I CNP 75/06 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CNP 75/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 21 marca 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Maria Grzelka

SSN Tadeusz Żyznowski

w sprawie ze skargi T.W., H.W., małoletnich M.W. i A.W. reprezentowanych przez

przedstawicieli ustawowych T.W. i H.W.

o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego

w W. z dnia 7 grudnia 2004 r., sygn. akt [...],

w sprawie z powództwa J.W.

przeciwko T.W., H.W.

i małoletnim M.W. i A.W. reprezentowanym przez przedstawicieli ustawowych T.W.

i H.W.

o eksmisję,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 21 marca 2007 r.,

oddala skargę i nie obciąża skarżących kosztami postępowania

przed Sądem Najwyższym.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 7 grudnia 2004 r., Sąd Okręgowy w W., uwzględniając

apelację powoda J.W., zmienił wyrok Sądu Rejonowego w W. z dnia 21 styczna

2004 r. i nakazał pozwanym opuszczenie i opróżnienie określonego lokalu

mieszkalnego. Sąd drugiej instancji ustalił, że przedmiotowy lokal jest własnością

Miasta W., a jego głównymi najemcami, na podstawie decyzji Urzędu Dzielnicy z

dnia 20 czerwca 1991 r., byli rodzice pozwanego T.W. – H. i J.W. W lokalu wraz z

najemcami mieszkali pozwani. W dniu 18 stycznia 1998 r. zmarła H.W., w dniu 14

stycznia 1999 r. zaś J.W. zawarł z Zarządem Budynków Komunalnych aneks do

umowy najmu, w którym zamieszczono oświadczenie, że powód z dniem 18

stycznia 1998 r. stał się jedynym najemcą przedmiotowego mieszkania. Sąd drugiej

instancji przyjął następnie, że po śmierci H.W. jedynym najemcą został powód,

gdyż pozwani nie wstąpili w stosunek najmu. Korzystali oni natomiast z lokalu na

podstawie zawartej z powodem umowy użyczenia, która uległa rozwiązaniu

wskutek wystąpienia z powództwem o eksmisję.

Pozwani wnieśli na podstawie art. 4241 § 1 k.p.c. skargę o stwierdzenie

niezgodności z prawem wskazanego wyroku Sądu Okręgowego. Zarzucili Sądowi

drugiej instancji błędne zastosowanie art. 2 ust. 3, art. 26 ust. 12 i art. 27 ustawy

z dnia 21 czerwca 2001 o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy

i o zmianie Kodeksu cywilnego (Dz.U. Nr 71, poz. 733 ze zm.) i art. 691 k.c.

w brzmieniu nadanym powołaną ustawą, w odniesieniu do oceny skutków śmierci

H.W., a to przez uznanie, że pozwani nie wstąpili w stosunek najmu. Według

skarżących, okoliczność tę oceniać należało w oparciu o przepisy ustawy z dnia 2

lipca 1994 r. o najmie lokali mieszkalnych i dodatkach mieszkaniowych (Dz.U. Nr

105, poz. 509 ze zm.). Podnieśli oni, że – zgodnie z art. 8 tej ustawy – mieścili się

wśród osób wstępujących w stosunek najmu po śmierci H.W. Jako szkodę

wyrządzoną wydaniem zaskarżonego orzeczenia wskazali nie powiększenie się

czynnych pozycji ich majątku wskutek utraty uprawnienia do wykupienia lokalu od

właściciela z 90% bonifikatą.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Jednym z konstytucyjnych środków ochrony praw i wolności jest prawo do

wynagrodzenia szkody, jaka została wyrządzona przez niezgodne z prawem

działanie organu władzy publicznej (art. 77 ust. 1 Konstytucji RP). Przepis ten

przewiduje odpowiedzialność odszkodowawczą Skarbu Państwa za niezgodne

z prawem wykonywanie władzy publicznej. Podstawę, przesłanki i zakres tej

odpowiedzialności regulują natomiast ustawy zwykłe. Generalne unormowanie

w tym zakresie zawierają art. 417-4172 i 421 k.c., które zostały zmienione lub

dodane ustawą z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz

niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 162, poz. 1692). W myśl art. 417 § 1 k.c., za

