I CSK 120/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 120/10

POSTANOWIENIE

Dnia 2 grudnia 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Wojciech Katner (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Dariusz Dończyk (sprawozdawca)

w sprawie z urzędu

przy udziale Spółdzielni Mieszkaniowej "N. M." w W. i Spółdzielni BudowlanoMieszkaniowej "N. E." w W.

o zmianę danych w KRS,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 2 grudnia 2010 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania - Spółdzielni Budowlano-Mieszkaniowej

"N. E." w W.

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 4 listopada 2009 r.,

1) oddala skargę kasacyjną;

2) zasądza

od

uczestnika

Budowlano-Mieszkaniowej

postępowania

-

Spółdzielni

"N.

W. na rzecz

E."

w

uczestnika postępowania - Spółdzielni Mieszkaniowej "N.

M." w W. kwotę 180 (sto osiemdziesiąt) zł tytułem zwrotu

kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd

Rejonowy

postanowieniem

z

dnia

6 marca

2009

r.

umorzył

postępowanie w sprawie wszczętej z urzędu na podstawie art. 12 ust. 3 ustawy o

Krajowym Rejestrze Sądowym o wykreślenie z Krajowego Rejestru Sądowego

Spółdzielni Mieszkaniowej „N. M.” w W. z powodu prawomocnego uchylenia

uchwały walnego zgromadzenia Spółdzielni Budowlano-Mieszkaniowej „N. E.” z

dnia 25 kwietnia 1998 r. o podziale tej spółdzielni. Postanowienie to zapadło po

wcześniejszym uchyleniu przez Sąd Okręgowy postanowienia Sądu Rejonowego z

dnia 30 maja 2008 r. o wszczęciu z urzędu postępowania i wykreśleniu z

Krajowego Rejestru Sądowego Spółdzielni Mieszkaniowej „N. M.” w W.

W ocenie Sądu Rejonowego, prawomocne uchylenie uchwały o podziale

spółdzielni nie eliminuje konstytutywnego skutku wynikającego z wpisu do rejestru

nowej spółdzielni, wyodrębnionej w wyniku podziału. Nowa spółdzielnia, z chwilą

wpisania jej do rejestru, nabyła osobowość prawną i rozpoczęła funkcjonowanie

w obrocie

prawnym.

Jej

wykreślenie

musi

poprzedzać

przeprowadzenie

postępowania likwidacyjnego, gdyż uchylenie uchwały o podziale należy traktować

jako zarejestrowanie spółdzielni z naruszeniem przepisów prawa. W trybie

przewidzianym w art. 12 ust. 3 ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym można

wykreślić z tego rejestru jedynie dane niedopuszczalne ze względu na

obowiązujące przepisy prawa, nie można natomiast wykreślić podmiotu uprzednio

wpisanego w tym rejestrze. O ponownym wpisie do rejestru Spółdzielni

Mieszkaniowej „N. M.” Sąd orzekł na podstawie art. 6947 k.p.c.

Postanowieniem z dnia 4 listopada 2009 r. Sąd Okręgowy oddalił apelację

uczestnika postępowania Spółdzielni Budowlano-Mieszkaniowej „N. E.” w W.

wniesioną od postanowienia Sądu Rejonowego. Sąd Okręgowy uznał za

prawidłowe ustalenia faktyczne oraz ocenę prawną Sądu pierwszej instancji.

Odnosząc się do zarzutu podniesionego w apelacji uznał dodatkowo, że podstawą

wykreślenia z urzędu z rejestru Spółdzielni Mieszkaniowej „N. M.” nie może być art.

24 ust. 4 ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym, gdyż prowadziłoby to do

obejścia przewidzianego prawem spółdzielczym trybu likwidacji spółdzielni.

Od

powyższego

postanowienia

skargę

kasacyjną

wniósł

uczestnik postępowania Spółdzielnia Budowlano - Mieszkaniowa „N. E.” w W.,

który zaskarżył je w całości, opierając ją na podstawie naruszenia prawa

materialnego:

-

art. 113 § 1 oraz art. 114 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 16 września 1982 r. Prawo

spółdzielcze (jedn. tekst Dz.U. z 2003 r. Nr 188, poz. 1848 ze zm.) przez

błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, co było wynikiem przyjęcia,

że zachodzą przesłanki do otwarcia likwidacji Spółdzielni Mieszkaniowej „N.

