I CSK 115/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 115/11

POSTANOWIENIE

Dnia 14 grudnia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie z wniosku A. S.

przy uczestnictwie M. S.

o stwierdzenie nabycia spadku,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 14 grudnia 2011 r.,

skargi kasacyjnej uczestniczki postępowania

od postanowienia Sądu Okręgowego z dnia 11 sierpnia 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 14 stycznia 2009 r. Sąd Rejonowy stwierdził, że

spadek po Z. S. zmarłej w dniu 2 grudnia 2003 r. w W. nabyły na podstawie

testamentu notarialnego z dnia 21 listopada 1988 r. jej dzieci: syn A. S. i córka M.

S. po ½ części każde z nich.

Sąd pierwszej instancji ustalił między innymi, że spadkodawczyni w dniu

21 listopada 1988 r. sporządziła testament notarialny, w którym do spadku

powołała dwoje swoich dzieci. Ważności tego testamentu nikt nie kwestionował,

natomiast

wnioskodawca

zakwestionował

ważność

drugiego

testamentu

notarialnego sporządzonego przez spadkodawczynię w dniu 7 stycznia 2003 r.,

w którym do całego spadku powołała swoją córkę M. S., natomiast wydziedziczyła

syna A. S.

W oparciu o opinię biegłego lekarza kardiologa oraz łączną opinię biegłych

psychiatry i psychologa Sąd pierwszej instancji ustalił, że w chwili sporządzania

testamentu z dnia 7 stycznia 2003 r. spadkodawczyni cierpiała na postępującą

chorobę wieńcową, nie miała możliwości samodzielnego poruszania się po

złamaniu szyjki kości udowej i złamaniu kości łonowej, co wpłynęło na znaczne

pogorszenie jej stanu psychicznego prowadzące do zespołu otępiennego,

z powodu którego była w stanie wyłączającym świadome i swobodne podjęcie

decyzji oraz wyrażenie woli. Z tych przyczyn Sąd Rejonowy na podstawie art. 945

§ 1 pkt 1 k.c. uznał powyższy testament za nieważny i w konsekwencji orzekł

o dziedziczeniu na podstawie wcześniejszego testamentu z dnia 21 listopada

1988 r.

Rozpoznając apelację uczestniczki postępowania M. S., w której zawarty był

wniosek o dopuszczenie kolejnego dowodu z łącznej opinii biegłych psychiatry i

psychologa, Sąd Okręgowy dopuścił na rozprawie w dniu 15 maja 2009 r. dowód z

opinii Instytutu Psychiatrii i Neurologii w W. celem ustalenia, czy testatorka była w

stanie świadomie i swobodnie podjąć decyzję o sporządzeniu testamentu i wyrazić

wolę zawartą w testamencie notarialnym z dnia 7 stycznia 2003 r. Jednakże po

uzyskaniu informacji zawartej w piśmie Instytutu z dnia 7 lipca 2009 r., z której

wynika, że ze względów finansowych Instytut jedynie firmuje wydawane opinie i ma

nad nimi merytoryczny nadzór, w związku z czym konieczne jest powołanie przez

Sąd indywidualnie określonych biegłych, którzy w prywatnym czasie opracują

opinię – Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 8 września 2009 r. uchylił

postanowienie z dnia 15 maja 2009 r. i dopuścił dowód z opinii Instytutu Psychiatrii

i Neurologii w W. wskazując tę samą tezę dowodową, zaś do sporządzenia tej

opinii powołał biegłe wskazane przez Instytut: lekarza specjalistę psychiatrę U. C. i

dr A. P. psychologa klinicznego.

W oparciu o sporządzoną przez nie opinię, którą uznał za opinię Instytutu

Psychiatrii i Neurologii w W., Sąd drugiej instancji ustalił między innymi, że w chwili

sporządzania testamentu z dnia 7 stycznia 2003 r. spadkodawczyni znajdowała się

w stanie wyłączającym swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli, choć nie była

w

stanie

wyłączającym

świadome

powzięcie

decyzji

i

wyrażenie

woli.

