I CSK 102/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CSK 102/11

POSTANOWIENIE

Dnia 1 grudnia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marian Kocon (przewodniczący)

SSN Krzysztof Strzelczyk

SSN Bogumiła Ustjanicz (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku K. J., S. J.

i A. M.

przy uczestnictwie Miasta Stołecznego Warszawy

o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 1 grudnia 2011 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 10 czerwca 2010 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Zaskarżonym postanowieniem Sąd Okręgowy oddalił apelację uczestnika

Miasta stołecznego Warszawy od postanowienia Sądu Rejonowego z dnia 2

grudnia 2009 r., którym Sąd ten stwierdził, że wnioskodawca K. J. nabył z dniem 27

maja 2009 r., w drodze zasiedzenia, własność nieruchomości położonej w W.,

stanowiącej działkę o powierzchni 0,1248 ha, objętą numerem 20/06 na mapie

sporządzonej

przez

geodetę

M.

M. w

dniu

października

2009

r.

i zaewidencjonowaną w państwowym zasobie geodezyjnym i kartograficznym za

numerem [...], a w ewidencji gruntów ujętą jako działki 20/02 w obrębie 2-11-15,

objętej księgą wieczystą „x”.

Orzeczenie to oparte zostało na następujących ustaleniach i wnioskach:

W dniu 3 stycznia 1963 r. zawarta została w formie aktu notarialnego umowa

zniesienia współwłasności nieruchomości objętych dawnymi księgami hipotecznymi

S. lit. E i F. Zawarte zostało w niej również oświadczenie, będące wyrazem

realizacji obowiązujących wówczas przepisów, że nieruchomość obejmująca 20%

powierzchni przedmiotu współwłasności, złożona z działek oznaczonych numerami

5, 9, 13 (S. lit. E) oraz z działki nr 5 (S. lit. E i F), przechodzi na własność Skarbu

Państwa. Działka nr 20/6 o powierzchni 0,1248 jest częścią działki oznaczonej

dotychczas jako działka 20/2, objęta księgą wieczystą. Poprzednio działka 20/2

została wyodrębniona z działki numer 20, która wcześniej oznaczona była

numerem 5. Jako właścicielka działki nr 20/6 wpisana została w księdze wieczystej,

na podstawie decyzji Wojewody z dnia 5 października 1998 r., Gmina W. – U. Mimo

powyższego przekazania działek na rzecz Skarbu Państwa faktycznie były one

w dalszym ciągu we władaniu H. i B. małżonków J., którzy na sąsiednich działkach

prowadzili gospodarstwo ogrodnicze i uprawiali warzywa. Od 1975 r. stałą pomoc w

prowadzeniu tego gospodarstwa świadczył ich syn K. J. Małżonkowie J. zawarli w

dniu 25 listopada 1981 r. ze S. J. i K. J. umowę przekazania gospodarstwa rolnego,

obejmującego ówcześnie oznaczone działki nr 18, 19, 20 i 21, dla których

prowadzono księgę wieczystą nr „y”. S. J. przypadła nowopowstała działka nr 76, a

K.J. działka nr 78 wraz z siedliskiem. Ponadto nieformalnie strony opisanej umowy

uzgodniły, że wyłącznie K. J.i będzie zajmował się uprawą działek stanowiących

własność Skarbu Państwa. W pewnym okresie K. J. dzierżawił i uprawiał działkę S.

J. Wnioskodawcy są następcami prawnymi H. J. i B. J. Realizacja na sąsiedniej

działce budowy osiedla mieszkaniowego utrudniała prowadzenie gospodarstwa

rolnego do tego stopnia, że stawało się ono coraz bardziej uciążliwe i nieopłacalne,

zwłaszcza wobec dokonywanych kradzieży i zniszczeń. Wiosną 2005 r. opisana

działka, podobnie jak i pozostałe w gospodarstwie rolnym były przygotowane do

zasiewu, ponieważ jeszcze jesienią 2004 r. wykonano tam prace przygotowawcze.

Pracownicy firm budowlanych urządzili „dziki” przejazd przez działkę objętą

wnioskiem, parkowali na niej samochody oraz częściowo składowali materiały

budowlane i odpady. Nie odniosły efektu rozmowy K. J. z kierującym firmą

deweloperską ani stawianie tablic z napisami „teren prywatny”, a żadne sprawy o

ochronę naruszonego posiadania nie zostały zainicjowane. Działka nie była

uprawiana rolniczo, z uwagi na korzystanie z niej na potrzeby budowy. W maju

2006 r. K. J. ponowił próbę uprawy obszaru działek nr 20/5 i 20/6, ale

bezskutecznie i w lipcu 2006 r. zrezygnował z rolniczego użytkowania tego terenu.