M.” z siedzibą w W., pomimo braku faktycznych podstaw do przyjęcia, iż te

przesłanki występują;

-

art. 24 ust. 4 ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze

Sądowym (jedn. tekst . Dz.U. z 2007 r. Nr 168, poz. 1186 ze zm.) poprzez

dokonanie ponownego wpisu

z urzędu danych nieodpowiadających

rzeczywistemu stanowi rzeczy, tj. uchylenie wpisu wykreślającego i ponowne

wpisanie w rejestrze Spółdzielni Mieszkaniowej „N. M.” z siedzibą w W.,

pomimo uprawomocnienia się wyroku Sądu Okręgowego uchylającego

uchwałę walnego zgromadzenia Spółdzielni Budowlano-Mieszkaniowej „N.

E.” w W. z dnia 25 kwietnia 1998 r. w przedmiocie podziału spółdzielni.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie

sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Spółdzielnie mieszkaniowe podlegają szczególnej regulacji prawnej zawartej

w ustawie z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych (jedn. tekst

Dz. U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1116 ze zm.), w której nie ma jednak

przepisów dotyczących likwidacji tych spółdzielni. Ustawa ta normuje jedynie

niektóre konsekwencje prawne wynikające z przeprowadzenia postępowania

likwidacyjnego spółdzielni mieszkaniowej (por. art. 16 i art. 17 18 ustawy). Z tego

względu, zgodnie z art. 1 ust. 7 ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych,

w zakresie nieuregulowanym w tej ustawie do spółdzielni mieszkaniowych stosuje

się przepisy ustawy z dnia 16 września 1982 r. – Prawo spółdzielcze (jedn. tekst

Dz.U. 2003 r. Nr 188, poz. 1848 ze zm. – dalej Prawo spółdzielcze), w tym

przepisy, zawarte w art. 113 i 114 tej ustawy, dotyczące postępowania

likwidacyjnego wobec spółdzielni. Przed wejściem w życie - z dniem 24 kwietnia

2001 r. - ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych, nie

było także szczególnych przepisów w Prawie spółdzielczym dotyczących podstaw

wszczęcia postępowania likwidacyjnego wobec takich spółdzielni.

Artykuł 113 § 1 Prawa spółdzielczego wymienia okoliczności, których

wystąpienie powoduje przejście spółdzielni w stan likwidacji, natomiast art. 114 § 1

określa przyczyny, które mogą stanowić podstawą podjęcia uchwały przez związek

rewizyjny, w którym spółdzielnia jest zrzeszona albo – w zw. z art. 259 § 3 Prawa

spółdzielczego - przez Krajową Radę Spółdzielczą, gdy spółdzielnia jest

niezrzeszona, o postawieniu spółdzielni w stan likwidacji. Według art. 126 § 3 oraz

art. 136 Prawa spółdzielczego wykreślenie spółdzielni z rejestru jest ostatnią

czynnością podejmowaną przez sąd rejestrowy po zakończeniu, odpowiednio,

postępowania

likwidacyjnego

albo

postępowania

upadłościowego

wobec

spółdzielni. Powołane przepisy uzasadniają wniosek, że wykreślenie spółdzielni

z Krajowego Rejestru Sądowego jest możliwe w zasadzie po przeprowadzeniu

postępowania likwidacyjnego albo upadłościowego. Tylko wyjątkowo, w sytuacji

określonej w art. 115 Prawa spółdzielczego, może nastąpić wykreślenie spółdzielni

z rejestru sądowego bez przeprowadzenia tych postępowań. Według tego przepisu,

jeżeli spółdzielnia nie rozpoczęła działalności gospodarczej w ciągu roku od dnia jej

zarejestrowania i nie posiada majątku, może ulec wykreśleniu z rejestru na wniosek

związku rewizyjnego albo - w związku z art. 259 § 3 Prawa spółdzielczego Krajowej Rady Spółdzielczej.

W art. 122 oraz 125 Prawa spółdzielczego określono zadania likwidatora,

a tym samym pośrednio cele postępowania likwidacyjnego. Najogólniej rzecz

ujmując są nimi: zakończenie bieżącej działalności spółdzielni, ściągnięcie

należności

przysługujących

spółdzielni

oraz

zaspokojenie

jej

wierzycieli.

