I CSK 114/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 114/09

POSTANOWIENIE

Dnia 6 listopada 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Józef Frąckowiak (sprawozdawca)

SSN Irena Gromska-Szuster

w sprawie z wniosku E.K.

przy uczestnictwie I. M., K. M. i [...]

o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 6 listopada 2009 r.,

skargi kasacyjnej uczestników postępowania I.M. i K.M.

od postanowienia Sądu Okręgowego w W.

z dnia 24 lipca 2008 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w W. do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Zaskarżonym przez uczestników postępowania I. i K. małżonków M.

postanowieniem z dnia 24 lipca 2008 r. Sąd Okręgowy w W. zmienił częściowo

postanowienie Sądu Rejonowego w N. z dnia 29 października 2007 r. W sprawie tej

poczyniono następujące ustalenia.

W drodze umowy nie mającej formy notarialnej w dniu 30 lipca 1969 r. K.K.

nabyła od C.W. nieruchomość położoną w Ł. przy ul. S. stanowiącą działkę o

numerze ewidencyjnym 436 o powierzchni 676m 2. W dacie zawarcia umowy K.K.

była wdową i miała 3 synów: H., S. i E., który zmarł w 1969 r. pozostawiając dwoje

dzieci: wnioskodawczynię w rozpoznawanej sprawie – E.K. i G.K.

K.K. uważała się za właścicielkę nabytej nieruchomości. Świadczy o tym jej

zachowanie: płaciła podatki od nieruchomości,

ogrodziła ją

posadziła na niej

drzewa, postawiła drewnianą komórkę, a w 1970 r. dom, w którym zamieszkała.

Także przez sąsiadów była postrzegana jako właścicielka nieruchomości. K. K.

mieszkała na tej działce do swej śmierci w dniu 3 listopada 1980 r. Spadek po

K.K. nabyli synowie S.K. i H.K. w częściach po 2/6 oraz małoletnie w dacie otwarcia

spadku dzieci zmarłego syna E.K. – E.K. i G.K. w częściach po 1/6.

Okresowo z matką K.K. mieszkał na przedmiotowej nieruchomości też jej

syn H.K., który był tam zameldowany, ale głównie przebywał w K. G.K. po śmierci

babci oddał klucze od nieruchomości swemu stryjowi S.K., a ten przekazał je bratu

H.K., który zamieszkał w domu matki. W 1981 r. na przedmiotowej nieruchomości

zamieszkała jego córka I.M. z mężem K., a H.K. wyprowadził się do swego syna do

K. i mieszkał tam z żoną F. do jej śmierci w 1989 r., po czym sprowadził się z

powrotem do córki I.M. do Ł., gdzie zmarł w dniu 25 listopada 2002 r.

I. i K. małżonkowie M. są zameldowani na przedmiotowej nieruchomości od

lutego 1981 r., mieszkają tam stale do dziś posiadając nieruchomość jak

właściciele. Wyremontowali dom, otynkowali go, posadzili na działce trawę, drzewa,

płacili podatki od nieruchomości, traktowali działkę jak swoją własność i byli

postrzegani też jak jej właściciele.

We wniosku z dnia 2 września 2002 r. wnioskodawczyni E.K. wniosła o

stwierdzenie, że jej babcia K.K. nabyła z

dniem 1 stycznia 1977 r. przez

zasiedzenie własność opisanej powyżej nieruchomości.

Uczestnicy I. i K. małżonkowie M. wnieśli o stwierdzenie nabycia przez nich

własności przedmiotowej działki z dniem 31 lipca 1989 r. podnosząc, że na nabytej

w 1969 r. (w drodze nieformalnej) działce zamieszkiwał wraz z matką – K.K. jej syn

H. (ojciec I.M.), który po śmierci matki w 1980 r. stał się samoistnym posiadaczem

nieruchomości, a w 1981 r. posiadanie przekazał córce Irenie i zięciowi K.

małżonkom M., którzy do chwili obecnej są posiadaczami nieruchomości.

Postanowieniem z dnia 29 października 2007 r. Sąd Rejonowy w N.

stwierdził, że z dniem 31 lipca 1989 r. I.M. i K.M. na zasadzie małżeńskiej

wspólności majątkowej nabyli przez zasiedzenie w udziale 2/3 zaś E.K. i G.K. w

udziale po 1/6 własność nieruchomości położonej w Ł.

