I CNP 24/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CNP 24/07

POSTANOWIENIE

Dnia 20 lipca 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Józef Frąckowiak

SSN Maria Grzelka (sprawozdawca)

w sprawie ze skargi K.S. właściciela "A." Przedsiębiorstwa

Handlowo-Marketingowego o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego

postanowienia Sądu Okręgowego w O. z dnia 29 grudnia 2004 r., sygn. akt [...],

wydanego

w sprawie z wniosku K.S. właściciela "A." Przedsiębiorstwa HandlowoMarketingowego

przy uczestnictwie "A." Spółki z o.o., J.S., J.K., M.L., J.W., "D." Spółki z o.o.,

Przedsiębiorstwa "N." Spółki Jawnej, J.G., L.K., K.N.

o sporządzenie planu podziału sumy uzyskanej z egzekucji,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 20 lipca 2007 r.,

odrzuca skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 24 maja 1996 r. Sąd Rejonowy w O. przysądził na

rzecz wierzyciela egzekwującego K.S. prowadzącego Przedsiębiorstwo „A.” prawo

użytkowania wieczystego działek nr [...]2 i [...]3 o łącznej powierzchni 1,0926 ha

położonych w O. za cenę 98.924,73 złotych. Wymienione działki zostały wydzielone

geodezyjnie w toku postępowania egzekucyjnego z nieruchomości o powierzchni

2,24 05 ha objętej księgą wieczystą nr [...], w której w dziale IV wpisane były

hipoteki

na

rzecz

J.S.,

M.L.,

J.W.,

J.K.,

Przedsiębiorstwa

„A.”

K.S.

i Przedsiębiorstwa „ N.” Spółka Cywilna J.G., L.K., K.N. Po uprawomocnieniu się

postanowienia

o przysądzeniu

prawa

użytkowania

wieczystego

działki

te

wyodrębniono do nowej księgi wieczystej nr [...] w której w dziale II wpisano jako

użytkownika wieczystego K.S., zaś w dziale IV wpisano wymienione wyżej hipoteki.

Przysądzenie prawa użytkowania wieczystego wydzielonej części nieruchomości,

z której prowadzona była egzekucja, nastąpiło w wyniku wniosku wierzyciela

egzekwującego a jednocześnie hipotecznego – K.S. po tym, jak nikt nie przystąpił

do przetargu na dwóch ogłoszonych licytacjach i po ustaleniu, że cała wierzytelność

K.S. będąca przedmiotem egzekucji wynosi 98.924,73 złotych. W wydanym

następnie w dniu 28 listopada 2003 r. postanowieniu w przedmiocie sporządzenia

planu podziału Sąd Rejonowy w O. ustalił, że: 1) suma podlegająca podziałowi

wynosi 98.924,73 złotych, 2) w grupie pierwszej należności przypadających od

dłużnika (art. 1025 § 1 pkt 1 k.p.c.) istnieje wierzytelność z tytułu kosztów

egzekucyjnych w kwocie 13.381,06 złotych, 3) w grupie drugiej należności

przypadających od dłużnika (art. 1025 § 1 pkt 2 k.p.c.) istnieją wierzytelności J.S.

w kwocie 106.003,94 złotych, M.L. w kwocie 39.551,63 złotych J.W. kwocie

24.240,43 złotych J.K. w kwocie 46.608,56 złotych, 4) w grupie szóstej należności

przypadających od dłużnika (art. 1025 § 1 pkt 6 k.p.c.) istnieją wierzytelności w

kwocie 22 7097,90 złotych z ustawowymi odsetkami i kosztami postępowania na

rzecz Przedsiębiorstwa „A.’” – K.S., które na dzień zaspokojenia wyniosły łącznie z

w/w należnością główną kwotę 98.92473 złotych, w kwocie 137.932,71 złotych

wraz z ustawowymi odsetkami i kosztami postępowania na rzecz Przedsiębiorstwa

„N.” Spółka Cywilna J.G., l.K., K..N. Ponadto, Sąd Rejonowy w pkt 5 w/w

postanowienia orzekł o podziale sumy 98.924,73 złotych w ten sposób, że przyznał

Komornikowi

Sądowemu

kwotę

13.381,06

złotych

na

poczet

kosztów

egzekucyjnych w sprawie Km. /03 i Km. /94, która nie zostaje zaspokojona, J.S.

