I CNP 82/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CNP 82/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 8 stycznia 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący)

SSN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

SSN Mirosław Bączyk

w sprawie ze skargi J. K. o stwierdzenie niezgodności

z prawem prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego w P.

z dnia 6 września 2006 r., sygn. akt IV Ca […], wydanego w sprawie

z powództwa H. K., B. K.,

S. W. i H.W.

przeciwko J. K.

o zaniechanie działań zakłócających ponad przeciętną miarę korzystanie

z sąsiednich nieruchomości,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 8 stycznia 2009 r.,

oddala skargę.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 10 listopada 2005 r. nakazał pozwanemu J.

K zaniechania dokonywania w ramach prowadzonej działalności gospodarczej na

stanowiącej jego własność nieruchomości, położonej w S. przy ul. T. [...], działań,

zakłócających korzystanie ponad przeciętną miarę z oznaczonych nieruchomości

sąsiednich należących do powodów, polegających na wjeżdżaniu i parkowaniu

samochodów ciężarowych, składowaniu i sprzedaży węgla oraz innych paliw

stałych węglopochodnych, składowaniu i skupie złomu, składowaniu zużytych opon

samochodowych, wykonywaniu usług wulkanizacyjnych na zewnątrz budynku

przeznaczonego do świadczenia tych usług oraz udostępniania tej nieruchomości

osobom trzecim w celu wykonywania na niej określonej wyżej działalności.

Apelację pozwanego Sąd Okręgowy oddalił wyrokiem z dnia 6 września

2006 r.

Z ustaleń stanowiących podstawę obu wyroków wynika, że J. K. od 1994 r.

prowadzi na wskazanej w pozwie nieruchomości za zezwoleniem właściwych

organów

administracyjnych

działalność

gospodarczą,

obejmującą

usługi

transportowe, wulkanizacyjne, sprzedaż opału oraz skup i sprzedaż złomu. W

miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego nieruchomości powodów

oraz pozwanego są przeznaczone pod zabudowę mieszkalną jednorodzinną z

wykluczeniem prowadzenia uciążliwej działalności gospodarczej produkcyjnej,

składowej oraz usługowej. Prowadzona przez pozwanego działalność jest bardzo

uciążliwa dla sąsiadów. Świadczenie usług wulkanizacyjnych, w tym prostowanie

felg za pomocą młota, odbywa się również na zewnątrz. Węgiel, miał i koks, leżące

w pryzmach wzdłuż granicy z nieruchomością H. i B. K., przesypują się na ich

posesję. Chmury pyłu węglowego, unoszące się przy załadunku i rozładunku, nie

pozwalają sąsiadom na korzystanie z przydomowego ogródka.

Sąd Okręgowy podzielił pogląd Sądu Rejonowego, że ustalony w sprawie

stan faktyczny dowodzi, iż działalność, którą pozwany prowadzi na swojej

nieruchomości, zakłóca korzystanie z sąsiednich nieruchomości powodów ponad

przeciętną

miarę,

wynikającą

ze

społeczno-gospodarczego

przeznaczenia

nieruchomości i stosunków miejscowych, na której przekroczenie nie pozwala art.

144 k.c.

W skardze na niezgodność z prawem J. K. zarzucił wyrokowi Sądu

Okręgowego z dnia 6 września 2006 r. naruszenie art. 144 k.c. przez niewłaściwe

zastosowanie

spowodowane

błędnym

ustaleniem

społeczno-gospodarczego

przeznaczenia nieruchomości. Ustalenie to zostało oparte na miejscowym planie

zagospodarowania przestrzennego miasta S., a plan ten, zgodnie z art. 87 § 3

ustawy z dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym

(Dz. U. nr 80, poz. 717 ze zm.), utracił moc już z końcem 2003 r. Ponadto skarżący