Zdaniem Sądu I instancji bieg terminu zasiedzenia własności przedmiotowej

nieruchomości

przez

w 1980 r. w chwili

K.K. rozpoczął się w dniu 30 lipca 1969 r. a zakończył się

jej

śmierci.

Jedenastoletni

okres

posiadania

nieruchomości przez K.K. jest zbyt krótki, aby mogło nastąpić nabycie przez nią

własności nieruchomości w drodze zasiedzenia w złej wierze w oparciu o przepis

art. 172 k.c. w brzmieniu sprzed zmiany z 1990 r., który wymagał do nabycia

własności nieruchomości upływu 20 lat posiadania w złej wierze. Tym samym

wniosek E.K. o stwierdzenie zasiedzenia własności przedmiotowej nieruchomości

przez K.K. nie mógł być uwzględniony.

Zgodnie z treścią art. 176 k.c. jeżeli podczas biegu zasiedzenia nastąpiło

przeniesienie posiadania, to obecny posiadacz może doliczyć do czasu, przez który

sam posiada, czas posiadania swego poprzednika. Można żądać stwierdzenia

zasiedzenia

na

swoją

rzecz

doliczając

okres

spadkodawcy, ale w takiej tylko części, w jakiej się

posiadania poprzednika po tym spadkodawcy

dziedziczy. Na podstawie dokonanych ustaleń Sąd Rejonowy uznał, że nabycie

własności przedmiotowej nieruchomości, w myśl przepisów art. 172 k.c. i 176 k.c.,

nastąpiło po 30 latach od wejścia K.K. w posiadanie tej nieruchomości tj. w dniu 31

lipca 1999 r. z tym, że po doliczeniu okresu posiadania nieruchomości przez K.K. i

H.K. własność tę nabyli w udziale 4/6 I. i K. małżonkowie M. na zasadach

małżeńskiej wspólności majątkowej oraz w udziałach po 1/6 E.K. i G.K.

dziedziczący udział spadkowy po ojcu E.K. - także po doliczeniu do czasu swego

posiadania okresu posiadania nieruchomości przez K.K.

Rozpoznający apelację uczestników postępowania I.M. i K.M. Sąd

Okręgowy stwierdził, że jest ona w części zasadna, jednocześnie zauważył, że jej

uwzględnienie nie może prowadzić do zmiany zaskarżonego postanowienia

w

sposób żądany przez uczestników.

W niniejszej sprawie podstawą doliczenia okresu posiadania przedmiotowej

nieruchomości przez K.K. może być tylko przepis art. 176 § 2 k.c. w związku z art.

176 § 1 k.c. z uwagi na to, że za życia K.K. nie doszło do przeniesienia przez nią

posiadania nieruchomości na inną osobę. Z treści wyżej cytowanych przepisów

wyraźnie

wynika, że zasadę doliczenia okresu posiadania rzeczy przez

poprzednika stosuje się wyłącznie na korzyść obecnego posiadacza tej rzeczy, co

oznacza, że osoba, która nie kontynuuje posiadania rzeczy czyli nie jest jej

kolejnym posiadaczem, nie może doliczyć sobie okresu posiadania rzeczy przez

poprzednika. W przypadku takiej osoby nie istnieje też okres posiadania rzeczy, do

którego można doliczyć okres posiadania tej rzeczy przez poprzedniego

posiadacza. Sąd I instancji doliczając na korzyść wnioskodawczyni

G.K.

okres

posiadania przedmiotowej

nieruchomości

przez

i

uczestnika

K.K.

uczynił

to jednocześnie uznając, że samoistnymi posiadaczami tej nieruchomości po

śmierci

K.K.

byli

zamieszkujący na tej

nieruchomości najpierw H.K., a

następnie małżonkowie M., tym samym też uznając,

że

wnioskodawczyni

i

uczestnik G.K. takimi posiadaczami nie byli.

Wobec tego, że wnioskodawczyni i uczestnik

G.K. nie byli samoistnymi

posiadaczami przedmiotowej nieruchomości po śmierci K.K., nie mógł być na ich

korzyść doliczony okres jej posiadania a tym samym nie mogli oni stać się

właścicielami przedmiotowej nieruchomości przez zasiedzenie nawet tylko w

określonym udziale. Zaskarżone postanowienie w części stwierdzającej nabycie

przez nich udziałów po 1/6 we własności przedmiotowej nieruchomości winno

zatem być zmienione poprzez usunięcie z jego treści zapisu o nabyciu przez

wnioskodawczynię i G.K. tych udziałów.

