I CO 25/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CO 25/08

POSTANOWIENIE

Dnia 17 listopada 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

w sprawie ze skargi M. J. w wznowienie postępowania w sprawie ze skargi M. J. o

stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego postanowienia Sądu Okręgowego

w W. z dnia 9 marca 2007 r., sygn. akt V S (...), wydanego w sprawie ze skargi M. J. o

stwierdzenie przewlekłości postępowania egzekucyjnego z wniosku M. J. przeciwko

Skarbowi Państwa – Ministrowi o świadczenie pieniężne prowadzonego przez

Komornika Sądowego Rewiru III przy Sądzie Rejonowym, pod sygn. III Km (...),

zakończonej postanowieniem Sądu Najwyższego z dnia 12 października 2007 r., sygn.

akt I CNP (...), na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 17 listopada 2008 r.,

oddala skargę.

Uzasadnienie

Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 12 października 2007 r. odrzucił skargę

M. J. o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego postanowienia Sądu

Okręgowego w W. z dnia 9 marca 2007 r., wydanego w sprawie o stwierdzenie

przewlekłości postępowania w postępowaniu egzekucyjnym. Sąd Najwyższy uznał, że to

prawomocne postanowienie nie jest postępowaniem kończącym postępowanie w

sprawie, wobec czego nie przysługuje od takiego postanowienia skarga w trybie art.

4241 k.p.c.

Od postanowienia tego wniesiona została skarga o wznowienie postępowania, w

której jako podstawę wznowienia wskazano wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 1

kwietnia 2008 r., SK 77/06, zgodnie z którym przepis art. 424 1 § 1 i 2 k.p.c. w części

obejmującej słowa „kończącego postępowanie w sprawie” jest niezgodny z art. 32 ust. 1

i art. 77 ust. 1 i 2 Konstytucji (OTK-A 2008, nr 3, poz. 39).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

W pierwszej kolejności należy rozważyć kwestię oddziaływania wyroku Trybunału

Konstytucyjnego (dalej TK) na zaskarżone skargą o wznowienie postępowania

postanowienie Sądu Najwyższego. W ocenie Sądu Najwyższego w obecnym składzie

nie jest dopuszczalne odrzucenie – po wejściu w życie wyroku TK - skargi o

stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego postanowienia postępowania

wydanego przed tym zdarzeniem z tego tylko względu, że chodzi o orzeczenie

niebędące postanowieniem kończącym postępowanie w sprawie. Wyrok TK co do

zasady działa bowiem retroaktywnie.

Zgodnie z art. 190 ust. 4 Konstytucji, orzeczenie TK o niezgodności z

Konstytucją aktu normatywnego, na podstawie którego zostało wydane prawomocne

orzeczenie sądowe, stanowi podstawę do wznowienia postępowania, uchylenia decyzji

lub innego rozstrzygnięcia na zasadach i w trybie określonych w przepisach właściwych

dla danego postępowania. Artykuł 4011 k.p.c. przewiduje natomiast, że można żądać

wznowienia postępowania również w wypadku, gdy Trybunał orzekł o niezgodności aktu

normatywnego z Konstytucją, na podstawie którego zostało wydane orzeczenie.

W wyroku w sprawie SK 77/06 TK stwierdził, że przepis art. 424 1 § 1 i 2 k.p.c., w

części obejmującej słowa „kończącego postępowanie w sprawie” jest niezgodny z art.

32 ust. 1 i art. 77 ust. 1 i 2 Konstytucji. Nie może być kwestionowane, że wyrok ten

wywiera pełną moc wiążącą, w szczególności zobowiązuje ustawodawcę do podjęcia

działań

mających

na

celu

wyeliminowanie

niekonstytucyjnego

stanu

rzeczy.

Stwierdzając niezgodność z Konstytucją art. 4241 § 1 i 2 k.p.c. TK uznał, że przepis ten

wyraża regulację zbyt wąską, nie obejmuje bowiem orzeczeń niekończących

postępowania w sprawie, przez co wyklucza złożenie skutecznej skargi na takie

orzeczenia, a w konsekwencji dochodzenie odpowiedzialności odszkodowawczej od

Skarbu Państwa.

Nie oznacza to jednak, wbrew zarzutom skarżącego, że oparta na tym wyroku

skarga o wznowienie postępowania zasługuje na uwzględnienie. Rozważenia wymaga

bowiem, czy wskutek tego wyroku zmianie uległ stan prawny w taki sposób, aby

hipotezą art. 4241 k.p.c. objęte zostały postanowienia niekończące postępowania.

Wyrok, na który powołuje się skarżący, usunął z treści przepisu słowa

„kończącego postępowanie w sprawie”. Słowa te nie zawierają jednak żadnej normy

prawnej. Zatem wyrok ten, nie dość, że nie usunął z systemu prawnego żadnej normy

prawnej, to jeszcze rozszerzył treść normatywną art. 424 1 § 1 i 2 k.p.c. w taki sposób,

aby objąć jego hipotezą również postanowienia niekończące postępowania. Zatem

wyrok taki, wydany w wypadku niekonstytucyjnego pominięcia, nie wypełnia tegoż

pominięcia i nie stwarza podstawy do rozszerzenia treści normatywnej Przeciwne

stanowisko zakładałoby przejmowanie przez TK uprawnień ustawodawcy, skoro tylko

ustawodawca posiada kompetencję do zmiany treści przepisów prawnych i nadawania

im takiej treści, aby – w kierunku wskazanym przez TK – pozostawała w zgodzie z

Konstytucją.

