencji postępowanie toczące się

przed tym sądem powinno zostać umorzone. Jeżeliby sąd polubowny postąpił

inaczej, to wydany wyrok podlegałby uchyleniu w postępowaniu wszczętym na

skutek wniesienia skargi o jego uchylenie (art. 1206 § 1 pkt 1 k.p.c.).

W razie natomiast wniesienia do sądu powszechnego sprawy dotyczącej

sporu objętego zapisem na sąd polubowny, strona pozwana albo uczestnik

postępowania nieprocesowego nie mogliby skutecznie zgłosić zarzutu istnienia

takiego zapisu, jeżeli stracił on moc na podstawie art. 142 Pr.u.n. Tym samym

niedopuszczalne byłoby odrzucenie pozwu lub wniosku o wszczęcie postępowania

nieprocesowego (art. 1165 § 1 i 2 k.p.c.; zob. też postanowienie Sądu Najwyższego

z dnia 25 marca 2009 r., V CSK 390/08, nie publ.). W ten sposób uwidacznia się

ratio legis unormowania art. 142 Pr.u.n., a także i art. 147 Pr.u.n. w odniesieniu do

upadłości likwidacyjnej, ponieważ ma ono na względzie ochronę wierzycieli przed

rozstrzygnięciem sprawy po ogłoszeniu upadłości przez sąd inny niż państwowy.

Powstaje jednak pytanie, jak ocenić sytuację, w której ostateczny

(prawomocny) wyrok sądu polubownego został wydany przed dniem ogłoszenia

upadłości strony. Innymi słowy, czy wówczas ogłoszenie upadłości strony rzutuje na

tok postępowania ze skargi o uchylenie wyroku sądu polubownego.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, treść art. 142 Pr.u.n. nie uzasadnia

dokonywania jakichkolwiek wyłączeń z punktu widzenia rodzaju postępowań

sądowych lub etapu postępowania, w którym znalazła się sprawa tocząca się z

udziałem upadłego, dlatego postępowanie wywołane złożeniem skargi o uchylenie

wyroku sądu polubownego musi być umorzone. Sąd Apelacyjny podkreślił

jednocześnie, że wyrok sądu polubownego lub ugoda przed nim zawarta mają moc

prawną równą z wyrokiem sądu lub ugodą zawartą przed sądem dopiero po ich

uznaniu przez sąd albo po stwierdzeniu przez sąd ich wykonalności (art. 1212 § 1

k.p.c.). W sytuacji, o której mowa w art. 142 Pr.u.n., sąd państwowy nie może

jednak stwierdzić wykonalności wyroku sądu polubownego, jeżeli po wydaniu tego

wyroku, a przed stwierdzeniem jego wykonalności ogłoszono upadłość jednej ze

stron, postępowanie bowiem o stwierdzenie wykonalności wyroku sądu

polubownego także podlega umorzeniu.

Rozważając zagadnienie wpływu ogłoszenia upadłości na inne postępowania

sądowe – bez rozróżniania, czy chodzi o upadłość z możliwością zawarcia układu,

czy o upadłość obejmującą likwidację majątku upadłego – w literaturze zajęto

jednolite stanowisko, że wyrok sądu polubownego wydany przed ogłoszeniem

upadłości jest w pełni skuteczny. Stanowisko to nie zostało jednak szerzej

uzasadnione.

Interpretując art. 142 Pr.u.n. w ramach wykładni językowej, należy zwrócić

uwagę, że składa się on z dwóch członów. W pierwszym przewidziano, że zapis na

sąd polubowny dokonany przez upadłego traci moc z dniem ogłoszenia upadłości, a

w drugim stwierdzono, że toczące się już postępowania ulegają umorzeniu. Sąd

Apelacyjny dokonał swego rodzaju rozszczepienia analizowanego przepisu, Skarb

Państwa trafnie więc podkreślił w skardze kasacyjnej, że na podstawie art. 142

Pr.u.n. nie powinno się konstruować dwóch norm prawnych, z których jedna odnosi

się jedynie do utraty mocy wszystkich zapisów na sąd polubowny, poczynionych

przez upadłego dłużnika, a druga dotyczy umorzenia wszelkich postępowań

toczących się z jego udziałem. (...)

Wykładnia językowa art. 142 Pr.u.n. wymaga, aby jej przedmiotem była całość

tekstu normatywnego. Zastosowany przez ustawodawcę w tym artykule,

poprzedzony przecinkiem spójnik „a” nie oznacza, że występujące po nim zdanie

jest zakresowo odrębne od zdania poprzedzającego; przeciwnie, spójnik ten łączy

oba zdania w jedną logiczną i merytoryczną całość. Ścisły związek tych zdań

odzwierciedla sens i znaczenie zapisu na sąd polubowny dla danego postępowania,

a zatem także utraty mocy tego zapisu dla dalszego bytu postępowania przed

sądem polubownym.