zarzucił naruszenie art. 144 k.c. w związku z art. 64 ust. 3 Konstytucji przez

nakazanie mu zaniechania dokonywania w ramach prowadzonej działalności

gospodarczej udostępniania nieruchomości osobom trzecim w celu wykonywania

na niej określonej działalności.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Według przeważającego stanowiska piśmiennictwa i orzecznictwa, określona

w art. 144 k.c. przeciętna miara, wynikająca ze społeczno-gospodarczego

przeznaczenia nieruchomości i stosunków miejscowych, z przekroczeniem której

właściciel nie może zakłócać przy wykonywaniu swego prawa korzystania

z nieruchomości sąsiednich, ma charakter autonomiczny, to znaczy, że nawet

zachowanie się właściciela zgodne z decyzjami i normami administracyjnymi nie

pozbawia

właścicieli

nieruchomości

sąsiednich

roszczenia

negatoryjnego

w stosunku do niego w razie zakłócenia korzystania z ich nieruchomości ponad tę

miarę (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 10 lipca 2003 r., I CKN 497/01, LEX

nr 121698, z dnia 10 lutego 2004 r., IV CK 454/02, LEX nr 175937, i z dnia

30 września 2008 r., II CSK 169/08, niepubl., a także uchwała Sądu Najwyższego

z dnia 7 kwietnia 1970 r., III CZP 17/70, OSP 1971, z. 9, poz. 169). Trafnie więc

przyjęto w sprawie, w której zapadł zaskarżony wyrok, że dysponowanie przez

pozwanego

zezwoleniami

organów

administracyjnych

na

prowadzenie

wykonywanej działalności nie pozbawiało powodów możliwości dochodzenia

roszczenia negatoryjnego.

Autonomiczny w powyższym sensie charakter określonej w art. 144 k.c.

miary dopuszczalnych zakłóceń

korzystania z nieruchomości sąsiednich nie

wyklucza jednak uwzględniania norm o charakterze administracyjnym przy

ustalaniu kryteriów wyznaczających tę miarę. Jak już zaznaczono, kryteriami tymi

są społeczno-gospodarcze przeznaczenie nieruchomości i stosunki miejscowe; oba

te kryteria odnoszą się zarówno do nieruchomości wyjściowej, jak i nieruchomości

dotkniętych immisjami. W ramach pierwszego kryterium należy uwzględniać cel,

któremu dane nieruchomości służą, a więc czy np. służą działalności przemysłowej,

rolniczej,

handlowej,

oświatowej,

kulturalnej,

religijnej,

szpitalnej

lub

są

zabudowane mieszkaniami, a w ramach kryterium drugiego należy brać pod uwagę

charakter terenu, na którym znajdują się dane nieruchomości, wynikający z jego

położenia (np. czy jest to teren rolniczy, teren rolniczy, na którym znajdują się

sady, teren rolniczy, na którym znajdują się fermy hodowlane, teren turystycznowypoczynkowy, teren miejski, teren miejski przemysłowy, teren willowy, teren

miejskiej zabudowy mieszkaniowej), pora występowania immisji, ich czas trwania

i

intensywność.

Zarówno

ustalając

cel,

któremu

służą

objęte

sporem

nieruchomości, jak i charakter terenu, na którym są one położone - a więc nie tylko

w ramach pierwszego, ale i drugie kryterium - można, a nawet należy, uwzględniać

odnoszące

się

do tych

nieruchomości dane

oraz założenia,

wynikające

z planowania i zagospodarowania przestrzennego (por. wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 22 listopada 1985 r., II CR 149/85, OSNC 1986, nr 10, poz. 162), informują

one bowiem o czynnikach istotnych w świetle obu tych kryteriów.

Sąd Rejonowy swe zaakceptowane przez Sąd Okręgowy ustalenia co do

przeznaczenia nieruchomości pozwanego i powodów oparł na uchwale z dnia

17 marca 1999 r. nr …. Rady Miejskiej S. w sprawie zmiany miejscowego planu

ogólnego zagospodarowania miasta S. uchwalonego w dniu 26 listopada 1994 r.