szkodę wyrządzoną przez niezgodne z prawem działanie lub zaniechanie przy

wykonywaniu władzy publicznej ponosi odpowiedzialność Skarb Państwa lub

jednostka samorządu terytorialnego lub inna osoba prawna wykonująca tę władzę

z mocy prawa. Jeżeli szkoda została wyrządzona przez wydanie prawomocnego

orzeczenia lub ostatecznej decyzji, to – zgodnie z art. 4171 § 2 k.c. – jej

naprawienia można żądać po stwierdzeniu we właściwym postępowaniu ich

niezgodności z prawem. Wśród „właściwych postępowań", o których mowa w tym

przepisie, mieści się postępowanie wywołane skargą o stwierdzenie niezgodności

z prawem prawomocnego orzeczenia, unormowane w art. 4241 i nast. k.p.c.

Orzeczenie Sądu Najwyższego uwzględniające skargę ma charakter prejudykatu

i stwarza możliwość skutecznego wystąpienia przed sądem powszechnym

z powództwem przeciwko Skarbowi Państwa o odszkodowanie za szkodę wynikłą

z wydania orzeczenia niezgodnego z prawem.

W tym stanie rzeczy zasadnicze znaczenie ma dokonanie wykładni pojęcia

„niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia”, użytego w art. 424 1 § 1 k.p.c.

i art. 4171 § 2 k.c. W dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjęto,

że

niezgodność

orzeczenia

z

prawem

stanowi

autonomiczną

kategorię

bezprawności i nie może być utożsamiana z pojęciem szeroko rozumianej

bezprawności,

występującym

w dziedzinie

odpowiedzialności

cywilnej.

Podkreślono trafnie, że przy jego interpretacji uwzględnić należy istotę władzy

sądowniczej, wyrażającą się w orzekaniu w warunkach niezawisłości, w sposób

bezstronny, zależny nie tylko od obowiązujących ustaw, ale także od „głosu

sumienia” oraz zakładającą swobodę sędziego w ocenie prawa i faktów. Pod

uwagę wziąć także trzeba to, że ustawodawca nierzadko posługuje się pojęciami

niedookreślonymi oraz klauzulami generalnymi i dekretującymi swobodę decyzji

sędziego. Nie bez znaczenia pozostaje okoliczność, że istotną rolę w procesie

stosowania prawa pełni wykładnia, której rezultaty mogą różnić się w zależności od

jej przedmiotu, metod oraz podmiotu jej dokonującego. W konsekwencji, za

orzeczenie niezgodne z prawem w rozumieniu powołanych przepisów uznać można

orzeczenie, które jest niewątpliwie sprzeczne z zasadniczymi i niepodlegającymi

różnej wykładni przepisami, z ogólnie przyjętymi standardami rozstrzygnięć

(dyskrecjonalności) albo zostało wydane w wyniku szczególnie rażąco błędnej

wykładni lub niewłaściwego zastosowania prawa o charakterze oczywistym i nie

wymagającym głębszej analizy prawniczej (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia

31 marca 2006 r., IV CNP 25/05, OSNC 2007, nr 1, poz. 17, z dnia 17 maja 2006 r.,

I CNP 14/06, niepubl., z dnia 7 lipca 2006 r., I CNP 33/06, OSNC 2007, nr 2, poz.

35, oraz z dnia 4 stycznia 2007 r., V CNP 132/06, niepubl.).

Nakazanie pozwanym w zaskarżonym wyroku opróżnienia i opuszczenia

lokalu mieszkalnego wynikało z przyjęcia przez Sąd drugiej instancji, że jedynym

najemcą przedmiotowego mieszkania był powód, a pozwanym nie przysługiwał

w stosunku do tego lokalu żaden tytuł prawny. W ocenie Sądu Okręgowego, nie

wstąpili oni bowiem w stosunek najmu po śmierci H.W., stosunek użyczenia zaś

między pozwanymi a powodem wygasł.

