I CSK 11/05 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 11/05

POSTANOWIENIE

Dnia 25 stycznia 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący)

SSN Gerard Bieniek (sprawozdawca)

SSN Irena Gromska-Szuster

w sprawie z wniosku E. S.A. w K. przy uczestnictwie W. B. i Skarbu Państwa

reprezentowanego przez Starostę Powiatu D.

o stwierdzenie zasiedzenia służebności,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 25 stycznia 2006 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania W. B.

od postanowienia Sądu Okręgowego w R.

z dnia 25 lutego 2005 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i sprawę przekazuje Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 30.11.2004 r. oddalił wniosek Zakładu

Energetycznego T. S.A. o stwierdzenie, że z dniem 15.11.2001 r. każdoczesny

właściciel i użytkownik wieczysty działki nr 632/2 położonej w D., objętej księgą

wieczystą KW nr […] nabył przez zasiedzenie służebność gruntową przesyłowej linii

elektrycznej przechodzącej przez działkę nr 667/1, położoną w D. i stanowiącą

własność W. B.

W sprawie tej ustalono, że działka nr 632/2 jest własnością Skarbu Państwa

i pozostaje w użytkowaniu wieczystym Zakładu Energetycznego T. S.A., zaś

działka nr 667/1 stanowi własność W. B. Linia energetyczna 110 kV przebiega od

stacji transformatorowej znajdującej się na działce nr 632/2, przecina ulicę Ś., a

następnie biegnie przez działkę nr 667/1. Pas gruntu zajęty przez linię na działce nr

667/1 w rzucie poziomym ma szerokości 6 m przy ul. Ś. i 7,5 m przy wschodnim

krańcu działki, jego długość wynosi 40,5 m, a zajęta powierzchnia 273 m 2. Zakład

Energetyczny w R. wybudował przedmiotową linię elektryczną na podstawie

pozwolenia na budowę, przy czym oddano ją do użytku w dniu 15.11.1971 r. W

1975 r. linię przekazano Zakładowi Energetycznemu w T. Uczestnik postępowania

W. B. rozpoczął budowę domu na działce 667/1 w 1963 r.; wprowadził się do tego

domu w 1966 r., następnie wyjechał do USA i po powrocie w 1972 r. stwierdził, że

linia elektryczna była już wybudowana, a przewody biegły po działce uczestnika w

taki sposób, jak obecnie. Uczestnik postępowania w dniu 29.05.2001 r. złożył do

Powiatowego Inspektora Nadzoru Budowlanego wniosek o sprawdzenie legalności

budowy przedmiotowej linii elektrycznej; postępowanie administracyjne nie zostało

dotychczas zakończone. Następnie w dniu 24.06.2002 r. wytoczył uczestnik

postępowania powództwo o ochronę własności działki nr 667/1, przy czym

nieprawomocnym wyrokiem z dnia 5.11.2004 r. Sąd Okręgowy powództwo to

oddalił. Ustalono też, że w toku postępowania sądowego nastąpiło połączenie

spółek w wyniku czego majątek Zakładu Energetycznego T. S.A. przeniesiono na

spółkę E. S.A.

Dokonując oceny prawnej tak ustalonych okoliczności faktycznych Sąd

I instancji wniosek o stwierdzenie nabycia przez zasiedzenie służebności przesyłu

przez wnioskodawcę E. S.A. – oddalił stwierdzając, że do 1.02.1989 r. Zakład

Energetyczny jako państwowa osoba prawna wykonywał jedynie tzw. zarząd

operatywny, a więc nie był samoistnym posiadaczem nieruchomości. Takim

posiadaczem był Skarb Państwa, jednakże wnioskodawca nie wykazał, aby Skarb

Państwa

przeniósł to

posiadanie na rzecz Zakładu Energetycznego,

co

uniemożliwia doliczenie okresu posiadania przez wnioskodawcę. Uznano też, że

złożenie przez uczestnika postępowania w maju 2001 r. wniosku do nadzoru

budowlanego o stwierdzenie legalności budowy linii elektrycznej na jego działce,

przerwała bieg zasiedzenia.