kwotę 41.899,29, która nie zostaje zaspokojona, J.W. kwotę 9580,89 złotych, która

nie zostaje zaspokojona, J.K.

kwotę 18.426,10 złotych, która nie zostaje

zaspokojona, Przedsiębiorstwu „A.” K.S. kwotę 98.924,73 złotych, która została

zaspokojona w całości poprzez przybicie na rzecz w/w wierzyciela prawa

użytkowania wieczystego działek nr [...]/2 i [...]/3 za cenę 98.924,73 mocą

prawomocnego postanowienia Sądu Rejonowego w O. z dnia 24 maja 1996 r.

W wyniku zarzutów niektórych uczestników postępowania egzekucyjnego

Sąd Rejonowy w O. postanowieniem z dnia 9 czerwca 2004 r. zmienił pkt 5 planu

podziału z dnia 28 listopada 2003 r. w ten sposób, że podzielił sumę 98.924,73

złotych przez przyznanie jej w całości wierzycielowi Przedsiębiorstwu „A.” K.S.,

i stwierdzenie, że w/w kwota została zaspokojona poprzez przysądzenie na rzecz

w/w wierzyciela prawa wieczystego użytkowania działek nr [...]/2 i [...]/3, natomiast

odnośnie do pozostałych wierzytelności i kosztów egzekucyjnych wymienionych w

pkt 2, 3 i 4 postanowienia z dnia 28 listopada 2003 r. Sąd stwierdził, że nie zostają

one zaspokojone. W pozostałym zakresie zatwierdził plan podziału

wynikający

z postanowienia z dnia 28 listopada 2003 r. Na skutek zażalenia uczestników J.S.,

J.K., M.L. i J.W. Sąd Okręgowy w O. postanowieniem z dnia 29 grudnia 2004 r.

sprostowanym i uzupełnionym postanowieniem z dnia 25 lutego 2005 r., zmienił

orzeczenie Sądu Rejonowego przez podział sumy uzyskanej z egzekucji przez

przyznanie jej Komornikowi w kwocie 13.381,06 złotych tytułem kosztów egzekucji,

J.S., J.K., M.L., J.W. kwot po 2.400,- zł każdemu z nich, oraz kwotę 75.943,67

złotych Przedsiębiorstwu „N.” Spółka Cywilna J.G., L.K., K.N. Ponadto, Sąd

Okręgowy zobowiązał wierzyciela Przedsiębiorstwo „A.” K.S. do wpłacenia na konto

Komornika w O. kwoty 98.924,73 złotych. W uzasadnieniu Sąd Okręgowy

stwierdził, że Sąd powinien był zaspokoić wierzycieli w kolejności wynikającej z art.

1025 k.p.c. (wpisanie „art. 1025 k.c.” należy uznać za oczywistą omyłkę pisarską),

oraz, że przejęcie nieruchomości przez wierzyciela spoza kolejności wymienionej w

tym przepisie powoduje obowiązek wypłaty sumy uzyskanej z egzekucji.

Kasacja

wierzyciela

K.S.

od

powyższego

postanowienia

została

prawomocnie odrzucona ze względu na jej nieopłacenie w wymaganym terminie.