Zaawansowany wiek spadkodawczyni, początek choroby otępiennej, przebyty

stres, cierpienie i ból związany z doznanymi złamaniami kości szyjki udowej i kości

łonowej, niemożność poruszania się, utrudniony kontakt z osobami spoza kręgu

bezpośrednich opiekunów oraz całkowita zależność od osób, pod których opieką

pozostawała,

spowodowały u

niej

labilność

emocjonalną,

apatię,

spadek

aktywności oraz emocjonalnej kontroli nad motywacją, co czyniło ją uległą i podatną

na sugestie osób, od których opieki była zależna, w stopniu wyłączającym

możliwość swobodnego powzięcia decyzji i wyrażenia woli. Z tych przyczyn Sąd

Okręgowy oddalił apelację wskazując, że w świetle art. 945 § 1 pkt 1 k.c.

sporządzenie testamentu w stanie wyłączającym swobodne powzięcie decyzji

i wyrażenie woli powoduje nieważność testamentu.

W

skardze

kasacyjnej

opartej

na

obu

podstawach

uczestniczka

postępowania w ramach pierwszej podstawy zarzuciła naruszenie art. 945 § 1 pkt 1

k.c. przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu

przez Sąd, że wada testamentu w postaci istnienia stanu wyłączającego swobodne

powzięcie decyzji i wyrażenie woli, prowadząca do jego nieważności, może wynikać

także z przyczyn zewnętrznych wobec testatora, takich jak wpływ osób trzecich czy

ich sugestie, podczas gdy mogą tu być brane pod uwagę tylko czynniki

wewnętrzne, jak przede wszystkim zaburzenia chorobowe.

W ramach drugiej podstawy zarzuciła naruszenie art. 217 § 1 w zw. z art.

224 § 1, art. 236 zd.1 oraz art. 290 § 1 k.p.c. przez przeprowadzenie jedynie

dowodu z opinii kolejnych biegłych, mimo dopuszczenia przez Sąd Okręgowy

dowodu z opinii instytutu naukowego, którego przeprowadzenie było w sprawie

uzasadnione okolicznościami.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 945 § 1 pkt 1 k.c. testament jest nieważny jeżeli został

sporządzony w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji

i wyrażenie woli. Stan wyłączający świadome albo swobodne powzięcie decyzji

i wyrażenie woli jest także wadą oświadczenia woli przewidzianą w art. 82 k.c.,

a zatem wykładnia tego przepisu prezentowana w literaturze i orzecznictwie

powinna być niewątpliwie uwzględniana przy wykładni i stosowaniu art. 945 § 1

pkt 1 k.c., choć nie można też pominąć, że przepis ten nie stanowi w pełni

odpowiednika art. 82 k.c. Jak podkreśla się w literaturze przepis art. 945 § 1 pkt 1

k.c. nie wskazuje nawet przykładowo powodów, które mogą prowadzić do stanu

wyłączającego świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli ani nie

zawiera stwierdzenia, że stan taki może wynikać z jakichkolwiek przyczyn, jak czyni

to art. 82 k.c. Wskazuje to na chęć ustawodawcy zapewnienia w możliwie

najszerszym zakresie swobody testowania. Przy sporządzaniu testamentu brak

świadomego albo swobodnego powzięcia decyzji i wyrażenia woli może wynikać

z jakichkolwiek powodów, nawet jeżeli testator nie znajduje się w stanie

nieprzytomności lub zakłócenia czynności psychicznych.

Na gruncie art. 82 k.c. w orzecznictwie Sądu Najwyższego i literaturze

jednolicie przyjmuje się, że zarówno stan wyłączający świadome powzięcie decyzji

i wyrażenie woli, jak i stan wyłączający swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie

woli musi wynikać z przyczyny wewnętrznej, umiejscowionej w samym podmiocie

składającym oświadczenie woli, a więc musi wynikać ze stanu, w jakim znajduje się

osoba składająca oświadczenie woli, a nie z okoliczności zewnętrznych, w jakich

osoba ta się znalazła. Źródłem tej wady oświadczenia woli są zatem szczególne

właściwości psychiki lub procesu myślowego, znajdujące się „wewnątrz” osoby

składającej oświadczenie woli, a nie czynniki zewnętrzne, pod wpływem których

oświadczenie zostało złożone (porównaj między innymi wyroki Sądu Najwyższego

z dnia 1 lipca 1974 r. III CRN 119/74, OSP 1976/2/30, z dnia 17 listopada 2004 r.