(k. 157 i k. 119-123). Moc obowiązująca tego planu w powyższym zakresie w

chwili orzekania przez oba Sądy została trafnie zanegowana przez skarżącego.

Ustawa z dnia 12 lipca 1984 r. o planowaniu przestrzennym (jedn. tekst: Dz. U. z

1989 r. nr 17, poz. 99 ze zm.), obowiązująca do 31 grudnia 1994 r., rozróżniała:

ogólne miejscowe plany zagospodarowania przestrzennego i szczegółowe

miejscowe plany zagospodarowania przestrzennego (art. 26 i 27). Wszystkie te

plany, a więc zarówno ogólne, jak szczegółowe, uchwalone do 31 grudnia 1994 r.

stały się po tej dacie miejscowymi planami zagospodarowania przestrzennego w

rozumieniu ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. o zagospodarowaniu przestrzennym

(jedn. tekst: Dz. U. z 1999 r., nr 15, poz. 139 ze zm.) i obowiązywały, z pewnymi

jedynie ograniczeniami (art. 68), przez określony czas po jej wejściu w życie.

Utraciły moc na podstawie art. 67 ust. 1 tej ustawy dopiero w dniu 1 stycznia 2003

r., z pewnymi jednak wyjątkami, gdyż art. 67 ust. 1a postanawiał, że jeżeli przed

upływem terminu określonego w ust. 1 rada gminy uchwaliła studium uwarunkowań

i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy i przystąpiła do sporządzenia

miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego albo jego zmiany, to

miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego obowiązujący w chwili wejścia

w życie ustawy zachowuje moc w granicach objętych uchwałą do czasu uchwalenia

nowego planu, ale nie dłużej niż przez dziewięć lat od dnia wejścia w życie ustawy,

tj. nie dłużej niż do 1 stycznia 2004 r. To ostatnie uregulowanie zostało wprawdzie

uchylone w dniu 11 lipca 2003 r. w wyniku wejścia w życie ustawy z dnia 27 marca

2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym, jednakże do tego

uregulowania nawiązał art. 87 wymienionej ustawy; według jego ust. 1: studia

uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gmin uchwalone po

dniu 1 stycznia 1995 r. zachowują moc, a według ust. 3: obowiązujące w dniu

wejścia w życie ustawy, tj. w dniu 11 lipca 2003 r., na podstawie art. 67 ust. 1a jej

poprzedniczki, miejscowe plany zagospodarowania przestrzennego uchwalone

przed 1 stycznia 1995 r. zachowują moc do czasu uchwalenia nowych planów,

jednak nie dłużej niż do dnia 31 grudnia 2003 r. (por. wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 21 listopada 2003 r., V CK 21/03, niepubl.).

Mimo że skarżący trafnie zanegował moc obowiązującą wskazanego wyżej

planu zagospodarowania przestrzennego miasta S. w chwili orzekania przez Sądy,

odwołanie się do tego planu w zaskarżonym wyroku przez akceptację ustaleń Sądu

pierwszej instancji nie daje w okolicznościach sprawy podstaw do uznania

zaskarżonego wyroku za niezgodny z prawem w rozumieniu art. 424 1 § 1 k.p.c. z

powodu naruszenia art. 144 k.c. przez jego niewłaściwe zastosowanie. Zarówno w

piśmiennictwie, jak orzecznictwie (por. np. wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 5

września 2008 r., I CNP 27/08, LEX nr 457829) przyjmuje się, że powodująca

powstanie

odpowiedzialności

odszkodowawczej

niezgodność

orzeczenia

z

prawem, którą ma na względzie art. 4241 § 1 k.p.c., posiada charakter

kwalifikowany i zachodzi tylko wtedy, gdy orzeczenie zostało wydane na skutek

rażąco błędnej wykładni prawa lub rażąco niewłaściwego zastosowania prawa, tj.