W skardze o

stwierdzenia niezgodności z prawem postanowienia Sądu

Okręgowego w O. z dnia 29 grudnia 2004 r. wierzyciel K.S. zarzucił rażące

naruszenie prawa materialnego – art. 1025 k.p.c. przez błędne przyjęcie, że

wartość zaliczonej własnej wierzytelności nabywcy nieruchomości na poczet ceny

nabycia może być przedmiotem planu podziału, oraz art. 5 k.c. przez

nieuwzględnienie okoliczności, że pozostali wierzyciele czynią ze swojego prawa

użytek sprzeczny ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa a także

z zasadami współżycia społecznego domagając się zaspokojenia z nieruchomości

skarżącego w sytuacji, gdy nie ma przeszkód do prowadzenia skutecznej egzekucji

z nieruchomości głównej. Ponadto, zarzucił rażące naruszenie przepisów

postępowania – art. 328 § 2 w zw. z art. 357 § 2, 391, 393 § 1 w zw. z art. 13 § 2,

art. 967, 968 § 1, 984 § 1 i 2, 989, 998, 999, 1000, 1037, 321 w zw. z art. 13 § 2,

art. 73 § 2 w zw. z art. 13 § 2 kodeksu postępowania cywilnego akcentując

w szczególności, że na podstawie uzasadnienia zaskarżonego postanowienia nie

jest w stanie zorientować się dlaczego kwota wyrażająca cenę przejętej przez niego

nieruchomości została uznana za sumę uzyskaną z egzekucji, podlegającą

podziałowi, skoro, wobec zaliczenia wierzytelności będącej przedmiotem egzekucji

na poczet ceny, żadna kwota z egzekucji nie została uzyskana, oraz dlaczego

został zobowiązany do zapłaty ceny za przejętą nieruchomość, a jednocześnie –

pominięty przy podziale ceny, skoro cena nabycia wyczerpywała egzekwowaną

przez niego wierzytelność.

Jako podstawy skargi wskazał też art. 6 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw

Człowieka i Podstawowych Wolności oraz art. 64 ust. 2 Konstytucji. Stwierdził, że

na skutek wydania zaskarżonego orzeczenia została mu wyrządzona szkoda

majątkowa w związku z zobowiązaniem go do wpłacenia na konto Komornika kwoty

98.924,73 złotych z tym, że w chwili wnoszenia skargi wysokość szkody wyraża

kwota 22.981,06 złotych obejmująca poniesione kwoty egzekucji w kwocie

13.381,06 oraz 9.600 – zł z tytułu wynagrodzenia za pracę na rzecz J.S., J.K., M.L.

i J.W., a co do pozostałej kwoty prowadzona jest egzekucja. Stwierdził też, że

wzruszenie zaskarżonego postanowienia w drodze innych środków prawnych nie

było i nie jest możliwe, w każdym zaś razie przyjęcie skargi do rozpoznania

uzasadnione jest naruszeniem podstawowych zasad porządku prawnego i

konstytucyjnych wolności i praw oraz wyjątkowością zaistniałej sytuacji (art. 4241 §

2 k.p.c.).

Wskazując, że zaskarżone orzeczenie jest niezgodne z art. 1025, 328 § 2

w zw. z art. 357 § 2, 391, 393 §1 w zw. z art. 13 § 2, 967, 968 § 1, 984 § 1 i 2, 989,

998, 999, 1000, 1037 kodeksu postępowania cywilnego, art. 64 ust. 2 Konstytucji,

art. 6 EKOPCziO skarżący wnosił o stwierdzenie niezgodności z prawem tego

orzeczenia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 4241 § 1 k.p.c. skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem

prawomocnego orzeczenia przysługuje od prawomocnego orzeczenia sądu drugiej

instancji kończącego postępowanie w sprawie. Rozstrzygnięcia wymagała więc

przede wszystkim kwestia, czy prawomocne postanowienie sądu drugiej instancji

w przedmiocie planu podziału sumy uzyskanej z egzekucji nieruchomości jest

orzeczeniem kończącym postępowanie w sprawie w rozumieniu art. 424 1 k.p.c.

W dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego, na użytek przepisów

o dopuszczalności kasacji (analogicznie – skargi kasacyjnej) i skargi o stwierdzenie

niezgodności z prawem, przyjęto odróżnianie całości sprawy od kwestii wpadkowej,

względnie

fragmentu

sprawy,

jako

poddanych

pod

rozstrzygnięcie

i przesądzających o zakończeniu postępowania „w sprawie” lub zakończeniu

jedynie fragmentu albo określonego etapu postępowania „w sprawie”, po którym

postępowanie co do istoty sporu mogło się dalej toczyć (por. postanowienia z dnia

14 listopada 1996 r. I CKN 7/96, OSNC 1997, nr 3, poz. 31, z dnia 22 stycznia 1997

r. I CKN 48/96, OSNC 1997, nr 8, poz. 107, z dnia 8 kwietnia 1997 r. I CZ 22/97,

OSNC 1997, nr 10, poz. 147, uchwały składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia

6 października 2000 r. III CZP 31/00 – OSNC 2001, nr 2, poz. 22, i z dnia 31 maja

2000 r. III ZP 1/00 – OSNC 2001, nr 1, poz. 1).

Odnośnie do pojęcia „sprawa egzekucyjna” normatywna definicja nie istnieje.

Nauka prawa posługuje się tym pojęciem generalnie dla oznaczenia przymusowego

wykonania przez właściwe organy orzeczeń sądowych i innych aktów, w tym –

tytułów egzekucyjnych wydanych w postępowaniu cywilnym, w celu zaspokojenia

wierzyciela. W takim też ujęciu określenie „sprawa egzekucyjna” funkcjonuje

w praktyce.

Zakończenie postępowania egzekucyjnego ze skutkiem dla wierzyciela

pozytywnym nie wiąże się z wydaniem orzeczenia kończącego „całość” sprawy

egzekucyjnej (art. 816 k.p.c.). W związku z tym, z punktu widzenia osądzenia

„całości”, względnie nietoczenia się dalej postępowania, które to kryterium zostało

przyjęte dla postępowania rozpoznawczego, jedynie postanowienie o umorzeniu

postępowania

egzekucyjnego

(art.

k.p.c.)

wykazuje

cechy

zbieżne

z orzeczeniem kończącym postępowanie w sprawie. Inne postanowienia wydawane

przez sąd w postępowaniu egzekucyjnym, w szczególności – odnoszące się do

poszczególnych etapów egzekucji z nieruchomości (art. 921 – 1028 k.p.c.) nie

poddają się temu kryterium.

Jednakże, jak trafnie stwierdził Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia

5 lipca 2006 r. IV CNP 25/06 (OSNC 2007, nr 3, poz. 48), specyfika postępowania

egzekucyjnego, wyrażająca się w wydawaniu orzeczeń dotyczących samodzielnych

części tego postępowania, rozstrzygających o zasadniczych kwestiach, rzutujących

na rezultat ostateczny, powinna skutkować wnioskiem, że odpowiednie stosowanie

przepisów o procesie do postępowania egzekucyjnego (art. 13 § 2 k.p.c.) wymaga

zmodyfikowania kryterium orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie

w kierunku oceny, czy określone orzeczenie wyraźnie zamyka samodzielny,

zasadniczy etap postępowania egzekucyjnego. Tego rodzaju kryterium może

dotyczyć tylko skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego

orzeczenia sądu, jest natomiast bezprzedmiotowe w przypadku skargi kasacyjnej,

której dopuszczalność w postępowaniu egzekucyjnym została wyłączona (art. 767 4

§ 2 k.p.c.). W takim ujęciu „sprawą” w rozumieniu art. 424 1 k.p.c. nie jest

przymusowe wykonanie tytułu egzekucyjnego jako takie lecz materia cząstkowa,

której rozstrzygnięcie w istotny sposób wpływa na cel postępowania egzekucyjnego

i co może być źródłem szkody wyrządzonej przez wydanie orzeczenia.

Podział sumy uzyskanej z egzekucji bez wątpienia stanowi samodzielny etap

postępowania egzekucyjnego. Wskazuje na to nie tylko różny w porównaniu

z zajęciem, przybiciem i przysądzeniem własności (użytkowania wieczystego art.

1004

k.p.c.)

przedmiot

rozstrzygnięcia,

ale

także

systematyka

kodeksu

postępowania cywilnego, zgodnie z którą problematykę podziału sumy uzyskanej

z egzekucji ujęto w wyodrębnionym dziale VIII tytułu II części trzeciej k.p.c.