IV CSK 229/04 i z dnia 7 lutego 2006 r. IV CSK 7/05 niepubl.).

Podobnie należy rozumieć wyłączenie świadomości lub swobody powzięcia

decyzji i wyrażenia woli jako przyczyny nieważności testamentu przewidzianej

w art. 945 § 1 pkt 1 k.c. Jak wskazuje się w literaturze oświadczenie woli testatora

jest świadome jeżeli w czasie sporządzania testamentu nie występowały żadne

zaburzenia świadomości a testator jasno i wyraźnie zdawał sobie sprawę, że

sporządza testament określonej treści, natomiast oświadczenie testatora jest

swobodne, jeżeli spadkodawca nie kieruje się motywami intelektualnymi lub

pobudkami uczuciowymi, mającymi charakter chorobowy, nie pozostaje pod

dominującym wpływem czyjejkolwiek sugestii i zachowuje wewnętrzne poczucie

swobody postępowania. Stany określone w art. 945 § 1 pkt 1 k.c. (podobnie jak

w art. 82 k.c.) obejmują również stan ciężkiej choroby testatora, doprowadzający

do wyczerpania się organizmu i siły woli tak, że nie jest zdolny, mimo posiadania

świadomości, do przeciwstawienia się zewnętrznym wpływom (np. naciskom).

W orzecznictwie przyjmuje się, że sugestie osób trzecich nie wyłączają

swobody powzięcia decyzji, gdyż w przeciwnym wypadku niemal każde

oświadczenie woli dotknięte byłoby omawianą wadą, rzadko bowiem człowiek

działa zupełnie swobodnie (porównaj między innymi postanowienie z dnia

21 kwietnia 2004r. III CSK 523/02 i cytowany wyrok z dnia 1 lipca 1974r. III CRN

119/74).

Jednakże na gruncie art. 945 § 1 pkt 1 k.c., który w szczególny sposób

chroni swobodę testowania nie wskazując, nawet przykładowo, jakichkolwiek

przyczyn mogących ją wyłączać, należy przyjąć, że choroba testatora i ogólny stan

jego zdrowia, które doprowadziły do takiego osłabienia jego aktywności i siły woli,

że nie jest zdolny, mimo posiadania świadomości, do przeciwstawienia się

naciskom osób, bez których opieki nie może egzystować- wyłącza swobodę

testowania. Jest to bowiem niewątpliwie stan wynikający z przyczyny wewnętrznej:

choroby lub wieku testatora osłabiających jego aktywność i siłę woli tak, że nie jest

w stanie przeciwstawić się sugestiom i naciskom osób trzecich, pod których

wyłączną opieką pozostaje, nalegających na określony sposób testowania, a zatem

nie jest w stanie swobodnie powziąć decyzji i wyrazić swojej ostatniej woli.

Testament sporządzony w takich okolicznościach jest nieważny z przyczyn

określonych w art. 945 § 1 pkt 1 k.c.

W świetle ustaleń faktycznych Sądu drugiej instancji, którymi Sąd Najwyższy

jest związany (art. 39(13 § 2 k.p.c.), taka sytuacja wystąpiła w chwili sporządzania

przez spadkodawczynię testamentu z dnia 7 stycznia 2003 r. Spadkodawczyni

z powodu wieku, zaawansowanej choroby krążeniowej, postępującego stanu

otępiennego, przebytego stresu, cierpienia i bólu związanych z doznanymi

złamaniami kości, unieruchomienia w łóżku, utrudnionego kontaktu z osobami

innymi niż domownicy oraz całkowitego uzależnienia od opieki córki, utraciła

aktywność i siłę woli, stała się chwiejna emocjonalnie i apatyczna tracąc

emocjonalną kontrolę na motywacją i decyzjami. Czyniło to ją uległą i podatną na

sugestie osób, od których była zależna, w stopniu wyłączającym swobodne

powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Przyczyny powodujące brak swobody

testowania były zatem przyczynami wewnętrznymi, mającymi źródło w stanie

zdrowia spadkodawczyni, a nie przyczynami zewnętrznymi, jak zarzuca skarżąca.