Realizacja tych celów jest aktualna także wówczas, gdy spółdzielnia została

wpisana do rejestru sądowego na podstawie wadliwej uchwały o podziale

spółdzielni. Zgodnie z art. 11 § 1 Prawa spółdzielczego z chwilą wpisu spółdzielni

do rejestru nabywa ona osobowość prawną. Wpis do rejestru sądowego ma więc

charakter konstytutywny. Na wywołanie tego skutku prawnego nie ma wpływu

ewentualna wadliwość uchwały o podziale spółdzielni. Również ustanie bytu

prawnego spółdzielni jest konsekwencją wykreślenia spółdzielni z rejestru

sądowego (por. uzasadnienie uchwał Sądu Najwyższego: z dnia 8 lipca 1992 r.,

III CZP 82/92, OSP 1993, nr 7-8, poz. 151 oraz z dnia 21 sierpnia 1996 r., I PZP

15/96, OSP 1997, nr 5, poz. 103, postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

3 grudnia 1999 r., I CKN 261/98, Lex nr 452824, uzasadnienie postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 17 maja 2002 r., I CKN 204/00, Lex nr 55250). Uchylenie przez

sąd uchwały organu spółdzielni o podziale spółdzielni nie powoduje więc ex lege

ustania, powstałej w wyniku podziału, spółdzielni, do czego niezbędne jest

wykreślenie spółdzielni z rejestru sądowego.

Od

chwili

prawomocnego

wpisu

do

rejestru

sądowego

(wymóg prawomocności obowiązywał od dnia wejścia w życie nieobowiązującego

już rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 23 lutego 1995 r. w sprawie

sposobu prowadzenia sądowego rejestru spółdzielni, Dz.U. Nr 123, poz. 129)

powstała w wyniku podziału, spółdzielnia posiada zdolność prawną i zdolność do

czynności prawnych, może więc występować w obrocie cywilnoprawnym,

tj. nabywać prawa i obowiązki. Stosunki prawne, od chwili rejestracji nowopowstałej

spółdzielni nie są statyczne, lecz mają charakter dynamiczny. Nowa spółdzielnia

może zarówno zbywać posiadany majątek, jak również nabywać prawa majątkowe.

Spółdzielnia ta ma własne zobowiązania publicznoprawne. Zmiany mogą dotyczyć

także stosunków spółdzielczych. Powyższe konsekwencje, wynikające z wpisu do

rejestru sądowego powstałej wskutek podziału spółdzielni, wyłączają możliwość jej

wykreślenia z rejestru bez przeprowadzenia postępowania likwidacyjnego w razie

uchylenia

uchwały

o

podziale

spółdzielni.

Konieczność

przeprowadzenia

postępowania likwidacyjnego uzasadniona jest ochroną uczestników obrotu

cywilnoprawnego, którzy w zaufaniu do danych zawartych w rejestrze sądowym

weszli w stosunki prawne z powstałą wskutek podziału nową spółdzielnią.

Nie istnieje bowiem przepis prawa, który przewidywałby sukcesję prawną

spółdzielni, która podlegała podziałowi po nowopowstałej spółdzielni w razie

jej wykreślenia z rejestru sądowego. Dlatego spółdzielnia, która podlegała

podziałowi nie odpowiada za zobowiązania spółdzielni powstałej w wyniku jej

podziału i następnie wykreślonej z rejestru sądowego (por. uchwałę Sądu

Najwyższego z dnia 21 sierpnia 1996 r., I PZP 15/96). W postępowaniu

likwidacyjnym wszczętym wobec spółdzielni powstałej w wyniku podziału

spółdzielni, powinny natomiast zostać uwzględnione, możliwe - ze względu na

zmienione okoliczności faktyczne i prawne - skutki prawne wynikające z uchylenia

uchwały o podziale spółdzielni.

W postanowieniu z dnia 5 maja 2005 r., IV CK 18/2005 (Lex nr 311345)

Sąd Najwyższy wykluczył, aby na podstawie art. 12 ust. 3 ustawy o Krajowym

Rejestrze Sądowym było dopuszczalne wykreślenie podmiotu wpisanego uprzednio

do rejestru. Jako istotny argument za określoną wykładnią tego przepisu uznano,

że nie może on prowadzić do obchodzenia przewidzianego prawem spółdzielczym

trybu likwidacyjnego, nawet w przypadku, gdy po zarejestrowaniu spółdzielni sąd

rejestrowy uznał, że uchwała o podziale spółdzielni została podjęta z naruszeniem

