I CNP 1/05 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 12 lipca 2005 r., I CNP 1/05

Skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego

orzeczenia sądowego wydanego przed dniem 1 września 2004 r. jest

niedopuszczalna i podlega odrzuceniu (art. 4248 § 1 k.p.c.).

Sędzia SN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Gerard Bieniek

Sędzia SN Antoni Górski

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa "O.-M.", spółdzielni pracy w W. w

likwidacji przeciwko "E." S.A. w W. o przywrócenie naruszonego posiadania, po

rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 12 lipca 2005 r.,

skargi strony pozwanej o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego

wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 24 czerwca 2004 r.

odrzucił skargę.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 24 czerwca 2004 r. Sąd Okręgowy (Sąd Gospodarczy) w

Warszawie oddalił apelację strony pozwanej „E.” S.A. w W. od wyroku Sądu

Rejonowego (Sądu Gospodarczego) dla m.st. Warszawy z dnia 10 lipca 2003 r.,

którym nakazano jej przywrócenie naruszonego posiadania nieruchomości

gruntowej o powierzchni 1400 m2, położonej w W. przy ul. P. nr 80, przez usunięcie

się z niej i wydanie tej nieruchomości stronie powodowej.

Pozwana spółka wniosła o stwierdzenie niezgodności tego wyroku z prawem

oraz „uchylenie go wraz wyrokiem Sądu pierwszej instancji i odrzucenie pozwu”. Z

uzasadnienia skargi wynika, że orzeczenie kończące między stronami zawisły spór

posesoryjny narusza prawo, w szczególności art. 344 § 1 k.c., gdyż skarżąca nie

władała sporną nieruchomością, stąd też nie była w sprawie legitymowana biernie.

Skarżąca ponadto podniosła, że rodzaj sprawy wykluczał zaskarżenie wyroku Sądu

drugiej instancji w drodze kasacji, i że wyrok ten, w razie jego wykonania spowoduje

w jej majątku znaczną szkodę.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Ustawą z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania

cywilnego oraz ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. z 2005 r. Nr

13, poz. 98 – dalej: "ustawa z dnia 22 grudnia 2004 r.") w tytule VI księgi pierwszej

części pierwszej kodeksu postępowania cywilnego dodano dział VIII, zatytułowany

„Skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia” (art.

4241-42412). Wprowadzenie nowego rodzaju postępowania przed Sądem

Najwyższym wiąże się z dokonaną – ustawą z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie

ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 162, poz. 1692 –

dalej: "ustawa z dnia 17 czerwca 2004 r.") – nowelizacją kodeksu cywilnego w

zakresie uregulowania odpowiedzialności organów władzy publicznej za szkodę

wyrządzoną niezgodnym z prawem jej działaniem.

Przepis art. 4171 § 2 k.c. stanowi, że jeżeli szkoda została wyrządzona przez

wydanie prawomocnego orzeczenia lub ostatecznej decyzji, jej naprawienia można

żądać po stwierdzeniu we właściwym postępowaniu ich niezgodności z prawem.

Odnosi się to również do wypadku, w którym prawomocne orzeczenie lub

ostateczna decyzja zostały wydane na podstawie aktu normatywnego niezgodnego

z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub ustawą. W sytuacji

określonej w tym przepisie ustawodawca uzależnił więc możliwość dochodzenia

naprawienia szkody od uprzedniego stwierdzenia we właściwym postępowaniu, że

orzeczenie było niezgodne z prawem. Aczkolwiek nowelizacja przepisów prawa

materialnego weszła w życie z dniem 1 września 2004 r. (art. 6 ustawy z dnia 17

czerwca 2004 r.), to wymagane „właściwe postępowanie”, mające na celu

uzyskanie prejudycjalnego stwierdzenia niezgodności orzeczenia z prawem,

uregulowano dopiero w art. 4241-42412 k.p.c. Można więc przyjąć, że w okresie od

dnia 1 września 2004 r. do dnia 5 lutego 2005 r. wobec braku odpowiedniego

instrumentarium procesowego przysługującego poszkodowanym w ramach

regulacji odpowiedzialności za wyrządzenie szkody, której źródłem były orzeczenia

sądowe, istniała tzw. luka realizacyjna.