To z przyczyn wewnętrznych (stanu psychicznego wynikającego z wieku i chorób)

spadkodawczyni utraciła aktywność, siłę woli i emocjonalną kontrolę nad decyzjami,

a w konsekwencji nie była zdolna przeciwstawić się naciskom i sugestiom osób, na

których opiekę była zdana i pod których dominującym wpływem pozostawała,

tracąc wewnętrzne poczucie swobody postępowania.

Sąd Okręgowy, przyjmując, że sporządzony w takich okolicznościach

testament z dnia 7 stycznia 2003r. jest nieważny na podstawie art. 945 § 1 pkt 1

k.c., nie naruszył zatem powyższego przepisu.

Nie naruszył też, wbrew zarzutom skargi kasacyjnej, art. 217 § 1 w zw. z art.

224 § 1 i art. 236 zd. 1 k.p.c. Przepis art. 217 § 1 k.p.c., uprawniający strony do

zgłaszania wniosków dowodowych aż do zamknięcia rozprawy oraz art. 224 § 1

k.p.c.

dotyczący

zamknięcia

przez

przewodniczącego

rozprawy

po

przeprowadzeniu dowodów i udzieleniu głosów stronom, nie zostały przez Sąd

Okręgowy naruszone, gdyż dopuścił on wszystkie dowody zgłoszone przez

uczestniczkę postępowania a oddalił jedynie jej wniosek o odroczenie rozprawy

w dniu 11sierpnia 2010 r. i udzielenie terminu na ustosunkowanie się do treści

ustnych wypowiedzi biegłych, co nie narusza wskazanych przepisów i było

uzasadnione stanem sprawy. Nie doszło także do naruszenia art. 236 zd. 1 k.p.c.,

gdyż w postanowieniu o przeprowadzeniu dowodu z opinii Instytutu Psychiatrii

i Neurologii w W. Sąd Okręgowy prawidłowo oznaczył fakty podlegające

stwierdzeniu oraz środek dowodowy.

Nie można natomiast odmówić słuszności zarzutowi naruszenia art. 290 § 1

k.p.c., do czego doszło w wyniku potraktowania opinii wydanej łącznie przez biegłe

psychiatrę i psychologa, jako opinii Instytutu Psychiatrii i Neurologii w W.

Jak wielokrotnie wskazywał Sąd Najwyższy i co także jednolicie przyjmuje

się w literaturze, opinia instytutu, w rozumieniu art. 290 § 1 k.p.c., musi być podjęta

zespołowo, po wspólnym przeprowadzeniu badania i powinna wyrażać stanowisko

nie poszczególnych pracowników instytutu, lecz instytutu jako takiego. Opinia

instytutu powinna być podpisana przez osobę uprawnioną do reprezentowania

instytutu na zewnątrz (np. dyrektora instytutu) i odpowiedzialność za nią ponoszą

nie osoby, które ją sporządziły, lecz instytut jako osoba prawna (porównaj między

innymi orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 28 września 1965 r. II PR 321/65,

OSNCP 1966/5/84), z dnia 3 maja 1967 r. II PR 120/65, OSNCP 1967/10/189,

z dnia 19 lipca 2001 r. II UKN 487/00, OSNP 2003/9/230, z dnia 10 sierpnia 2007 r.

II CSK 228/07i z dnia 12 grudnia 2008 r. II CSK 387/08, niepubl.).

Opinia biegłych psychiatry i psychologa sporządzona na zlecenie Sądu

Okręgowego nie spełnia powyższych wymagań. Sporządzona bowiem została

łącznie jedynie przez dwie osoby zatrudnione w Instytucie Psychiatrii i Neurologii

w W. i rekomendowane jako biegłe przez ten Instytut. Nie została podpisana przez

osobę upoważnioną do reprezentowania Instytutu na zewnątrz, jak również nie

została z nią skonsultowana ani jej przedstawiona. Nie jest zatem opinią kolegialną

wydaną przez ten Instytut i nie mogła być uznana przez Sąd Okręgowy za opinię

instytutu w rozumieniu art. 290 § 1 k.p.c., bez względu na stosowaną przez Instytut

Psychiatrii i Neurologii w W. – oczywiście wadliwą – praktykę sporządzania opinii

przez osoby wyznaczone z kręgu jego pracowników lecz bez udziału Instytutu, jako

placówki naukowej.