przepisów ustawy – Prawo spółdzielcze, a więc nie mogła doprowadzić do

skutecznego podziału spółdzielni. Wykreślenie spółdzielni z rejestru stanowi

zakończenie całego procesu mającego doprowadzić do wyeliminowania z obrotu

cywilnoprawnego funkcjonującej w nim wcześniej osoby prawnej. Stanowisko to

jest aktualne także wówczas, gdy uchwała organu spółdzielni o podziale spółdzielni

zostanie uchylona prawomocnym wyrokiem sądu, który zgodnie z art. 365 § 1

k.p.c., wiąże strony i sąd, który go wydał, ale także inne sądy. Wyrok ten swoimi

skutkami dotyka obie – poprzednią i nowopowstałą – spółdzielnie (por. wyrok Sądu

Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 3 grudnia 1992 r. I ACr 478/92, OSA 1993, Nr 7,

poz. 51). Wyrok uchylający uchwałę organu spółdzielni o podziale spółdzielni nie

niweczy jednak skutków prawnych wynikających z konstytutywnego wpisu

nowopowstałej spółdzielni do rejestru sądowego. Do sytuacji tej ma zastosowanie

art. 114 § 1 pkt 2 Prawa spółdzielczego, który dotyczy zarejestrowania spółdzielni

z naruszeniem prawa. W chwili wydania postanowienia o wpisie do rejestru

sądowego – rozpoznanej sprawie - Spółdzielni Mieszkaniowej „N. M.” istniała

uchwała walnego zgromadzenia Spółdzielni Budowlano-Mieszkaniowej „N. E.” z

dnia 25 kwietnia 1998 r. o podziale tej spółdzielni, jednakże prawomocny wyrok

Sądu Okręgowego z dnia 7 listopada 2001 r. uchylający tę uchwałę jest skuteczny ex

tunc, (por. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 21 stycznia 2004 r., IV CK

356/02, Lex nr 187166), bowiem uchwała była dotknięta wadą względnej nieważności,

co wynikało z konstrukcji art. 42 § 2 Prawa spółdzielczego, w brzmieniu

obowiązującym w chwili podjęcia zaskarżonej uchwały. Podstawą wpisu spółdzielni do

rejestru była więc wadliwa uchwała organu spółdzielni, co odpowiada regulacji

zawartej w art. 114 § 1 pkt 2 Prawa spółdzielczego.

Z tych przyczyn, mimo że zasadnie podniesiono w skardze kasacyjnej,

iż w okolicznościach rozpoznawanej sprawy nie miały zastosowania przepisy art. 113

§ 1 oraz art. 114 § 1 pkt 1 Prawa spółdzielczego, aktualne pozostało stanowisko Sądu

drugiej instancji, że miał zastosowanie art. 114 § 1 pkt 2 Prawa spółdzielczego.

Należy przy tym podkreślić, że przepis ten został dodany do Prawa spółdzielczego

ustawą z dnia 7 lipca 1994 r. o zmianie ustawy – Prawo spółdzielcze oraz o zmianie

niektórych ustaw (Dz.U. Nr 90, poz. 419) w celu uregulowania sytuacji prawnej

spółdzielni wpisanej do rejestru sądowego, gdy ulegał uchyleniu wpis tej spółdzielni.

W art. 114 § 1 pkt 2 Prawa spółdzielczego określono, że taki stan nie uzasadnia

wykreślenia spółdzielni z rejestru sądowego bez przeprowadzenia postępowania

likwidacyjnego.

Uwzględniając powyższe za nieuzasadniony należy uznać także zarzut

naruszenia art. 24 ust. 4 ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym. Przedmiotem

postępowania, wszczętego przez Sąd rejestrowy z urzędu, było wykreślenie

z Krajowego Rejestru Sądowego Spółdzielni Mieszkaniowej „N. M.” w W. Sąd

rejestrowy nie dysponował dokumentem, który mógłby stanowić podstawę do

wykreślenia tej Spółdzielni z rejestru. Ponowny wpis, wykreślonej wcześniej z

Krajowego Rejestru Sądowego spółdzielni, był natomiast konsekwencją umorzenia

postępowania, w ramach którego dokonano nieprawomocnego wykreślenia z

Krajowego Rejestru Sądowego Spółdzielni Mieszkaniowej „N. M.”, które to orzeczenie

zostało wcześniej uchylone postanowieniem Sądu odwoławczego.

Z tych przyczyn skarga kasacyjna podlegała oddaleniu na podstawie art. 39814

k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na

podstawie art. 520 § 3 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. i art. 39821 k.p.c. w zw. z art. 13

§ 2 k.p.c.