Przechodząc do oceny zgodności z prawem zaskarżonego orzeczenia,

w pierwszej kolejności wskazać należy, że w chwili śmierci H.W. dnia 18 stycznia

1998 r. wstąpienie w stosunek najmu po zmarłym najemcy regulował art. 8 ustawy

z dnia 2 lipca 1994 r. o najmie lokali mieszkalnych i dodatkach mieszkaniowych

(Dz.U. Nr 105, poz. 509 ze zm.). Przepis art. 8 ust. 1 zd. pierwsze tej ustawy

stanowił, że w razie śmierci najemcy jego zstępni, wstępni, pełnoletnie rodzeństwo,

osoby przysposabiające, albo przysposobione oraz osoba, która pozostawała

faktycznie we wspólnym pożyciu małżeńskim z najemcą, mieszkający z nim stale

do chwili jego śmierci, wstępują w stosunek najmu lokalu oraz nabywają jego

uprawnienia i obowiązki związane z tym lokalem, chyba że się tego prawa zrzekną

wobec wynajmującego. W zdaniu drugim powołanego przepisu przewidziano, że

nie dotyczy to osób, które w chwili śmierci najemcy miały tytuł prawny do

zajmowania innego lokalu mieszkalnego. W dniu 10 lipca 2001 r. weszła w życie

ustawa z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym

zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego, którą uchylono ustawę o najmie

lokali mieszkalnych i dodatkach mieszkaniowych, dodając jednocześnie do kodeksu

cywilnego art. 691. Przepis ten odmiennie określił krąg osób wstępujących w

stosunek najmu po zmarłym najemcy, wyłączając m.in. wstąpienie w ten stosunek

w wypadku śmierci jednego ze współnajemców lokalu mieszkalnego. Rozstrzygając

powstały w związku ze zmianą stanu prawnego problem czasowego zasięgu art.

691 k.c., Sąd Najwyższy przyjmował jednolicie, że przepis ten w brzmieniu

nadanym ustawą o ochronie praw lokatorów nie ma zastosowania dla oceny

przesłanek wstąpienia w stosunek najmu po najemcy zmarłym przed wejściem w

życie tej ustawy (zob. np. uchwałę z dnia 5 lipca 2002 r., III CZP 36/02, OSNC

2003, nr 4, poz. 45, oraz wyrok z dnia 8 stycznia 2002 r., I CKN 723/99, niepubl.).

Stanowisko takie znajdowało oparcie w powszechnie aprobowanej zasadzie prawa

międzyczasowego,

obowiązywania

zgodnie

dawnego

z

którą,

prawa

skutki

zdarzeń

prawnych

z

okresu

należy

oceniać

według

przepisów

dotychczasowych (por. np. uchwały Sądu Najwyższego z dnia 17 maja 1990 r., III

CZP 24/90, OSNCP 1991, nr 2-3, poz. 18, z dnia 29 listopada 1991 r., III CZP

123/91, OSNCP 1992, nr 6, poz. 101). Nie dostrzegano jednocześnie podstaw do

nadania art. 691 k.c. mocy wstecznej, obejmującej również zdarzenia sprzed

wejścia w życie ustawy o ochronie praw lokatorów.

W uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia Sąd drugiej instancji – wbrew

swej powinności - nie powołał przepisów, które zastosował do oceny wstąpienia

przez pozwanych w stosunek najmu. Nie ulega jednak wątpliwości, że okoliczność

ta powinna być oceniona na podstawie przepisów ustawy o najmie lokali

mieszkalnych i dodatkach mieszkaniowych obowiązujących w chwili śmierci H.W.

Dlatego też zasadniczą rangę miały następujące ustalenia faktyczne dokonane

przez Sąd Rejonowy i nie zakwestionowane przez Sąd Okręgowy. Po pierwsze, w

chwili śmierci H.W. była współnajemcą spornego lokalu razem z mężem –

powodem J.W. Po drugie, skarżący T.W. i jego małoletnie dzieci A. i M. W. mieścili

się w kręgu osób wstępujących w stosunek najmu po zmarłej na podstawie art. 8

ustawy o najmie lokali mieszkalnych i dodatkach mieszkaniowych. Zamieszkiwali

oni ponadto stale w przedmiotowym lokalu z H.W. do chwili jej śmierci, nie zrzekli

się prawa najmu w stosunku do wynajmującego i nie przysługiwał im tytuł prawny

do innego lokalu mieszkalnego. Po trzecie, pozwana H.W. w chwili śmierci H.W.