Tak uczestnik, jak i Skarb Państwa nie występowali z żądaniem wydania działki

nr 20/6. W dniu 12 grudnia 2003 r. uczestnik zawarł ze spółką E. (deweloperem)

umowę dzierżawy terenu będącego częścią działki nr 20, znajdującego się

bezpośrednio przy działce objętej wnioskiem, umowa ta została przedłużona w dniu

20 grudnia 2006 r. Aneksem do tej umowy z dnia 15 maja 2007 r. uczestnik

wydzierżawił wymienionej Spółce teren obecnych działek nr 20/5 i 20/6 i przedłużył

dzierżawę do końca 2009 r., zorganizowano na nim zaplecze prowadzonych robót

budowlanych. Wypisy i kopie z rejestru gruntów, dotyczące obecnej działki nr 20/6

wskazują, że przeznaczona jest na drogę, nie określają użytkownika. W

protokołach granicznych z 1970 r. odnotowano, że działka nr 9 użytkowana jest

przez H. J., natomiast nr 5 (obecnie m.in. 20/6) użytkowana jest jako droga, ale nie

zaznaczono nazwiska użytkownika. Mimo tego w lutym 1996 r. biegły, który

wyceniał działkę na wniosek pierwotnego wnioskodawcy – H. J. stwierdził, że jest

ona wykorzystywana rolniczo. Przemawia to za przyjęciem, że organ administracji

nie prowadził ustaleń zmierzających do stwierdzenia faktycznego użytkowania go, a

zatem zapisy w protokołach nie mogą przesądzać o rzeczywistym sposobie

korzystania z działki. Wniosek o stwierdzenie nabycia własności działki przez

zasiedzenie wniosła w lutym 1995 r. H. J., powołując się na posiadanie jej od 1963

r. przez okres ponad 30 lat. Wobec jej śmierci w dniu 15 stycznia 1999 r. udział w

sprawie brali obecni wnioskodawcy, jej następcy prawni, którzy w piśmie z dnia 2

marca 2009 r. sprecyzowali wniosek, domagając się stwierdzenia, że K. J. nabył

własność działki z dniem 27 maja 2005 r. Sąd Okręgowy uznał, że wnioskodawca i

jego poprzednicy prawni wykonywali faktyczne władztwo nad nieruchomością,

począwszy od 1963 r., będąc posiadaczami samoistnymi w złej wierze.

Zachowywali się jak właściciele, prowadząc na niej działalność rolniczą. Nie

przeczy woli posiadania nieruchomości jak właściciel złożenie wniosku o

zabezpieczenie żądania stwierdzenia zasiedzenia przez zakaz obciążania jej lub

zbywania, wobec zamiaru sprzedaży nieruchomości przez uczestniczkę. Nie każde

naruszenie posiadania musi polegać na wyzuciu z niego jego dotychczasowego

posiadacza. Działania sprowadzające się do wywoływania zakłóceń posiadania,

polegające na uniemożliwieniu posiadaczowi wykonywania wszystkich dostępnych

mu uprawnień względem rzeczy, ale bez całkowitego pozbawienia go władztwa nad

nią, nie mogą być uznawane za pozbawienie posiadania. Nie powoduje

pozbawienia posiadania jego przejściowa utrata, pod warunkiem przywrócenia go,

ani przemijająca przeszkoda, która nie przerywa ciągłości. Naruszenie posiadania

wnioskodawcy,

polegające

na

powtarzającym

się

przejeżdżaniu

przez

nieruchomość, parkowaniu na niej samochodów, czy też składowaniu elementów

budowli nie prowadziło nawet do przejściowej utraty posiadania, a miało charakter

zakłóceń w jego wykonywaniu. Nie doprowadziło tym samym do przerwania

ciągłości posiadania, wskazanej w art. 172 § 1 k.c. Za pozbawione uzasadnionych

podstaw uznał Sąd Okręgowy zarzuty apelacji uczestniczki postępowania

dotyczące dokonanej przez Sąd Rejonowy oceny dowodów jako zgodnej z

wymogami przewidzianymi art. 233 k.p.c. Żądanie stwierdzenia nabycia własności

opisanej nieruchomości ocenione zostało według wymagań przewidzianych w art.