W postanowieniu z dnia 6 listopada 2008 r. w sprawie II CO 17/08 Sąd Najwyższy

zwrócił uwagę, że w uzasadnieniu swojego wyroku TK zauważył, że strona, która nie

wniosła skargi na przewlekłość postępowania zgodnie z art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 17

czerwca 2004 r. o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w

postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki (Dz. U. Nr 179, poz. 1843), może

dochodzić – na podstawie art. 417 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny

(Dz. U. Nr 16, poz. 93 ze zm.)– naprawienia szkody wynikłej z przewlekłości, po

prawomocnym zakończeniu postępowania co do istoty sprawy. TK ponadto podkreślił,

że skarga na przewlekłość postępowania stanowi instrument skutecznego dochodzenia

szkody spowodowanej przez przewlekłość postępowania sądowego. Dlatego właśnie,

jak podkreślił TK, Konstytucja nie nakazuje, aby ustawodawca stworzył skargę o

stwierdzenie

niezgodności

z

prawem

postanowienia

oddalającego

skargę

na

przewlekłość postępowania. Podobna sytuacja zachodzi w rozpoznawanej sprawie.

Jeżeli zatem Konstytucja nie wymaga, aby skarga przewidziana w art. 4241 i nast.

k.p.c. przysługiwała od orzeczeń oddalających czy odrzucających skargę na

przewlekłość postępowania, to – jak wskazał SN w przytoczonym wyżej orzeczeniu –

wyrok TK nie może stanowić podstawy rozszerzenia art. 4241 § 1 i 2 k.p.c. w taki

sposób, aby wywieść wniosek przeciwny. Stan konstytucyjności osiągnięty może być w

inny sposób. Jak wynika z orzecznictwa Sądu Najwyższego, postanowienie oddalające

skargę na przewlekłość postępowania nie stoi na przeszkodzie domaganiu się

naprawienia szkody wyrządzonej przewlekłością postępowania w odrębnym procesie

(uchwała składu siedmiu sędziów SN z dnia 23 marca 2006 r., III SPZP 3/05, OSNP

2006, nr 21-22, poz. 341). Podobne stanowisko wyrażane jest w doktrynie. Wskazuje

się, że art. 4171 § 2 k.c., uzależniający odpowiedzialność państwa za wydanie

wadliwego orzeczenia od stwierdzenia jego niezgodności z prawem we właściwym

postępowaniu, nie może być rozumiany w taki sposób, aby w każdym wypadku

wymagane było uzyskanie prejudykatu, o jakim mowa w art. 4241 i nast. k.p.c.

Twierdzenia te należy odnieść do innych postanowień niekończących postępowania w

sprawie. Podzielić należy pogląd SN wyrażony w uzasadnieniu postanowienia w sprawie

II CO 17/08, zgodnie z którym nie istnieją racjonalne powody do angażowania Sądu

Najwyższego w weryfikację w trybie art. 4241 i nast. k.p.c. wszystkich prawomocnych

orzeczeń

sądu

drugiej

instancji,

zarówno

kończących

postępowanie,

jak

i

niekończących, rozstrzygających zagadnienia incydentalne, uboczne.

Przyjmując, że ustawodawca sprzecznie z Konstytucją zamknął drogę do

dochodzenia odpowiedzialności odszkodowawczej z tytułu wydania niezgodnych z

prawem orzeczeń niekończących postępowania w sprawie, należy zarazem uznać, że nie

oznacza to, iż odpowiedzialność ta musi być realizowana przez mechanizm skargi o

stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia.

Rozważenia zatem wymaga, czy uprawnienie do wznowienia postępowania można

wywieść wprost z Konstytucji. Na pytanie to należy odpowiedzieć przecząco. Z art. 77 ust.

1 Konstytucji nie można bowiem wyprowadzić podstawy prawnej dla wydawania przez

Sąd Najwyższy prejudykatów w przedmiocie prawidłowości orzeczenia sądowego jako

wstępnego etapu realizacji odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa.

Przepis ten ustanawia konstytucyjne prawo do wynagrodzenia szkody wyrządzonej

działaniem organu władzy publicznej, ale nie przesądza o sposobie jego egzekwowania.

Jeśli kierować się wyłącznie jego treścią, to należałoby raczej dojść do wniosku, że

dochodzenie tej odpowiedzialności powinno przebiegać na zasadach ogólnych. W wyroku

z dnia 23 września 2003 r., K 20/02 (OTK-A 2003, nr 7, poz. 76) sam TK podkreślił, że

unormowanie drogi dochodzenia naprawienia szkody wyrządzonej działaniem organu

władzy publicznej (art. 77 ust. 1 Konstytucji) zostało powierzone ustawodawcy zwykłemu.

Zatem w obecnym stanie prawnym brak podstawy do rozpoznawania skarg o

stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia skierowanych przeciwko

orzeczeniom niekończącym postępowań w sprawie. Teza taka nie powinna być

odczytywana w kategoriach zanegowania mocy wiążącej wyroku TK w sprawie SK 77/06.

Ostatecznie należało uznać, że skarga oparta na tym wyroku stanowi wprawdzie

skargę opartą na ustawowej podstawie w rozumieniu art. 410 § 1 k.p.c., jednakże nie

może odnieść pożądanego skutku i zasługuje na oddalenie, ponieważ wyrok TK sam

przez się nie zmienił stanu prawnego, a zarazem dopuszczalności skargi o stwierdzenie

niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia w odniesieniu do orzeczeń

niekończących postępowania w sprawie nie można wywieść bezpośrednio z przepisów

Konstytucji.

Wobec powyższego orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 412 § 2 k.p.c.