Postanowienie sądu drugiej instancji co do zatwierdzenia albo zmiany planu

podziału (art. 1035 w zw. z art. 1028 § 2 i 3 k.p.c.) kończy ten etap postępowania

egzekucyjnego, w związku z czym zasługuje na zakwalifikowanie go do orzeczeń

kończących postępowanie w sprawie w świetle wykładni przyjętej przez Sąd

Najwyższy w w/w postanowieniu z dnia 5 lipca 2006 r. i aprobowanej przez skład

orzekający Sądu Najwyższego w sprawie niniejszej.

Wymaga podkreślenia, że w doktrynie na użytek rewizji nadzwyczajnej, a także

obecnie na tle art. 4241 k.p.c., charakter postanowienia w przedmiocie planu

podziału sumy uzyskanej z egzekucji z nieruchomości, jako kończącego

postępowanie w sprawie, nie był i nie jest kwestionowany. Ponadto, w odróżnieniu

od innych orzeczeń dotyczących kwestii cząstkowych przy egzekucji świadczeń

pieniężnych,

postanowienie

to

przewidziane

jako

ostatnie

w

kolejności

i prowadzące bezpośrednio do zaspokojenia wierzycieli, wydaje się wyczerpywać

także wprost (tj. bez zmodyfikowania) kryterium kończącego sprawę egzekucyjną

jako całość.

Z przedstawionych względów należy uznać, że od prawomocnego

postanowienia sądu drugiej instancji w przedmiocie zatwierdzenia lub zmiany planu

podziału sumy uzyskanej z egzekucji przysługuje skarga o stwierdzenie

niezgodności z prawem.

Jednakże sam charakter prawomocnego orzeczenia sądu drugiej instancji co

do planu podziału sumy uzyskanej z egzekucji jako odpowiadającego określeniu

„kończące postępowanie w sprawie” nie wyczerpuje przesłanek dopuszczalności

skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem. Kolejnym niezbędnym warunkiem

jest wyrządzenie szkody przez wydanie orzeczenia, którego skarga dotyczy

(art. 4241 § 1 k.p.c.). Warunek ten dotyczy szkody, która w chwili wniesienia skargi

już istnieje, nie zaś szkody potencjalnej, mogącej powstać w przyszłości

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 11 stycznia 2006 r. II CNP 13/05 –

OSNC 2006, nr 6, poz. 110), i jednocześnie szkody, która powstała w wyniku

wydania zaskarżonego orzeczenia.

W rozpoznawanej sprawie wierzyciel K.S. powołał się na istniejącą w chwili

wnoszenia skargi szkodę w kwocie 22.981,06 złotych. Twierdził, że z kwoty

98.924,73 złotych, do uiszczenia której został zobowiązany zaskarżonym

postanowieniem, zapłacił koszty egzekucji w kwocie 13.381,06 złotych oraz 9.600,złotych na rzecz innych wierzycieli i załączył zaświadczenie Komornika, z którego

wynika, że wszystkie koszty egzekucyjne zostały zapłacone. Jednakże z dalszej

części treści skargi, a także z pisma procesowego w/w wierzyciela z dnia 9 marca

2004 r. (k – 208) wynika, że kwota 13.381,06 złotych została uiszczona w czasie

przed wydaniem postanowienia, którego skarga dotyczy. Poniesienie ciężaru tych

kosztów nie było więc następstwem wydania zaskarżonego orzeczenia w związku z

czym powołanie się skarżącego na zapłatę kwoty 13.381,06 złotych nie stanowiło o

spełnieniu wymogu wyrządzenia szkody przez wydanie zaskarżonego orzeczenia.