W

wyniku

rozpoznania

apelacji

wnioskodawcy

Sąd

Okręgowy

postanowieniem z dnia 25.02.2005 r. zmienił postanowienie Sądu Rejonowego

i stwierdził, że Skarb Państwa nabył przez zasiedzenie z dniem 15.11.2001 r.

służebność przesyłowej linii elektrycznej przebiegającej przez działkę oznaczoną

numerem 667/1 stanowiącej własność W. B. na rzecz działki nr 632/2 stanowiącej

własność Skarbu Państwa nad pasem gruntu, którego szerokość wynosi 6 m przy

ul. Ś. i 7,5 m od strony wschodniej a długość wynosi 40,5 m, oznaczonej przez

biegłego sądowego na mapie ewidencyjnej gruntów i mapie zasadniczej. Sąd ten

uznał, że od dnia 13.11.1971 r. Zakład Energetyczny w R., a po przekazaniu Zakład

Energetyczny w T. był samoistnym posiadaczem tej linii elektrycznej. Jest poza

sporem, że nastąpiło przeniesienie nie tylko linii elektrycznej, lecz także

służebności tej linii. Wobec spełnienia przesłanek z art. 292 k.c., po upływie 30 lat

(z uwagi na złą wiarę) nastąpiło nabycie służebności przez zasiedzenie.

Postanowienie to ucz. post. W. B. zaskarżył skargą kasacyjną. Jako

podstawy skargi wskazał naruszenie przepisów postępowania tj. art. 378 § 1, 386 §

2 w związku z art. 379 pkt 2 k.p.c., co miało istotny wpływ na wynik sprawy oraz

naruszenie przepisów prawa materialnego tj. art. 292 i 352 § 1, 285 w związku

z art. 292 zd. 2 oraz art. 123 § 1 pkt 1 w związku z art. 175 i 292 zd. 2 k.c.

Wskazując na powyższe domagał się uchylenia zaskarżonego postanowienia

i przekazania sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. W skardze kasacyjnej uczestnika postępowania W. B. zarzucono

nieważność postępowania toczącego się po 23.07.2004 r. z tego względu, że z

dniem 30.06.2004 r. doszło do połączenia spółki akcyjnej Zakłady Energetyczne T.

S.A. ze spółką E., a mimo to po stronie wnioskodawcy występował Zakład

Energetyczny w T., który miał status oddziału spółki. Jako taki nie miał zdolności

sądowej, co powoduje nieważność postępowania na podstawie art. 379 pkt 2 k.p.c.

Ustosunkowując się do tego zarzutu stwierdzić należy, że nie jest on uzasadniony.

Prawdą jest, że w toku postępowania sądowego nastąpiła zmiana statusu

prawnego dotychczasowego wnioskodawcy tj. Zakładu Energetycznego T. S.A. W

szczególności nastąpiło połączenie spółek w trybie art. 492 § 1 k.s.h. przez

przeniesienie na spółkę E. S.A. majątku Zakładu Energetycznego S.A. w T. W

rezultacie ten ostatni podmiot uzyskał status oddziału spółki i tym samym istotnie

nie ma zdolności sądowej. Nie jest jednak prawdziwe twierdzenie, że po stronie

wnioskodawcy występował nadal samodzielnie Zakład Energetyczny w T. jako

oddział spółki. Sąd rozpoznający sprawę został bowiem powiadomiony o

połączeniu spółek, wnioskodawcę oznaczono jako E. Spółka Akcyjna w Krakowie

Oddział w T. – Zakład Energetyczny T., spółka E. S.A. udzieliła pełnomocnikowi

radcy prawnemu. W tej sytuacji po stronie wnioskodawcy występowała i występuje

osoba prawna tj. spółka akcyjna E., a nie samodzielnie Zakład Energetyczny T. –

jako oddział spółki. W konsekwencji nie może być mowy o nieważności

postępowania.