zajmowała lokal wspólnie z mężem T.W. Skarżący T. i małoletni A. oraz M. W.

spełniali zatem w dacie zgonu H.W. wszystkie przesłanki wstąpienia w mocy prawa

w stosunek najmu określone w art. 8 ust. 1 ustawy o najmie lokali mieszkalnych,

H.W. natomiast uzyskała wówczas status najemcy jako żona T.W. na podstawie

art. 7 tej ustawy. Na istnienie tego stosunku nie mogło w żaden sposób wpłynąć

zawarcie w 1999 r. przez powoda aneksu do umowy najmu zawierającego

oświadczenie, że jest on jedynym najemcą spornego mieszkania. Odmienne

stanowisko Sądu drugiej instancji, które stało się podstawą rozstrzygnięcia

nakazującego pozwanym opróżnienie i opuszczenie lokalu, pozostawało w rażącej i

oczywistej sprzeczności z wymienionymi przepisami, prowadząc do wydania

orzeczenia obiektywnie niezgodnego z prawem. Należy podkreślić, że Sąd drugiej

instancji nie przytoczył żadnych argumentów jurydycznych dla poparcia swojego

poglądu. Stwierdził jedynie ogólnikowo, że ustalenie Sądu pierwszej instancji, iż

pozwani wstąpili w stosunek najmu, nie znajduje uzasadnienia w stanie faktycznym

sprawy ani w przepisach prawa.

Obiektywna niezgodność z prawem zaskarżonego orzeczenia i zasadność

zarzutów skargi nie są jednak wystarczające dla jej uwzględnienia. Jak stanowi art.

42411 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy oddala skargę w razie braku podstawy do

stwierdzenia,

że

zaskarżone

orzeczenie

jest

niezgodne

z

prawem.

W piśmiennictwie podkreślono trafnie, że pojęcie podstawy do takiego stwierdzenia

rozumieć należy szeroko i nie można utożsamiać go z podstawą skargi

w rozumieniu art. 4244 i 4245 § 1 pkt 2 k.p.c. Uznać trzeba, że brak podstawy do

stwierdzenia niezgodności orzeczenia z prawem powodujący oddalenie skargi

zachodzi m.in. wówczas, gdy podstawy skargi (art. 424 4 k.p.c.) okazały się

bezzasadne, albo, gdy podstawy te okazały się zasadne, lecz mimo to orzeczenie

odpowiada prawu. Wymienione okoliczności nie wyczerpują jednak sytuacji, gdy nie

ma podstawy do stwierdzenia niezgodności z prawem zaskarżonego orzeczenia.

Podkreślić wszak należy, że funkcją analizowanej skargi jest doprowadzenie

do stwierdzenia przez Sąd Najwyższy wystąpienia jednej z materialnoprawnych

przesłanek

roszczenia

działalnością

sądów

o

naprawienie

powszechnych

w

szkody

wyrządzonej

judykacyjną

postaci

niezgodności

z

prawem

prawomocnego

orzeczenia

4171 §

(art.

k.c.).

Między

postępowaniem

unormowanym w art. 424 i nast. z k.p.c. i postępowaniem z powództwa przeciwko

Skarbowi Państwa o odszkodowanie zachodzi przy tym ścisły związek, gdyż

orzeczenie

Sądu

Najwyższego

uwzględniające

skargę

stanowi

prejudykat

w późniejszym procesie odszkodowawczym. Wiąże się z tym zamieszczenie przez

ustawodawcę

wśród

uprawdopodobnienia

konstrukcyjnych

wyrządzenia

wymagań

szkody,

skargi

spowodowanej

obowiązku

przez

wydanie

orzeczenia, którego skarga dotyczy (art. 424 § 1 pkt 4 k.p.c.). Niespełnienie tego

wymagania prowadzi do odrzucenia skargi przez Sąd Najwyższy na podstawie art.