Za takim stanowiskiem przemawia również formuła art. 1197 § 3 in principio

k.p.c. wskazująca, że wyrok sądu polubownego powinien określać zapis na sąd

polubowny, na podstawie którego wydano wyrok. Przemawia ona za wnioskiem, że

ścisły związek istnieje tylko między zapisem na sąd polubowny i postępowaniem

przed tym sądem, nie ma zaś takiego związku w odniesieniu do postępowania ze

skargi o uchylenie wyroku sądu polubownego. Należy podkreślić, że postępowanie

toczące się na podstawie tej skargi nie jest w jakimkolwiek stopniu kontynuacją

postępowania przed sądem polubownym. Skarga o uchylenie inicjuje odrębne

postępowanie, a jej uwzględnienie może nastąpić tylko w razie wystąpienia podstaw

przewidzianych w art. 1206 k.p.c. Postępowanie w sprawie skargi o uchylenie

wyroku sądu polubownego może zatem toczyć się nawet w razie braku zapisu na

sąd polubowny, nieważności lub bezskuteczności tego zapisu, czy też w wypadku

utraty przez niego mocy według prawa właściwego (art. 1206 § 1 pkt 1 k.p.c.). Ze

względu na te właśnie okoliczności strony mogą żądać uchylenia wyroku sądu

polubownego. (...)

Należy zauważyć, że problem utraty mocy przez zapis, tak zresztą jak i

kwestia jego nieistnienia, nieważności, bezskuteczności oraz niewykonalności może

być wyjaśniana w postępowaniu ze skargi o uchylenie wyroku sądu polubownego

jedynie w razie zgłoszenia przez skarżącego odpowiedniego zarzutu, w

postępowaniu bowiem przed sądem państwowym obowiązuje reguła związania

sądu podstawami tej skargi oraz granicami wniosków stron; jedynie podstawy

wskazane w art. 1206 § 2 k.p.c. uwzględniane są z urzędu. Strona powodowa,

skarżąc wyrok Sądu Arbitrażowego nie powoływała się na podstawę wymienioną w

art. 1206 § 1 pkt 1 k.p.c. Możliwość powołania się na przyczynę utraty mocy przez

zapis na sąd polubowny, wynikającą z art. 142 Pr.u.n., nie wchodziła zresztą w

ogóle w rachubę, skoro do ogłoszenia upadłości strony przeciwnej doszło już po

wydaniu wyroku przez Sąd Arbitrażowy, a nawet po wydaniu wyroku kasatoryjnego

przez Sąd Okręgowy. W tej sytuacji, skoro pozwana spółka jako strona, która przed

sądem państwowym sprawę przegrała, zaskarżyła wyrok Sądu Okręgowego

apelacją, to rzeczą Sądu drugiej instancji była ocena zasadności tej apelacji oraz

skuteczności zaskarżonego orzeczenia Sądu polubownego. Do kontroli

merytorycznej zaskarżonego wyroku Sądu pierwszej instancji jednak nie doszło,

gdyż wyrok ten został uchylony ze względów procesowych, a postępowanie w

sprawie – umorzone. W konsekwencji nastąpił powrót sporu do stanu

poprzedniego, co oznacza, że wyrok Sądu Arbitrażowego z dnia 3 lutego 2006 r.

oddalający powództwo Skarbu Państwa pozostaje w obrocie prawnym, jakkolwiek

do czasu jego uznania nie korzysta z powagi rzeczy osądzonej. Umorzenie

postępowania ze skargi o uchylenie wyroku sądu polubownego nie tylko pozbawia

zainteresowaną stronę możliwości skontrolowania zaskarżonego wyroku przez sąd

państwowy, lecz jednocześnie wprowadza stan niepewności co do skuteczności

tego wyroku. Zakończenie tego postępowania rozstrzygnięciem merytorycznym nie

przesądzi, że spór między stronami nie będzie kontynuowany, jeżeli bowiem

doszłoby do prawomocnego uchylenia wyroku Sądu Arbitrażowego, to wówczas

pojawi się kwestia, czy Sąd ten, w razie odpowiedniego żądania Skarbu Państwa,

będzie nadal kompetentny do rozstrzygnięcia sporu między stronami (zob. art. 1211

k.p.c.), czy też ponowne postępowanie przed tym Sądem należy na podstawie art.

142 Pr.u.n. umorzyć. Dopóki jednak nie dojdzie do prawomocnego uwzględnienia

skargi o uchylenie wyroku sądu polubownego, dopóty zagadnienie to – w realiach

procesowych sprawy – jasna bezprzedmiotowe.

Do identycznego rozwiązania prowadzi również wykładnia systemowa. Należy

zwrócić uwagę na tytuł działu V „Wpływ ogłoszenia upadłości na postępowanie

sądowe i administracyjne”, który wbrew pozorom nie przesądza wykładni art. 142

Pr.u.n. Strona pozwana trafnie podkreśliła, że nie można abstrahować od tego, iż

każdy przepis tego działu reguluje określony wycinek problematyki wpływu

upadłości na różnorodne postępowania sądowe i administracyjne, przy czym żaden

z nich nie wskazuje na wpływ upadłości na postępowania sądowe lub

administracyjne in genere. (...) Nie inaczej jest w odniesieniu do art. 142 Pr.u.n.,

dlatego brak podstawy do przyjęcia, że przepis ten dotyczy wszystkich postępowań

bez szczególnego wyróżnienia. Przeciwnie, należy przyjąć, że w przepisie tym

znajduje się norma odnosząca się do postępowania przed sądem polubownym ze

względu na specyfikę i odrębność tego postępowania. Chodzi tu jednak o

postępowanie sądowe, dlatego też ulokowanie art. 142 Pr.u.n. w dziale V jest

logicznie i merytorycznie uzasadnione. (...)

Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji (art. 398 15

§ 1 oraz art. 108 § 2 w związku z art. 391 § 1 i art. 39821 k.p.c.).