I CNP 55/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CNP 55/07

POSTANOWIENIE

Dnia 12 października 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Henryk Pietrzkowski

w sprawie ze skargi T.W. o stwierdzenie niezgodności z prawem

prawomocnego postanowienia Sądu Okręgowego w W.

z dnia 20 czerwca 2005 r., sygn. akt [...] wydanego w sprawie

ze skargi T.W. na przewlekłość postępowania w sprawie [...]

Sądu Rejonowego w W.,

na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 12 października 2007 r.,

odrzuca skargę.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w W. postanowieniem z 20 czerwca 2005 r. odrzucił skargę

T.W. na naruszenie prawa do rozpoznania sprawy Sądu Rejonowego w W. bez

nieuzasadnionej zwłoki (tzw. skarga na przewlekłość postępowania).

Od powyższego postanowienia T.W. wniósł skargę o stwierdzenie

niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia

przysługuje od prawomocnego orzeczenia sądu drugiej instancji kończącego

postępowanie w sprawie, a w wyjątkowych wypadkach, gdy niezgodność z prawem

wynika z naruszenia podstawowych zasad porządku prawnego lub konstytucyjnych

wolności albo praw człowieka i obywatela, skarga przysługuje także od

prawomocnego orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie wydanego przez

sąd pierwszej instancji lub drugiej instancji, jeżeli strony nie skorzystały

z przysługujących im środków prawnych, chyba że jest możliwa zmiana lub

uchylenie orzeczenia w drodze innych przysługujących stronie środków prawnych

(art. 4241 § 1 i 2 k.p.c.). W świetle przytoczonego uregulowania zasadniczego

znaczenia nabiera kwestia, na jakim szczeblu instancyjnym wydane zostało

zaskarżone postanowienie, a ponadto, czy jest ono orzeczeniem kończącym

postępowanie w sprawie.

Odnosząc się do pierwszej kwestii zauważyć należy, że według rozwiązań

przyjętych w ustawie z dnia 17 czerwca 2004 r. o skardze na naruszenie prawa

strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej

zwłoki (Dz. U. Nr 179, poz. 1843 - dalej: "ustawa z dnia 17 czerwca 2004 r." lub

"ustawa"), sądem właściwym do rozpoznania skargi jest sąd przełożony nad

sądem, przed którym toczy się postępowanie (art. 4 ust. 1 ustawy). Sądem

przełożonym jest zatem dla sądu rejonowego - sąd okręgowy, a dla sądu

okręgowego - sąd apelacyjny. Jeżeli skarga dotyczy przewlekłości postępowania

przed sądem apelacyjnym lub Sądem Najwyższym właściwy do jej rozpoznania jest

Sąd Najwyższy. W przypadku skargi dotyczącej przewlekłości postępowania

egzekucyjnego lub innego postępowania dotyczącego wykonania orzeczenia

sądowego sądem właściwym jest sąd okręgowy, w którego okręgu prowadzona jest

egzekucja lub wykonywane są inne czynności (art. 4 ust. 4 ustawy).

Zwrócenia uwagi wymaga także okoliczność, że mimo zawartej w art. 1

ust. 1 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. deklaracji, że ustawa "reguluje zasady

i tryb wnoszenia oraz rozpoznawania skargi" - co mogłoby wskazywać, że jest to

uregulowanie całościowe, uwzględniające specyficzny charakter skargi jako środka

prawnego niemieszczącego się w klasycznym podziale środków zaskarżenia

w postępowaniu cywilnym na odwoławcze (art. 367 i 394 k.p.c.), szczególne (art.

344, 491, 502, 160 i 226 k.p.c.) oraz nadzwyczajne (art. 398 1, 4241, 399 i 1205

k.p.c.) - to jednak art. 8 ust. 2 ustawy stanowi, że w sprawach nie uregulowanych

w ustawie do postępowania toczącego się na skutek skargi, sąd stosuje

odpowiednio

przepisy

o

postępowaniu

zażaleniowym,

obowiązujące

w postępowaniu, którego skarga dotyczy. Oznacza to nie tylko możliwość

stosowania obowiązujących w procedurach cywilnej, karnej oraz administracyjnej

przepisów dotyczących zażalenia, ale przede wszystkim wskazuje, że skarga jest

quasi-zażaleniem, a sąd okręgowy lub apelacyjny, który ją rozpoznaje orzeka jako

sąd drugiej instancji.

Formułując taką tezę, nie można nie odnieść się do pojęcia "sądu

przełożonego" użytego w ustawie z dnia 17 czerwca 2004 r., zwłaszcza, że pojęcie

takie występuje także w przepisach kodeksu postępowania cywilnego.

W judykaturze i doktrynie przeważa pogląd, że sąd przełożony w rozumieniu

art. 44, 52 § 1 i art. 508 § 2 k.p.c. orzeka jako sąd pierwszej instancji (por. uchwała

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 21 lutego 1972 r., mająca moc

zasady prawnej, III CZP 76/71, OSNCP 1972, nr 9, poz. 152, postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 28 września 2001 r., I PZ 57/01, OSNP 2003, nr 17, poz. 417

oraz powołane w jego uzasadnieniu orzecznictwo i stanowisko doktryny).

Argumentów, które legły u podstaw takiej wykładni pojęcia "sądu przełożonego" nie

można powoływać, wyjaśniając znaczenie określeń "sąd przełożony" oraz "sąd

okręgowy, w którego okręgu prowadzona jest egzekucja" - użytych w art. 4 ust. 1

i 4 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. Sąd przełożony rozpoznający skargę na

przewlekłość postępowania nie orzeka bowiem - jak w przypadkach objętych

przepisami art. 44, 52 § 1 i art. 508 § 2 k.p.c. - w zastępstwie sądu pierwszej

instancji, który z powodu określonych przeszkód nie może rozpoznać sprawy, lecz

rozstrzyga środek zaskarżenia, działa zatem jako sąd odwoławczy.