2. Przechodząc do rozważenia zarzutów naruszenia prawa materialnego

należy przede wszystkim odnieść się do kwestii przerwania biegu zasiedzenia.

Uczestnik postępowania W. B. złożył bowiem w dniu 29.05.2001 r. wniosek

do Powiatowego Inspektora Nadzoru Budowlanego o ustalenie legalności budowy

linii elektrycznej. Twierdzi się, iż uwzględnienie tego wniosku prowadziłoby do

stwierdzenia samowoli budowlanej, a w konsekwencji do nakazania rozbiórki

obiektu. W konsekwencji, zdaniem wnoszącego skargę kasacyjną,

jest to

czynność przedsięwzięta przed innym organem w celu ustalenia roszczenia, w

rozumieniu art. 123 § 1 pkt 1 k.p.c. Poglądu tego nie można podzielić. Sama treść

art. 123 § 1 pkt 1 k.c. wskazuje, iż chodzi o czynność przedsięwziętą przed sądem

lub innym organem powołanym do rozpoznawania spraw lub egzekwowania

roszczeń danego rodzaju. Oczywiście w rachubę wchodzą także organy

administracyjne, jeżeli są one właściwe do rozpoznawania lub egzekwowania

roszczeń

danego

rodzaju.

Takim

przykładem

jest

roszczenie

o

zwrot

wywłaszczonej nieruchomości, do którego rozpoznania jest wyłącznie właściwy

organ

administracji

rządowej,

tj.

starosta

wykonujący

zadanie

z zakresu

administracji rządowej. Jest to typowe roszczenie cywilnoprawne, wszakże

rozpoznawane przez organ administracyjny. Możliwe jest także rozwiązanie, w

którym rozpoznanie roszczenia przez organ administracyjny warunkowało otwarcie

drogi sądowej. Takim przykładem był nieobowiązujący już obecnie art. 160 k.p.a.

Uczestnik

postępowania

nie

wystąpił

z

żadnym

roszczeniem

do

Powiatowego Inspektora Nadzoru Budowlanego. Złożył wniosek wszczynający

postępowanie administracyjne w sprawie legalności zabudowy linii elektrycznej.

Nawet stwierdzenie tej nielegalności samo przez się nie przerwałoby biegu

zasiedzenia. W konsekwencji tego zarzut

ten nie może być uznany za

uzasadniony.

3. Istotne kwestie prawne związane są natomiast z zarzutem naruszenia art.

352 § 1, 292 i 285 k.c. Dotyczą one problematyki możliwości nabycia przez

zasiedzenie służebności gruntowej związanej z posadowieniem na cudzym gruncie

urządzeń przesyłu energii elektrycznej, spełnienia przesłanek tego nabycia, jak

i podmiotów, na rzecz których stwierdzenie nabycia służebności przez zasiedzenie

może nastąpić. Podejmując te kwestie należy przede wszystkim odwołać się do

uchwały Sądu Najwyższego z dnia 17.01.2003 r. III CZP 75/02 (OSNC 2003, nr 11,

poz. 142), w której dopuszczono możliwość ustanowienia na rzecz zakładu

energetycznego

jako

użytkownika

wieczystego

nieruchomości

gruntowej

służebności gruntowej polegającej na zapewnieniu na czas nieokreślony dostępu

do poszczególnych słupów energetycznych, stanowiących własność tego Zakładu,

celem ich wymiany i modernizacji linii elektrycznej. Pogląd ten należy podzielić

zwracając uwagę na to, że na podstawie art. 285 k.c. służebność gruntowa może

być

więc

ustanowiona

zarówno

na

rzecz

każdoczesnego

właściciela

nieruchomości, jak i każdoczesnego użytkownika wieczystego. W konsekwencji

należy też przyjąć, że posiadaczem służebności, o którym mowa w art. 352 § 1 k.c.

może być zarówno właściciel nieruchomości władnącej, jak i użytkownik wieczysty.

