I CNP 3/05 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 17 sierpnia 2005 r., I CNP 3/05

Postanowienie w przedmiocie skargi na naruszenie prawa strony do

rozpoznania sprawy w postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki

nie podlega zaskarżeniu skargą o stwierdzenie niezgodności z prawem

prawomocnego orzeczenia.

Sędzia SN Henryk Pietrzkowski

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Stanisława S. przeciwko

M. Przedsiębiorstwu Budowlanemu "I.", S.A. w M. przy udziale Ireneusza G.,

komornika sądowego rewiru I przy Sądzie Rejonowym w P. o stwierdzenie

przewlekłości postępowania w sprawie egzekucyjnej, na posiedzeniu niejawnym w

Izbie Cywilnej w dniu 17 sierpnia 2005 r. na skutek skargi komornika Ireneusza G.

o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego postanowienia Sądu

Okręgowego w Płocku z dnia 21 grudnia 2004 r.

odrzucił skargę.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w Płocku postanowieniem z dnia 21 grudnia 2004 r.,

uwzględniając częściowo skargę na naruszenie prawa strony do rozpoznania

sprawy w postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki, stwierdził

przewlekłość postępowania egzekucyjnego prowadzonego przez komornika

sądowego rewiru II przy Sądzie Rejonowym w M. w sprawie z wniosku wierzyciela

Stanisława U. przeciwko dłużnikowi M. Przedsiębiorstwu Budowlanemu „I.”, S.A. w

W., a ponadto zasądził na rzecz Stanisława U. od komorników sądowych tego

rewiru Jerzego B. i Ireneusza G. solidarnie kwotę 6000 zł.

Od powyższego postanowienia komornik sądowy Ireneusz G. wniósł

przewidzianą w art. 4241 § 1 k.p.c. skargę, w której żądał stwierdzenia niezgodności

z prawem postanowienia z dnia 21 grudnia 2004 r.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia

przysługuje od prawomocnego orzeczenia sądu drugiej instancji kończącego

postępowanie w sprawie, a w wyjątkowych wypadkach, gdy niezgodność z prawem

wynika z naruszenia podstawowych zasad porządku prawnego lub konstytucyjnych

wolności albo praw człowieka i obywatela, skarga przysługuje także od

prawomocnego orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie wydanego przez

sąd pierwszej instancji lub drugiej instancji, jeżeli strony nie skorzystały z

przysługujących im środków prawnych, chyba że jest możliwa zmiana lub uchylenie

orzeczenia w drodze innych przysługujących stronie środków prawnych (art. 424 1 §

1 i 2 k.p.c.). W świetle przytoczonego uregulowania zasadniczego znaczenia

nabiera kwestia, na jakim szczeblu instancyjnym wydane zostało zaskarżone

postanowienie, a ponadto, czy jest ono orzeczeniem kończącym postępowanie w

sprawie.

Odnosząc się do pierwszej kwestii zauważyć należy, że według rozwiązań

przyjętych w ustawie z dnia 17 czerwca 2004 r. o skardze na naruszenie prawa

strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej

zwłoki (Dz.U. Nr 179, poz. 1843 – dalej: „ustawa z dnia 17 czerwca 2004 r.” lub

„ustawa”), sądem właściwym do rozpoznania skargi jest sąd przełożony nad sądem,

przed którym toczy się postępowanie (art. 4 ust. 1 ustawy). Sądem przełożonym

jest zatem dla sądu rejonowego – sąd okręgowy, a dla sądu okręgowego – sąd

apelacyjny. Jeżeli skarga dotyczy przewlekłości postępowania przed sądem

apelacyjnym lub Sądem Najwyższym – właściwy do jej rozpoznania jest Sąd

Najwyższy. W przypadku skargi dotyczącej przewlekłości postępowania

egzekucyjnego lub innego postępowania dotyczącego wykonania orzeczenia

sądowego sądem właściwym jest sąd okręgowy, w którego okręgu prowadzona jest

egzekucja lub wykonywane są inne czynności (art. 4 ust. 4 ustawy).

Zwrócenia uwagi wymaga także okoliczność, że mimo zawartej w art. 1 ust. 1

ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. deklaracji, że ustawa „reguluje zasady i tryb

wnoszenia oraz rozpoznawania skargi” – co mogłoby wskazywać, że jest to

uregulowanie całościowe, uwzględniające specyficzny charakter skargi jako środka

prawnego nie mieszczącego się w klasycznym podziale środków zaskarżenia w

postępowaniu cywilnym na odwoławcze (art. 367 i 394 k.p.c.), szczególne (art. 344,

491, 502, 160 i 226 k.p.c.) oraz nadzwyczajne (art. 3981, 4241, 399 i 1205 k.p.c.) –

to jednak art. 8 ust. 2 ustawy stanowi, że w sprawach nieuregulowanych w ustawie

do postępowania toczącego się na skutek skargi sąd stosuje odpowiednio przepisy

o postępowaniu zażaleniowym obowiązujące w postępowaniu, którego skarga

dotyczy. Oznacza to nie tylko możliwość stosowania obowiązujących w

procedurach cywilnej, karnej oraz administracyjnej przepisów dotyczących

zażalenia, ale przede wszystkim wskazuje, że skarga jest quasi-zażaleniem, a sąd

okręgowy lub apelacyjny, który ją rozpoznaje orzeka jako sąd drugiej instancji.