Z powodu braku w/w przesłanki, w części dotyczącej szkody w kwocie 13.381,06

złotych, skarga o stwierdzenie niezgodności nie była dopuszczalna i podlegała

odrzuceniu na podstawie art. 4288 § 1 k.p.c. in fine. Odnośnie do kwoty 9.600,złotych natomiast skarżący poprzestał na gołosłownym twierdzeniu, które nie mogło

stanowić

podstawy

przekonania

Sądu

Najwyższego,

że

prawdopodobnie

wymienioną kwotę skarżący rzeczywiście zapłacił (por. uzasadnienie orzeczenia

Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 2006 r. IV CNP 38/05 – OSNC 2006, nr 7 –

8, poz. 141, uzasadnienie w/w postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 5 lipca

2006 r. IV CNP 25/06). Ze względu na brak uprawdopodobnienia wyrządzenia

szkody w kwocie 9.600,- złotych (art. 4245 § 1 pkt 4 k.p.c.) skarga o stwierdzenie

niezgodności z prawem także w tej części podlegała odrzuceniu (art. 4248 § 1

k.p.c.). W zakresie dotyczącym reszty kwoty 98,924,73 złotych skarżący ani nie

uprawdopodobnił, ani nie twierdził nawet że ją zapłacił. Samo wskazanie, że toczy

się

postępowanie

egzekucyjne

nie

zaświadczało

o

istnieniu

ani

o

prawdopodobieństwie istnienia szkody co do reszty kwoty 98.924,73 złotych. W

związku z tym także w tym zakresie do wniesionej skargi o stwierdzenie

niezgodności z prawem znajdował zastosowanie art. 4248 § 1 k.p.c.

Bez istotnego znaczenia pozostaje ocena przedmiotowej skargi pod kątem

spełnienia pozostałych warunków przewidzianych w art. 4245 § 1 pkt 5 k.p.c.

Wyrządzenie szkody przez wydanie orzeczenia stanowi podstawowy

warunek przysługiwania skargi z art. 4241 k.p.c., leżący u podstaw instytucji

stwierdzania niezgodności z prawem. Wynika to zarówno z treści art. 4241 § 1

k.p.c., jak i ze służebnej roli jaką orzeczenie stwierdzające niezgodność z prawem

pełni w stosunku do art. 4171 § 2 k.c. Brak spełnienia tego warunku przesądza

o niedopuszczalności

skargi

o

stwierdzenie

niezgodności

niezależnie

od

przesłanek z art. 4241 § 2 i wymogów z art. 4245 § 1 pkt 5 k.p.c.

Niedopuszczalność skargi czyni bezprzedmiotową ocenę zaskarżonego

orzeczenia pod kątem wad wskazanych w ramach podstaw skargi i w rezultacie –

w aspekcie niezgodności tego orzeczenia

z wymienionymi przez skarżącego

przepisami. Na marginesie więc jedynie można zauważyć, że badanie niezgodności

z prawem nie polega na ocenie zastosowania lub nie zastosowania konkretnego

przepisu prawa materialnego lub procesowego, lecz na ocenie zgodności z prawem

podjętego rozstrzygnięcia. W związku z tym, może się okazać, że orzeczenie

zostało wprawdzie wydane z naruszeniem określonych przepisów, ale w istocie

odpowiada prawu i przez to nie może być uznane za niezgodne z prawem

(por. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 31 marca 2006 r. IV CNP

25/05 – OSNC 2007, nr 1, poz. 17). Można też dodać, że w sprawie zakończonej

postanowieniem, którego dotyczy rozpoznawana skarga, znajdowały zastosowanie

m.in. przepisy art.1000 § 1 zdanie drugie k.p.c. i art. 76 ust. 1 w zw. z art. 75

ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (jedn. tekst Dz.U.

nr 124 z 2001 r. poz. 1361 ze zm.) oraz, że kwota wierzytelności podlegająca

potrąceniu

z

ceny

przejętej

nieruchomości,

w

przypadku

wielości

osób

uprawnionych do uczestnictwa w podziale sumy wyrażającej cenę przejętej

nieruchomości, jest zależna od wyniku zastosowania w planie podziału przepisu art.

1025 § 1 w zw. z art. 1000 § 1 zdanie drugie k.p.c.