Zdaniem

Sądu

Okręgowego

zasadę

doliczania

czasu

posiadania

poprzednika wyrażoną w art. 176 k.c. w stosunku do nieruchomości, które były

w posiadaniu spadkodawcy stosuje się na korzyść wszystkich spadkobierców; nie

można więc stosować jej tylko na korzyść tego z nich, który posiada nieruchomość

wyłącznie we własnym imieniu. W takim wypadku bieg zasiedzenia rozpoczyna się

dopiero z dniem otwarcia spadku.

Sąd Okręgowy, nawiązując do poglądu Sądy Najwyższego, stwierdził, że

spadkobierca osoby, która uzyskała posiadanie nieruchomości, lecz do chwili

śmierci nie nabyła jej przez zasiedzenie, może żądać stwierdzenia zasiedzenia na

swoją rzecz z zaliczeniem okresu posiadania spadkodawcy w takiej części, w jakiej

dziedziczy, przy czym należy mieć na względzie zakres zaliczalnego posiadania

i prawo spadkowe, obowiązujące w czasie i miejscu otwarcia spadku.

Mając na uwadze to stanowisko Sąd Okręgowy przyjął, że uczestnicy małżonkowie

M. mogli

doliczyć

sobie

okres

nieruchomości przez K.K. w takiej części, w jakiej po

posiadania przedmiotowej

K.K.

dziedziczył

H.K.,

który następnie przeniósł na ich rzecz doliczone sobie posiadanie a zatem w

udziale 1/3. Z uwagi na to jednak, że między H.K. a S.K. doszło po śmierci ich

matki do nieformalnego działu spadku w ten sposób, że S.K. przeniósł na rzecz

swego brata przysługujący mu z tytułu

dziedziczenia po

matce

udział

w

posiadaniu przedmiotowej nieruchomości, H.K. doliczając na swoją rzecz okres

posiadania przedmiotowej nieruchomości przez matkę mógł doliczyć sobie także

ten okres w części, w jakiej dziedziczył też jego brat S., czyli również w 1/3 części.

Łącznie

zatem

H.K.

mógł

doliczyć

sobie

okres

posiadania

przedmiotowej nieruchomości przez matkę w udziale 4/6 i w takim udziale mógł to

posiadanie następnie przenieść na rzecz uczestników małżonków M. Wobec tego,

że nie doszło nigdy do nawet nieformalnego działu spadku po K.K. z udziałem jej

spadkobierców: E.K. i G.K., mocą którego ci spadkobiercy przenieśliby na

małżonków M. swoje udziały (po 1/6- łącznie 1/3) w posiadaniu

nieruchomości, małżonkowie M. nie mogą

sobie

doliczyć

przedmiotowej

okresu posiadania

nieruchomości przez K.K. także w części spadku przypadającej wnioskodawczyni i

G.K. Tym samym po doliczeniu - w zakresie udziału 4/6 - okresu posiadania

przedmiotowej nieruchomości przez K.K i H.K. od dnia 30 lipca 1969 r.,

małżonkowie M. nabyli w drodze zasiedzenia z dniem 31 lipca 1989 r., udział 4/6

we własności przedmiotowej nieruchomości. Zasadnie zatem Sąd I instancji

stwierdził, że przy przyjęciu 20-letniego okresu posiadania w złej wierze nabycie

własności udział 4/6 we własności przedmiotowej, nastąpiło 31 lipca 1989 r. Sąd II

instancji stwierdził, że jedynie w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia błędnie

przyjęto 30-letni okres zasiedzenia i datę 31 lipca 1999 r., co pozostaje jednak bez

wpływu na ocenę prawidłowości postanowienia.

Do nabycia własności przedmiotowej nieruchomości w pozostałym udziale 1/3 do dnia wydania postanowienia przez Sąd Okręgowy jeszcze nie doszło.

Możliwa była zatem na skutek uwzględnienia apelacji uczestników zmiana

zaskarżonego postanowienia jedynie przez stwierdzenie, że wyłącznie I. i

K. małżonkowie M. nabyli z dniem 31 lipca 1989 r. przez zasiedzenie na zasadach

małżeńskiej wspólności majątkowej udział 2/3 we własności przedmiotowej

nieruchomości. W pozostałym zakresie wniosek o stwierdzenie zasiedzenia oraz

apelację uczestników należało oddalić.