Formułując taką tezę, nie można nie odnieść się do pojęcia „sądu

przełożonego” użytego w ustawie z dnia 17 czerwca 2004 r., zwłaszcza, że pojęcie

takie występuje także w przepisach kodeksu postępowania cywilnego.

W judykaturze i doktrynie przeważa pogląd, że sąd przełożony w rozumieniu

art. 44, 52 § 1 i art. 508 § 2 k.p.c. orzeka jako sąd pierwszej instancji (por. uchwałę

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 21 lutego 1972 r., mającą moc

zasady prawnej, III CZP 76/71, OSNCP 1972, nr 9, poz. 152, postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 28 września 2001 r., I PZ 57/01, OSNP 2003, nr 17, poz. 417

oraz powołane w jego uzasadnieniu orzecznictwo i stanowisko doktryny).

Argumentów, które legły u podstaw takiej wykładni pojęcia „sądu przełożonego” nie

można powoływać, wyjaśniając znaczenie określeń „sąd przełożony” oraz „sąd

okręgowy, w którego okręgu prowadzona jest egzekucja” – użytych w art. w art. 4

ust. 1 i 4 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. Sąd przełożony rozpoznający skargę na

przewlekłość postępowania nie orzeka bowiem – jak w przypadkach objętych

przepisami art. 44, 52 § 1 i art. 508 § 2 k.p.c. – w zastępstwie sądu pierwszej

instancji, który z powodu określonych przeszkód nie może rozpoznać sprawy, lecz

rozstrzyga środek zaskarżenia, działa zatem jako sąd odwoławczy.

Cel postępowania wywołanego skargą na przewlekłość postępowania również

wskazuje na zasadność prezentowanego stanowiska. Skarga ta ma na celu

wywołanie szybkiej reakcji sądu właściwego do jej rozpoznania na zawarty w

skardze zarzut, że postępowanie w sprawie jest przewlekłe. Formą tej reakcji jest

wydanie w krótkim terminie (nie dłuższym niż dwa miesiące – art. 11 ustawy)

postanowienia, w którym kwestia przewlekłości postępowania zostaje prawomocnie

rozstrzygnięta. Rzeczą sądu pozostającego pod zarzutem przewlekłego

prowadzenia sprawy jest „niezwłoczne” przedstawienie skargi sądowi właściwemu

do jej rozpoznania (art. 7 ustawy), gdy zaś skarga dotyczy przewlekłości

postępowania egzekucyjnego lub innego postępowania dotyczącego wykonania

orzeczenia sądowego wnosi się ją bezpośrednio do sądu okręgowego, o którym

mowa w art.4 ust. 4 ustawy. Wskazany cel postępowania wywołanego skargą na

przewlekłość postępowania z reguły nie zostałby osiągnięty w razie uznania – jak to

uczynił Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z dnia 28 czerwca 2005 r., III SPZP

1/05 (OSNP 2005, nr 19, poz. 312) – że sąd właściwy do rozpoznania skargi orzeka

o niej jako sąd pierwszej instancji. Powołane na uzasadnienie tej tezy argumenty

zasługiwałyby na akceptację tylko w przypadku uznania, że postępowanie

wywołane skargą na przewlekłość postępowania jest postępowaniem odrębnym w

stosunku do postępowania, którego przewlekłość dotyczy. Takiego założenia

przyjąć jednak nie można. Skarga zawsze dotyczy postępowania, które toczy się w

określonej sprawie. Postępowanie wywołane skargą ma zatem charakter

incydentalny (wpadkowy) i prowadzone jest w ramach postępowania co do istoty

sprawy, a rozpoznanie skargi odbywa się w ramach postępowania odwoławczego

przy odpowiednim zastosowaniu przepisów o postępowaniu zażaleniowym. Nie

można więc twierdzić, że skargą wszczęta zostaje nowa (odrębna) sprawa.

