I CNP 4/06 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 2 lutego 2006 r., I CNP 4/06

Za wypadek wyjątkowy, o którym mowa w art. 4241 § 2 k.p.c., można

uznać – przykładowo – nieskorzystanie przez stronę z przysługującego jej

środka zaskarżenia z powodu ciężkiej choroby, katastrofy, klęski żywiołowej

lub błędnej informacji udzielonej przez pracownika sądu.

Sędzia SN Tadeusz Wiśniewski

Sąd Najwyższy w sprawie ze skargi Rzecznika Praw Obywatelskich o

stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego wyroku Sądu Apelacyjnego w

Rzeszowie z dnia 14 października 2004 r. w sprawie z powództwa Władysława R.

przeciwko Agnieszce R. o zachowek, na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w

dniu 2 lutego 2006 r.,

odrzucił skargę.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 14 października 2004 r. Sąd Apelacyjny w Rzeszowie oddalił

apelację powódki Władysławy R. od wyroku Sądu Okręgowego w Rzeszowie z dnia

24 października 2003 r. oddalającego jej powództwo wytoczone przeciwko

pozwanej Agnieszce R. o zapłatę kwoty 58 750 zł z tytułu zachowku.

W skardze o stwierdzenie niezgodności wymienionego wyroku Sądu drugiej

instancji z prawem Rzecznik Praw Obywatelskich zarzucił naruszenie art. 991 § 2

k.c. przez błędną wykładnię i art. 993 k.c. przez jego niezastosowanie, a także

naruszenie konstytucyjnych praw człowieka i obywatela, w szczególności

wynikającego z art. 64 ust. 1 Konstytucji prawa dziedziczenia, a to w wyniku

pozbawienia powódki możliwości realizacji przysługującego jej roszczenia o

uzupełnienie zachowku.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 4241 § 1 k.p.c., skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem

prawomocnego orzeczenia przysługuje od prawomocnego orzeczenia sądu drugiej

instancji kończącego postępowanie w sprawie, gdy przez jego wydanie stronie

została wyrządzona szkoda, a zmiana lub uchylenie tego orzeczenia w drodze

przysługujących stronie środków prawnych nie było i nie jest możliwe. Przepis ten

wyraża zasadę, że przesłanką dopuszczalności skargi o stwierdzenie niezgodności

z prawem prawomocnego orzeczenia jest wykorzystanie przez stronę

przysługujących jej środków prawnych. Wyjątek od wskazanej zasady przewiduje

art. 4241 § 2 k.p.c., który w sytuacji, gdy strona nie skorzystała z przysługujących jej

środków prawnych, dopuszczalność skargi uzależnia od kumulatywnego spełnienia

dwóch przesłanek: istnienia wyjątkowego wypadku oraz występowania

niezgodności z prawem o kwalifikowanym charakterze, wynikającej z naruszenia

podstawowych zasad porządku prawnego lub konstytucyjnych wolności albo praw

człowieka i obywatela. W przedmiotowej sprawie wyjątkowy wypadek, o którym

mowa w art. 4241 § 2 k.p.c., nie występuje.

Poddając analizie okoliczności nieskorzystania przez powódkę z

przysługującego jej środka zaskarżenia w postaci kasacji, należy podkreślić, że

zawiadomienie o terminie rozprawy apelacyjnej, wyznaczonej na dzień 14

października 2004 r., doręczono powódce w dniu 20 września 2004 r. Pismem

wniesionym do Sądu Apelacyjnego dnia 4 października 2004 r. powódka

poinformowała ten Sąd o zamiarze niestawiennictwa na rozprawie, przy czym

powołała się m.in. na trudności finansowe. Na rozprawie dnia 14 października

2004 r., działając w procesie bez pełnomocnika, nie była obecna. Sąd drugiej

instancji wydał wówczas wyrok, który – wobec niezłożenia przez powódkę wniosku

o doręczenie tego wyroku z uzasadnieniem – stał się prawomocny z dniem 22

października 2004 r. Zainteresowanie wynikiem sprawy powódka wyraziła dopiero

po upływie ponad dwóch i pół miesiąca od daty rozprawy, gdyż pismo zawierające

prośbę o udzielenie informacji o stanie jej sprawy wniosła do Sądu Apelacyjnego

dnia 4 stycznia 2005 r. Wyczerpującą informację w tym przedmiocie powódka

otrzymała dnia 7 marca 2005 r., wniosku o przywrócenie jej terminu do złożenia

kasacji jednak nie złożyła. Nie jest to fakt bez znaczenia dla oceny kwestii

dopuszczalności przedmiotowej skargi.

Poza tym uwzględnić należy, że postawa procesowa powódki, występującej

bez profesjonalnego pełnomocnika, na wcześniejszych etapach postępowania

wskazuje na jej świadomość konieczności aktywnego udziału w procesie i skutków

wynikających z braku takiej aktywności. Powódka podejmowała właściwe i

odpowiednio ukierunkowane czynności procesowe, takie jak wnoszenie środków

odwoławczych, m.in. apelacji, czy też złożenie wniosku o zwolnienie od kosztów.

Zaniechanie przez powódkę podjęcia w odpowiednim czasie działań mających na

celu zapoznanie się z treścią wydanego przez Sąd drugiej instancji orzeczenia, a

następnie jego ewentualne zaskarżenie, ocenione być musi jako świadoma

rezygnacja z dalszego prowadzenia procesu. Nieskorzystanie przez powódkę z

przysługującego jej prawa do wniesienia kasacji od orzeczenia Sądu drugiej

instancji nie nastąpiło zatem w okolicznościach, które można by zakwalifikować jako

wyjątkowy wypadek w rozumieniu art. 4241 § 2 k.p.c. Nie jest rzeczą Sądu

Najwyższego przedstawianie okoliczności, które mogłyby przemawiać za

potraktowaniem sytuacji jako wyjątkowej w rozumieniu powyższego przepisu,

niemniej jednak można przykładowo wskazać, że istnienie takiego wyjątkowego

wypadku może wchodzić w rachubę w sytuacji, w której strona nie skorzystała z

przysługującego jej środka zaskarżenia z powodu ciężkiej choroby, katastrofy,

klęski żywiołowej lub uzyskania błędnej informacji od pracownika sądu. Skarżący

jakiejkolwiek tego typu okoliczności nie wskazał.

Również charakter zarzucanego w skardze naruszenia, które – według

Rzecznika Praw Obywatelskich – doprowadziło do niezgodności z prawem

zaskarżonego orzeczenia, nie przemawia za uznaniem go za wyjątkowe.

Dochodzone przez powódkę roszczenie z tytułu zachowku należy do praw

względnych, których konstrukcja opiera się na istnieniu dłużnika i wierzyciela.

Błędne rozstrzygnięcie co do roszczenia o zachowek wywołuje zatem skutek tylko

pomiędzy stronami. Nie wdając się w rozważania odnośnie do spornej kwestii, czy

roszczenie o zachowek w ogóle mieści się w zakresie konstytucyjnego prawa do

dziedziczenia, należy stwierdzić, że błędne rozstrzygnięcie w przedmiocie

zachowku nie podważa zasady sukcesji generalnej praw majątkowych

spadkodawcy, a tym samym nie godzi w żadnym stopniu w istotę prawa do

dziedziczenia.

W myśl art. 4248 § 2 in fine k.p.c. skarga podlega odrzuceniu, jeżeli nie

zachodzi wyjątek, o którym mowa w art. 4241 § 2. Wypełniając dyspozycję tego

przepisu, Sąd Najwyższy postanowił, jak w sentencji.