W skardze kasacyjnej skarżący zarzucił naruszenie prawa materialnego –

art. 176 k.c. przez błędną jego wykładnię.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Zarzut błędnej wykładni art. 176 k.c. jest oczywiście uzasadniony.

Jak wynika z art. 176 § 2 k.c. samoistny posiadacz nieruchomości może doliczyć

do swojego posiadania także posiadanie nieruchomości przez spadkodawcę, po

którym dziedziczy. Z ustaleń Sądu II instancji wynika, że samoistnymi posiadaczami

przedmiotowej nieruchomości byli od lutego 1981 r. wyłącznie małżonkowie I.

i K.M. Jedyne pytanie jakie rodzi się w tej sytuacji to, czy mogli oni do swojego

posiadania doliczyć posiadanie wykonywane w stosunku do tej nieruchomości

przez spadkodawców po których dziedziczyli. Podkreślenia wymaga, że chodzi o

doliczenie stanu faktycznego jakim jest posiadanie samoistne a nie doliczenie

udziału w prawach, które odziedziczone zostały po spadkodawcy. Zarówno ojciec

I.M., jak i jego matka, a babka uczestniczki władali przedmiotową nieruchomością

jako posiadacze samoistni. To ich posiadanie mogła doliczyć sobie I.M., przy

obliczaniu, czy upłynął czas potrzebny do nabycia przedmiotowej nieruchomości

przez zasiedzenie. Z art. 176 § 2 k.c. nie wynika zaś to, aby doliczanie posiadania

miało następować tylko w takim zakresie w jakim samoistny posiadacz dziedziczy

po spadkodawcy. Potrzeba ustalania udziału w dziedziczeniu po spadkodawcy

pojawić się może tylko wtedy, gdy nieruchomością w stosunku do której biegnie

termin zasiedzenia włada faktycznie dwóch lub więcej spadkobierców. Tylko w

takiej sytuacji należy ustalić, który spadkobierca i w jakiej części może nabyć

własności przedmiotowej nieruchomości.

W rozpoznawanej sprawie nie budzi wątpliwości, że jedynym samoistnym

posiadaczem byli małżonkowie I. i K.M. Nie można wiec ustalić, tak jak to zrobił

Sąd I instancji, że własność przedmiotowej nieruchomości nabyli w części

spadkobiercy, którzy nie byli jej samoistnymi posiadaczami. Brak także podstaw,

aby przyjmować, ze małżonkowie M. nie nabyli w całości własności przedmiotowej

nieruchomości. Ustalenie, że nie byli oni jedynymi spadkobiercami K.K. ma

znaczenie dla oceny do kogo należą prawa wchodzące w skład spadku po niej.

Czym innym jest zaś wynikająca z art. 176 § 2 k.c. możliwość doliczenia nie prawa,

które dziedziczy spadkobierca, lecz stanu faktycznego jakim jest posiadanie

samoistne do czasu posiadania samoistnego nieruchomości potrzebnego do

nabycia jej własności przez zasiedzenie. W sytuacji gdy samoistnym posiadaczem

nieruchomości jest tylko jeden ze spadkobierców, tylko on może doliczyć do okresu

posiadania potrzebnego do nabycia własności tej nieruchomości przez zasiedzenie,

czas w jakim posiadał ją jego spadkodawca. Oceny możliwości zaliczenia okresu

posiadania nieruchomości przez spadkodawcę dokonuje się bowiem samodzielnie

na tle art. 172 § 2 k.c. Przepis ten nie stwarza żadnych podstaw do tego, aby w

sytuacji gdy tylko jedne spadkobierca samoistnie posiada nieruchomość brać pod

uwagę także innych spadkobierców lub aby na możliwość nabycia takiej

nieruchomości miał wpływ udział w jakim samoistny posiadacz dziedziczył po

spadkodawcy, którego okres posiadania nieruchomości chce doliczyć do okresu

przez jaki sam tę nieruchomość posiadał.

Mając na uwadze, że zarzut naruszenia prawa materialnego okazał się

uzasadniony Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39815 k.p.c., orzekł jak w sentencji.