4248 § 1 k.p.c. Inaczej ocenić należy sytuację, gdy skarżący – z formalnego punktu

widzenia - zadośćuczyni temu wymaganiu, zawierając w skardze wywód mający na

celu uprawdopodobnienie wskazanej szkody, lecz z wywodu tego wynika, że nie

poniósł on jednak konkretnej szkody wskutek wydania kwestionowanego

orzeczenia. W takim wypadku uwzględnienie skargi przez Sąd Najwyższy byłoby

bezcelowe,

gdyż

powództwo

odszkodowawcze

wytoczone

przed

sądem

powszechnym podlegałoby i tak oddaleniu. W konsekwencji, biorąc pod uwagę

funkcje analizowanego postępowania, jego usytuowanie w obowiązującym

systemie dochodzenia od Skarbu Państwa roszczeń odszkodowawczych oraz

względy ekonomii procesowej, przyjąć trzeba, że o nieistnieniu podstawy do

stwierdzenia niezgodności z prawem zaskarżonego orzeczenia, skutkującym

oddaleniem skargi, można mówić również w sytuacji, gdy mimo obiektywnej

niezgodności z prawem zaskarżonego orzeczenia, wydanie tego orzeczenia nie

wyrządziło skarżącemu szkody. Podkreślić jednocześnie należy, że udowodnienie

tej szkody w postępowaniu przed Sądem Najwyższym nie jest wymagane.

Wystarczy bowiem, że skarżący szkodę taką uprawdopodobni, z tym że chodzi tu

nie

o

formalne

jedynie

spełnienie

wymagania

w

tym

względzie,

lecz

o uprawdopodobnienie rzeczywiste (materialne).

Jako szkodę wynikającą z wydania zaskarżonego orzeczenia skarżący

wskazali utratę możliwości wykupienia od właściciela przedmiotowego mieszkania

z 90% bonifikatą. Powołanie się przez skarżących na szkodę w postaci utraconych

korzyści wymagało co najmniej uprawdopodobnienia okoliczności, że gdyby nie

wydano orzeczenia niezgodnego z prawem, ich majątek uległby powiększeniu.

Powinni zatem wykazać – bez konieczności zachowywania szczegółowych

przepisów o postępowaniu dowodowym (art. 243 k.p.c.) – że zachodziło wysokie

prawdopodobieństwo powiększenia ich majątku w sytuacji, gdyby nie wydano

wyroku niezgodnego z prawem. Skarżący ograniczyli się tymczasem do dołączenia

do skargi pisma Urzędu Miasta W. z dnia 2 stycznia 2006 r. potwierdzającego

możliwość nabycia lokalu z bonifikatą.

Z pisma tego wynika jednak również, że sprzedaż nastąpić mogła wyłącznie

na rzecz wszystkich najemców, w tym powoda i jego małżonki W.W. Skarżący w

swojej skardze nad tym niebagatelnym przecież zastrzeżeniem przeszli do

porządku dziennego. Biorąc pod uwagę, że między powodem a pozwanymi istniał

silny i długotrwały konflikt, będący zresztą podłożem sprawy zakończonej

zaskarżonym orzeczeniem, stwierdzić więc należy, iż nie zachodziło wystarczająco

wysokie prawdopodobieństwo realizacji uprawnienia do nabycia spornego lokalu z

uwzględnieniem wzmiankowanego wyżej zastrzeżenia. Świadczy o tym ponadto

fakt, że – mimo powstania możliwości nabycia lokalu na preferencyjnych zasadach

już w 2001 r. – pozwani i powód z uprawnienia tego wcześniej nie skorzystali.

Skarżący zresztą, co bardzo wymowne, nie podjęli nawet próby wykazania, że

działając wespół z powodem mogli doprowadzić do zakupu spornego lokalu

mieszkalnego. W konsekwencji, nie można przyjąć, że majątek ich uległby

powiększeniu, a wydanie zaskarżonego orzeczenia wyrządziło im szkodę. Nie

istniała

tym

samym

podstawa

do

stwierdzenia

niezgodności

z

prawem

zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego, skarga zaś podlegała oddaleniu na

podstawie art. 42411 § 1 k.p.c.

O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 102 w zw. z 391 § 1,

39821 i 42412 k.p.c.