Przy spełnieniu przesłanek z art. 292 k.c. stwierdzenie nabycia służebności

gruntowej w drodze zasiedzenia może więc nastąpić zarówno na rzecz

każdorazowego

właściciela

nieruchomości

władnącej,

jak

i

użytkownika

wieczystego. Konstatacja powyższa ma istotne znaczenie w niniejszej sprawie,

skoro właścicielem działki władnącej nr 632/2 był i jest Skarb Państwa zaś

wnioskodawcą jej użytkownikiem wieczystym. Rzecz w tym, że w okresie od

15 listopada 1971 r., tj. daty oddania do użytku spornej linii przesyłowej, do dnia

1.02.1989 r. poprzednicy prawni wnioskodawcy, tj. Zakład Energetyczny w R. i

Zakład Energetyczny w T. - jako przedsiębiorstwa państwowe były wprawdzie

władającymi w ramach sprawowanego zarządu mieniem państwowym, lecz czyniły

to w imieniu i na rzecz Skarbu Państwa. W istocie więc mamy do czynienia z

dzierżeniem w rozumieniu art. 338 k.c. Zmiana kodeksu cywilnego dokonana

ustawą z dnia 31.01.1989 r. otwarła dla państwowych osób prawnych możliwość

nabywania dla siebie własności nieruchomości i innych praw rzeczowych.

Uzasadniony jest

więc

wniosek,

że

po

1.II.1989

r. poprzednik

prawny

wnioskodawcy, tj. Zakład Energetyczny w T. korzystał z nieruchomości ucz. post.

W. B. w zakresie odpowiadającym służebności gruntowej we własnym imieniu i na

własną rzecz. Oznacza to tym samym, że w okresie od 1.II.1989 r. do 15.11.2001 r.

jako

przyjętej

z nieruchomości

przez

Sąd

Okręgowy

daty

upływu

okresu

zasiedzenia,

stanowiącej

własność

W.

B. korzystał

w zakresie

nie

odpowiadającym służebności gruntowej – Skarb Państwa. Już z tego względu

rozstrzygnięcie przyjęte przez Sąd Okręgowy stwierdzające nabycie przez Skarb

Państwa służebności przesyłu nie jest prawidłowe, skoro jedynie w okresie do

1.II.1989 r. Skarb Państwa wykonywał posiadanie samoistne przez ówczesne

przedsiębiorstwa państwowe jako sprawujące zarząd mieniem państwowym.

Nie znajduje przy tym żadnego uzasadnienia teza, że

także po 1.II.1989 r.

państwowe osoby prawne korzystały z nieruchomości wnoszącego skargę

w zakresie odpowiadającym służebności gruntowej w imieniu Skarbu Państwa.

Sprzeciwia się temu treść art. 441 k.c. Powstaje więc pytanie, czy osoba prawna,

która przed dniem 1.II 1989 r. nie mogła nabyć (także w drodze zasiedzenia)

własności nieruchomości lub innych praw rzeczowych, może do okresu

samoistnego posiadania po 1.II.1989 r. zaliczyć okres posiadania przed 1.II.1989 r.

wykonywane jako dzierżyciel w ramach sprawowanego wówczas zarządu mieniem

państwowym. Zagadnienie to reguluje art. 176 k.c. przyjmując, że zaliczenie

posiadania poprzednika (w niniejszej sprawie

- Skarbu Państwa) jest możliwe,

jeżeli podczas biegu zasiedzenia nastąpiło przeniesienia posiadania. Przepisy art.

348 - 351 k.c. regulują różne sposoby pochodnego nabycia posiadania i rzeczą

wnioskodawcy jest wykazanie - w toku ponownego rozpoznania sprawy - że po

dniu 1.02.1989 r. nastąpiło przeniesienie posiadania służebności przez Skarb

Państwa na rzecz wnioskodawcy. Jedynie taka konstrukcja prawna jest możliwa do

zastosowania w niniejszej sprawie.

Z tych względów, na podstawie art. 39313 k.p.c. w brzmieniu obowiązującym

do 6.02.2005 r., orzeczono jak w sentencji.