Cel postępowania wywołanego skargą na przewlekłość postępowania

również wskazuje na zasadność prezentowanego stanowiska. Skarga ta ma na

celu wywołanie szybkiej reakcji sądu właściwego do jej rozpoznania na zawarty

w skardze zarzut, że postępowanie w sprawie jest przewlekłe. Formą tej reakcji jest

wydanie w krótkim terminie (nie dłuższym niż dwa miesiące - art. 11 ustawy)

postanowienia, w którym kwestia przewlekłości postępowania zostaje prawomocnie

rozstrzygnięta.

Rzeczą

sądu

pozostającego

pod

zarzutem

przewlekłego

prowadzenia sprawy jest "niezwłoczne" przedstawienie skargi sądowi właściwemu

do jej rozpoznania (art. 7 ustawy), gdy zaś skarga dotyczy przewlekłości

postępowania egzekucyjnego lub innego postępowania dotyczącego wykonania

orzeczenia sądowego wnosi się ją bezpośrednio do sądu okręgowego, o którym

mowa w art. 4 ust. 4 ustawy. Wskazany cel postępowania wywołanego skargą na

przewlekłość postępowania z reguły nie zostałby osiągnięty w razie uznania - jak to

uczynił Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z dnia 28 czerwca 2005 r.,

III SPZP 1/05 (OSNP 2005, nr 19, poz. 312) - że sąd właściwy do rozpoznania

skargi orzeka o niej jako sąd pierwszej instancji. Powołane na uzasadnienie tej tezy

argumenty

zasługiwałyby na

akceptację

tylko

w przypadku

uznania,

że

postępowanie wywołane skargą na przewlekłość postępowania jest postępowaniem

odrębnym w stosunku do postępowania, którego przewlekłość dotyczy. Takiego

założenia przyjąć jednak nie można. Skarga zawsze dotyczy postępowania, które

toczy się w określonej sprawie. Postępowanie wywołane skargą ma zatem

charakter incydentalny (wpadkowy) i prowadzone jest w ramach postępowania co

do istoty sprawy, a rozpoznanie skargi odbywa się w ramach postępowania

odwoławczego przy odpowiednim zastosowaniu przepisów o postępowaniu

zażaleniowym. Nie można więc twierdzić, że skargą wszczęta zostaje nowa

(odrębna) sprawa.

Wyjaśnienie drugiej kwestii, istotnej z punktu widzenia zaskarżalności

orzeczeń

skargą

o

stwierdzenie

niezgodności

z

prawem

prawomocnego

orzeczenia, wymaga zdefiniowania pojęcia "postanowienie kończące postępowanie

w sprawie". W judykaturze i doktrynie pojęcie to jest definiowane rozbieżnie i przy

zastosowaniu różnych kryteriów. Można spotkać wypowiedzi, według których

postanowieniami kończącymi postępowanie w sprawie są: takie, które zamykają

drogę do wydania wyroku; po wydaniu których dalsze postępowanie nie może się

toczyć; które kończą sprawę jako pewną całość poddaną pod osąd; w wyniku

których wykluczona zostaje możliwość przedsiębrania w danej sprawie dalszych

czynności; które kończą całość postępowania, a nie tylko jego fragment; które

zamykają drogę do wydania wyroku; które dotyczą całości sprawy, będąc ostatnim

orzeczeniem wydanym w postępowaniu. Przyjmuje się, że w sformułowaniu

"postanowienie kończące postępowanie w sprawie" słowo "sprawa" występuje

w znaczeniu materialnoprawnym. W tym ujęciu "sprawę" należy rozumieć jako

całość sporu (por. uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 24 listopada 1998 r., III CZP 44/98, OSNC 1999, nr 5, poz. 87,

uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 31 maja 2000 r., III ZP

1/00, OSNC 2001, nr 1, poz. 1, oraz uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 6 października 2000 r., III CZP 31/00, OSNC 2001, nr 2, poz.

22).

Uwzględniając

przytoczone

poglądy

należy

przyjąć,

że

kończącymi

postępowanie w sprawie są te postanowienia, których uprawomocnienie się trwale

zamyka drogę do rozstrzygnięcia sprawy co do istoty przez sąd danej instancji.

Przeciwieństwem

tych

postanowień

są

postanowienia

niekończące

postępowania w sprawie, lecz kończące w postępowaniu sądowym jedynie

zagadnienia incydentalne, uboczne. Postępowanie wywołane wniesieniem skargi

na

przewlekłość

postępowania

jest

-

jak

wykazano

-

postępowaniem

incydentalnym, w taki też sposób zostało określone w uzasadnieniu rządowego

projektu ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. Postanowienie rozstrzygające skargę na

przewlekłość postępowania nie zamyka drogi do rozstrzygnięcia sprawy co do

istoty. Jeśli jest postanowieniem uwzględniającym skargę to wręcz otwiera etap,

który ma służyć szybszemu zrealizowaniu głównego celu jakim jest rozstrzygnięcie

sprawy merytorycznie przez wydanie orzeczenia co do istoty sprawy.

W świetle przedstawionego wywodu postanowienie w przedmiocie skargi na

naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu sądowym bez

nieuzasadnionej zwłoki nie jest postanowieniem kończącym postępowanie

w sprawie i nie podlega zaskarżeniu skargą o stwierdzenie niezgodności z prawem

prawomocnego orzeczenia (tak również Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia

17 sierpnia 2005 r., I CNP 3/05, OSNC 2006/2/39).

Z przytoczonych względów należało orzec, jak w sentencji (art. 424 8 § 1

k.p.c.).