Wyjaśnienie drugiej kwestii, istotnej z punktu widzenia zaskarżalności

orzeczeń skargą o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego

orzeczenia, wymaga zdefiniowania pojęcia „postanowienie kończące postępowanie

w sprawie”. W judykaturze i doktrynie pojęcie to jest definiowane rozbieżnie i przy

zastosowaniu różnych kryteriów. Można spotkać wypowiedzi, według których

postanowieniami kończącymi postępowanie w sprawie są: takie, które zamykają

drogę do wydania wyroku; po wydaniu których dalsze postępowanie nie może się

toczyć; które kończą sprawę jako pewną całość poddaną pod osąd; w wyniku

których wykluczona zostaje możliwość przedsiębrania w danej sprawie dalszych

czynności; które kończą całość postępowania, a nie tylko jego fragment; które

zamykają drogę do wydania wyroku; które dotyczą całości sprawy, będąc ostatnim

orzeczeniem wydanym w postępowaniu. Przyjmuje się, że w sformułowaniu

„postanowienie kończące postępowanie w sprawie” słowo „sprawa” występuje w

znaczeniu materialnoprawnym. W tym ujęciu „sprawę” należy rozumieć jako całość

sporu (por. uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z

dnia 24 listopada 1998 r., III CZP 44/98, OSNC 1999, nr 5, poz. 87, uchwałę składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 31 maja 2000 r., III ZP 1/00, OSNC

2001, nr 1, poz. 1, oraz uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia

6 października 2000 r., III CZP 31/00, OSNC 2001, nr 2, poz. 22)

Uwzględniając przytoczone poglądy należy przyjąć, że kończącymi

postępowanie w sprawie są te postanowienia, których uprawomocnienie się trwale

zamyka drogę do rozstrzygnięcia sprawy co do istoty przez sąd danej instancji.

Przeciwieństwem tych postanowień są postanowienia nie kończące

postępowania w sprawie, lecz kończące w postępowaniu sądowym jedynie

zagadnienia incydentalne, uboczne. Postępowanie wywołane wniesieniem skargi

na przewlekłość postępowania jest – jak wykazano – postępowaniem

incydentalnym, w taki też sposób zostało określone w uzasadnieniu rządowego

projektu ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. Postanowienie rozstrzygające skargę na

przewlekłość postępowania nie zamyka drogi do rozstrzygnięcia sprawy co do

istoty. Jeśli jest postanowieniem uwzględniającym skargę to wręcz otwiera etap,

który ma służyć szybszemu zrealizowaniu głównego celu jakim jest rozstrzygnięcie

sprawy merytorycznie przez wydanie orzeczenia co do istoty sprawy.

Przedstawiona definicja postanowienia kończącego postępowanie w sprawie

sformułowana została na potrzeby postępowania rozpoznawczego, może jednak –

ze względu na uregulowanie przyjęte w art. 13 § 2 k.p.c. – stanowić podstawę

definiowania także pojęć: „sprawa egzekucyjna” oraz „inna sprawa dotycząca

wykonania orzeczenia sądowego” – w rozumieniu art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 17

czerwca 2004 r. W doktrynie przez „sprawę egzekucyjną” rozumie się materię

załatwianą w postępowaniu egzekucyjnym, czyli przymusowe wykonanie orzeczeń

sądowych oraz innych aktów, natomiast pojęcie „inna sprawa dotycząca wykonania

orzeczenia sądowego” oznacza wszelkie kwestie nie należące do zakresu „sprawy

egzekucyjnej” a zmierzające do zrealizowania postanowień zawartych w danym

orzeczeniu sądowym, w tym przede wszystkim czynności techniczno – manualne.

W judykaturze wielokrotnie podnoszono, że w postępowaniu egzekucyjnym, w

którym art. 394 § 1 in principio k.p.c. należy stosować odpowiednio (art. 13 § 2

k.p.c.) postanowieniami zaskarżalnymi zażaleniem – oprócz wymienionych w części

III kodeksu postępowania cywilnego – są tylko takie, które kończą lub zmierzają do

zakończenia postępowania egzekucyjnego (por. uchwałę Sądu Najwyższego z

dnia 28 listopada 1969 r., III CZP 83/69, OSNCP 1970, nr 6, poz. 105,

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 kwietnia 1986 r., III CRN 40/86,

OSNCP 1987, nr 7, poz. 102 oraz uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 15 września

1995 r., III CZP 110/95, OSNC 1995, nr 12, poz. 177). Innymi słowy w

postępowaniu egzekucyjnym – podobnie jak w rozpoznawczym – postanowieniem

kończącym to postępowanie jest tylko takie, po wydaniu którego przepisy kodeksu

postępowania cywilnego nie przewidują dalszego etapu.

W świetle przedstawionego wywodu postanowienie w przedmiocie skargi na

naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu sądowym bez

nieuzasadnionej zwłoki nie jest postanowieniem kończącym postępowanie w

sprawie i nie podlega zaskarżeniu skargą o stwierdzenie niezgodności z prawem

prawomocnego orzeczenia.

Z przytoczonych względów należało orzec, jak w sentencji (art. 424 8 § 1

k.p.c.).