Z tych względów zarzut naruszenia art. 290 § 1 k.p.c. jest uzasadniony.

Jednakże, zgodnie z art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c., naruszenie przepisów postępowania

tylko wówczas może być skuteczną podstawą skargi kasacyjnej, jeżeli mogło mieć

istotny wpływ na wynik sprawy, czego skarżąca nie wykazała. Nie przeprowadzenie

dowodu z opinii instytutu naukowego, a poprzestanie na opinii biegłych, tylko

wówczas mogłoby mieć istotny wpływ na wynik sprawy, gdyby kwestii

wymagających wiadomości specjalnych nie można było wyjaśnić – ze względu na

ich zawiłość, wyjątkowo skomplikowanych charakter lub sprzeczności w opiniach

dotychczasowych biegłych – przy pomocy dowodu z opinii jednego lub kilku innych

biegłych. Dowód z opinii instytutu naukowego lub naukowo- badawczego jest

obecnie nie odrębnym środkiem dowodowym, lecz odmianą dowodu z opinii

biegłych i jak przyjmuje się w literaturze i orzecznictwie jego przeprowadzenie jest

celowe

jedynie

w

wyjątkowych

sytuacjach,

gdy

zachodzi

konieczność

przeprowadzenia skomplikowanych badań laboratoryjnych lub doświadczalnych,

gdy konieczne jest wykorzystanie najnowszych wyników badań naukowych, a także

wówczas, gdy nie można w inny sposób usunąć istotnych sprzeczności

w wydanych w sprawie opiniach biegłych (porównaj między innymi wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 28 sierpnia 2008r. III CSK 98/08 niepubl.).

W rozpoznawanej sprawie nie zachodziła żadna z powyższych okoliczności.

Badanie i ocena stanu psychicznego testatora w chwili sporządzania określonego

testamentu

wymaga

z

reguły

wiadomości

specjalnych

pozwalających

na

wyprowadzenie odpowiednich wniosków z badania dokumentacji lekarskiej

testatora oraz dowodów przeprowadzonych w sprawie spadkowej. Nie wymaga

natomiast z reguły przeprowadzenia jakichkolwiek skomplikowanych badań

klinicznych, laboratoryjnych czy innych ani wykorzystania najnowszych wyników

badań naukowych. Skarżąca nie wykazała, że w rozpoznawanej sprawie zachodziły

jakieś

wyjątkowe

okoliczności,

które

wskazywałyby

na

konieczność

przeprowadzenia takich badań lub wykorzystania ich wyników. Dotychczas wydane

w sprawie opinie biegłych nie zawierały też istotnych sprzeczności czy niejasności,

których nie można byłoby usunąć przy pomocy łącznej opinii innych biegłych.

W tych okolicznościach brak było podstaw do dopuszczenia dowodu z opinii

instytutu, czego, jak się wydaje, świadoma była także skarżąca wnosząc w apelacji

jedynie

o

przeprowadzenie

dowodu

z

łącznej

opinii

biegłych

psychiatry

i psychologa. Dopuszczenie przez Sąd Okręgowy dowodu z opinii Instytutu

Psychiatrii i Neurologii w W. było zatem pozbawione podstaw, a wystarczające

było przeprowadzenie dowodu z łącznej opinii biegłych psychiatry i psychologapracowników tego Instytutu, która w istocie potwierdziła ustalenia i wnioski

dotychczasowych

opinii

w

przedmiocie

braku

swobody

podjęcia

przez

spadkodawczynię decyzji i wyrażenia woli zawartej w testamencie z dnia 7 stycznia

2003 r. Z tych względów słuszny zarzut naruszenia art. 290 § 1 k.p.c. nie może być

skuteczny, gdyż nie przeprowadzenie dowodu z opinii instytutu i poprzestanie na

łącznej opinii biegłych psychiatry i psychologa nie miało wpływu na wynik sprawy.

Biorąc wszystko to pod uwagę Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 14 k.p.c.

oddalił skargę kasacyjną.