172 k.c. w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy –

Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 55, poz. 321) oraz art. 10 tej ustawy w odniesieniu do

skrócenia terminu zasiedzenia dotyczącego nieruchomości, które stanowiły

własność Skarbu Państwa oraz ustawę z dnia 10 maja 1990 r. Przepisy

wprowadzające ustawę o samorządzie i terytorialnym i ustawę o pracownikach

samorządowych (Dz. U. Nr 32, poz. 191).

Uczestnik oparł skargę kasacyjną na podstawie przewidzianej art. 398 3 § 1

pkt 2 k.p.c., zarzucając skarżonemu postanowieniu naruszenie art. 378 § 1 k.p.c.

przez

nierozważenie

podniesionego

zarzutu

dotyczącego

niezasadności

nieuwzględnienia przez Sąd pierwszej instancji wniosku dowodowego o ponowne

przesłuchanie świadków P. D., K. B., W. N., S. Ż. i S. B. dla ustalenia daty

zaprzestania działalności rolniczej przez K. J. na nieruchomości objętej wnioskiem.

Naruszenie art. 328 § 2 w związku z art. 391 w związku z art. 378 § 1 k.p.c. łączy z

nieomówieniem przez Sąd Okręgowy w uzasadnieniu zarzutu apelacji dotyczącego

zbadania zasadności nieuwzględnienia wniosku o ponowne przesłuchanie

wymienionych świadków, co miało wpływ na treść skarżonego postanowienia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Oparcie skargi kasacyjnej na podstawie objętej art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c.

wymaga, dla jej skuteczności, powołania przepisów postępowania, które zostały

naruszone przez Sąd drugiej instancji oraz wykazania, że następstwa tych

wadliwości postępowania były tego rodzaju, iż kształtowały lub współkształtowały

treść zaskarżonego orzeczenia. Przepis ten akcentuje bowiem nie sposób

naruszenia przepisów postępowania, ale skutki tego naruszenia, w aspekcie

wpływu na wynik sprawy, wskazując, że chodzi o skalę wpływu określoną jako

istotna (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 10 lutego 1997 r., I CKN 57/96,

OSNC 1997/6-7/82; z dnia 17 marca 2006 r., I CSK 63/05, niepubl.; z dnia

5 grudnia 2007 r., II PK 103/07, niepubl.). Zarzuty skarżącego dotyczą przepisów

postępowania, które wprawdzie wiążą się z ustaleniami faktycznymi, ale ich

przedmiotem nie są naruszenia przepisów regulujących ustalanie faktów, czy

dokonywanie oceny dowodów, których podnoszenie zostało wyłączone art. 398 3 § 3

k.p.c., lecz odnoszących się do prawidłowości przeprowadzonego postępowania

apelacyjnego.

Ugruntowane

zostało

w

orzecznictwie

zapatrywanie,

że

postępowanie apelacyjne, którego granice określa art. 378 § 1 k.p.c., pomimo że

stanowi postępowanie odwoławcze i kontrolne, to jednocześnie zachowało

charakter postępowania rozpoznawczego (por. uchwałę składu siedmiu sędziów

Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 2008 r., III CZP 49/07, OSNC 2008/6/55;

wyrok Z dnia 30 marca 2011 r., III CSK 167/10, niepubl.). Rozpoznanie sprawy

przez sąd drugiej instancji powinno naprawić błędy popełnione przez sąd pierwszej

instancji, a przedmiotem badania objąć całokształt sprawy. Sąd ten jest powołany

do rozstrzygania o faktach i do stosowania norm prawnych na równi z sądem

pierwszej instancji, a jego swobodę jurysdykcyjną ograniczają jedynie granice

zaskarżenia, wiążą go również zarzuty naruszenia prawa procesowego. Obowiązek

rozpoznania sprawy w granicach apelacji oznacza nakaz rozważenia wszystkich

podniesionych w apelacji zarzutów i wniosków, a nierozpoznanie ich stanowi

obrazę art. 378 § 1 k.p.c. (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 sierpnia 2003 r.,