uchybień odnoszących się do regulacji prawnych istotnych i nie uzasadniających

odmiennych ocen. Jak wiadomo, pozwany podjął działalność, o której zaniechanie

wystąpili powodowie, jeszcze w 1994 r. W tym czasie i przez wiele późniejszych lat

plan, do którego odwołuje się zaskarżony wyrok, miał więc moc prawną i wówczas

zawarte w nim dane mogły być niewątpliwie uwzględniane przy ustalaniu

wskazanych w art. 144 k.c. kryteriów wyznaczających dopuszczalną miarę

zakłóceń ze strony właściciela nieruchomości w korzystaniu z nieruchomości

sąsiednich. Przeszkód do tego nie powinno być jednak i później, nie ma bowiem

podstaw do twierdzenia o niejako automatycznej zmianie dotychczasowego

przeznaczenia nieruchomości i charakteru terenu, na którym nieruchomości się

znajdują, wraz z wygaśnięciem z końcem 2003 r. mocy obowiązującej planów

zagospodarowania przestrzennego. Wskazują na to przepisy ustawy z dnia

27 marca

2003

r.

o

planowaniu

i

zagospodarowaniu

przestrzennym.

W szczególności z art. 59 wynika, że zmiana zagospodarowania terenu

w przypadku

braku planu miejscowego,

polegająca

na

budowie

obiektu

budowlanego lub wykonaniu innych robót budowlanych, a także zmiana sposobu

użytkowania obiektu budowlanego lub jego części, z zastrzeżeniem art. 50 ust. 1

i art. 86, wymaga ustalenia, w drodze decyzji, warunków zabudowy, a art. 61 ust.

1 pkt 1 pozwala na wydanie decyzji o warunkach zabudowy jedynie wtedy, gdy co

najmniej jedna działka sąsiednia, dostępna z tej samej drogi publicznej, jest

zabudowana w sposób pozwalający na określenie wymagań dotyczących nowej

zabudowy w zakresie kontynuacji funkcji, parametrów, cech i wskaźników

kształtowania zabudowy oraz zagospodarowania terenu, w tym gabarytów i formy

architektonicznej obiektów budowlanych, linii zabudowy oraz intensywności

wykorzystania terenu.

Przy ustalaniu kryteriów wskazanych w art. 144 k.c. powinno więc być możliwe

również odwołanie się pomocniczo do planów zagospodarowania przestrzennego,

które utraciły moc z końcem 2003 r. Jeżeli chodzi o sprawę rozstrzygniętą

zaskarżonym wyrokiem, to wymaga przede wszystkim podkreślenia nieistnienie

w materiale sprawy jakichkolwiek danych wskazujących na inne przeznaczenie

objętych

sporem

nieruchomości

niż ustalone

przy

uwzględnieniu

danych

wynikających z kwestionowanego przez skarżącego planu - co w ostatecznym

rezultacie wyklucza kwestionowanie prawidłowości zastosowania art. 144 k.c. ze

względu na to ustalenie.

Chybiony jest także zarzut naruszenia art. 144 k.c. w związku z art. 64 ust. 3

Konstytucji przez nakazanie pozwanemu zaniechania dokonywania w ramach

prowadzonej działalności gospodarczej udostępniania nieruchomości osobom

trzecim w celu wykonywania na niej określonej działalności. Właściciel, który

dopuścił się działań lub zaniechań, o których mowa w art. 144 k.c., nie traci

legitymacji biernej przez oddanie nieruchomości we władanie innej osoby. Inną

rzeczą jest - jednak już znajdującą się poza zakresem skargi - nieścisłe

sformułowanie zaskarżonego wyroku, mogące utrudniać jego wyegzekwowanie.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 424 11 § 1 k.p.c. orzekł jak

w sentencji.

/km/