III CKN 392/01, OSNC 2004/10/161; z dnia 13 maja 2011 r., V CSK 349/10,

niepubl.). Podzielenie przez sąd drugiej instancji ustaleń faktycznych i oceny

dowodów dokonanych przez sąd pierwszej instancji nie wymaga przeprowadzenia

na nowo własnej oceny dowodów. Obowiązkiem tego sądu jest natomiast

odniesienie się do tych ustaleń i ocen, które były kwestionowane przez

apelującego. Wymagania dla uzasadnienia orzeczenia, przewidziane w art. 328 § 2

k.p.c., mają odpowiednie zastosowanie (art. 391 § 1 k.p.c.) w postępowaniu

apelacyjnym,

które

polega

na

uwzględnieniu

charakteru

postępowania

odwoławczego, a w ramach tego konieczność ustosunkowania się do zgłoszonych

w apelacji zarzutów. Wyniki przeprowadzonej kontroli i oceny instancyjnej tych

zarzutów muszą być przedstawione w uzasadnieniu. Niedokonanie tego może,

w okolicznościach konkretnej sprawy, uzasadniać zarzut naruszenia art. 328 § 2

w związku z art. 391 § 1 i art. 13 § 2 k.p.c., ponieważ zaskarżone orzeczenie nie

zawiera należytego ustosunkowania się do podstaw zaskarżenia i tym samym

podstawy rozstrzygnięcia (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 9 czerwca 2009 r.,

II CSK 55/09, niepubl.; z dnia 17 lipca 2009 r., IV CSK 110/09, niepubl.; z dnia

30 września 2009 r., V CSK 95/09, niepubl.). W rozpoznawanej sprawie doszło do

naruszenia zarówno art. 378 § 1 k.p.c., jak i art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 i

art. 13 § 2 k.p.c. Skarżący podniósł w apelacji zarzut nieprzesłuchania ponownie

przez Sąd pierwszej instancji wymienionych świadków, powołując się na to, że taka

potrzeba zachodziła, wobec modyfikacji wniosku co do daty nabycia własności

nieruchomości już po złożeniu przez nich zeznań oraz przedstawienia dowodu

w postaci ortofotomapy, wykonanej w 2005 r., obejmującej również działkę, której

dotyczy żądanie. Wskazał także na to, że bliższego określenia wymagał okres

posiadania

działki

przez

wnioskodawcę

i

jego

zakres.

Uzasadnienie

kwestionowanego postanowienia odnosi się do dokonanej przez Sąd pierwszej

instancji oceny przeprowadzonych dowodów, ale nie zawiera stanowiska

dotyczącego zarzutu nieodniesienia się przez ten Sąd do wniosku o ponowne

przesłuchanie świadków, których zeznania uznane za wiarogodne, były podstawą

poczynionych ustaleń. Trudno nie zgodzić się ze skarżącym, że to naruszenie

art. 378 § 1 k.p.c. mogło mieć wpływ na treść orzeczenia, a brak motywów Sądu

Okręgowego uniemożliwia kontrolę kasacyjną jego prawidłowości. Stwierdzenie

wykazania przez wnioskodawcę przesłanek przewidzianych art. 172 k.c.,

w odniesieniu do nieprzerwanego posiadania nieruchomości przez wymagany

okres, wymagało wnikliwego rozważenia wszystkich okoliczności, podnoszonych

przez wszystkich uczestników, które dawałyby podstawy do odjęcia własności

przeciwnikowi wniosku. Niezależnie od tego, rodzaj żądania i charakter

postępowania zezwalały, a nawet nakazywały, Sądowi podejmowanie inicjatywy

dowodowej z urzędu. Należało zatem doprowadzić do stanowczego wyjaśnienia

okoliczności

związanych

z

posiadaniem

nieruchomości,

jego

zakresem

i charakterem, w sytuacji faktycznego zajęcia jej na potrzeby zaplecza budowy.

Pominięcie zatem podniesionego zarzutu, naruszając art. 378 § 1 k.p.c. i art. 328

§ 2 w związku z art. 391 § 1 oraz art. 13 § 2 k.p.c., uniemożliwiało dokonywanie

oceny prawidłowości zastosowania prawa materialnego.

Z powyższych względów zaskarżone postanowienie zostało uchylone na

podstawie art. 39815 § 1 k.p.c., a sprawa podlegała przekazaniu do ponownego

rozpoznania. Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego, w oparciu

o art. 108 § 2 w związku z art. 13 § 2 i art. 398 21 k.p.c., pozostawiono orzeczeniu

końcowemu.