Zaznaczyć trzeba, że stosownie do art. 4241 § 1 k.p.c., skarga o stwierdzenie

niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia przysługuje od prawomocnego

orzeczenia sądu drugiej instancji kończącego postępowanie w sprawie, gdy przez

jego wydanie stronie została wyrządzona szkoda, a zmiana lub uchylenie tego

orzeczenia w drodze przysługujących stronie środków prawnych nie było i nie jest

możliwe. W wyjątkowych wypadkach, gdy niezgodność z prawem wynika z

naruszenia podstawowych zasad porządku prawnego lub konstytucyjnych wolności

albo praw człowieka i obywatela, skarga przysługuje także od prawomocnego

orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie wydanego przez sąd pierwszej lub

drugiej instancji, jeżeli strony nie skorzystały z przysługujących im środków

prawnych, chyba że jest możliwa zmiana lub uchylenie orzeczenia w drodze innych

przysługujących stronie środków prawnych (art. 4241 § 2 k.p.c.).

Ustawa z dnia 22 grudnia 2004 r. weszła w życie z dniem 6 lutego 2005 r., ale

nie zawiera przepisu, który dawałby odpowiedź na pytanie, czy instytucję skargi o

stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia stosuje się do

orzeczeń sądowych wydanych przed wejściem jej w życie. Brak wyraźnego

uregulowania, z którego wynikałoby stosowanie z mocą wsteczną lub bezpośrednie

działanie tej nowej instytucji procesowej, nie przesądza sam przez się

niedopuszczalności stosowania jej do orzeczeń wcześniejszych, gdyż odmienny

wniosek może wynikać z celu tej instytucji lub z innych względów.

Rozwiązania problemu nie można poszukiwać w art. 4246 § 1 k.p.c.,

stwierdzającego, że skargę wnosi się do sądu, który wydał zaskarżone orzeczenie

w terminie dwóch lat od dnia jego uprawomocnienia się, przepis ten bowiem nie jest

przepisem międzyczasowym i normuje wyłącznie kwestię terminu do wywiedzenia

tej skargi. Przewidziany w nim dwuletni termin rozpoczyna wprawdzie swój bieg od

chwili uprawomocnienia się orzeczenia, niemniej jednak nie świadczy to, nawet

pośrednio, że zaskarżeniem w drodze omawianej skargi objęte zostały orzeczenia,

które uprawomocniły się nie dawniej niż dwa lata przed wejściem w życie ustawy z

dnia 22 grudnia 2004 r.

W tej sytuacji znaczenie uzyskuje okoliczność, że wprowadzenie do krajowego

porządku prawnego instytucji skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem

prawomocnego orzeczenia łączyło się z ustawową koniecznością zapewnienia

poszkodowanym realnej możliwości dochodzenia roszczeń w związku ze szkodą

wyrządzoną przez wydanie prawomocnego orzeczenia. Z art. 417 1 § 2 k.c. można

wnosić, że stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia jest

bezwzględną przesłanką odpowiedzialności z tego tytułu.

Jeżeli chodzi o regulację materialnoprawną, to kwestia intertemporalna

przedstawia się jasno, gdyż w ustawie nowelizacyjnej z dnia 17 czerwca 2004 r.

znajduje się odpowiednia norma. W myśl art. 5 tej ustawy, do zdarzeń i stanów

prawnych powstałych przed dniem wejścia jej w życie stosuje się przepisy art. 417,

419, 420, 4201, 4202 i 421 k.c. w brzmieniu obowiązującym do dnia wejścia w życie

ustawy. Zastosowanie przytoczonego wskazania oznacza, jak trafnie podkreślono w

literaturze, że przepisy dotychczasowe, mimo ich derogacji, będą miały

zastosowanie dla oceny skutków prawnych „zdarzeń i stanów prawnych”

zaistniałych przed wejściem w życie ustawy dnia 17 czerwca 2004 r. Przyjmując to

stanowisko za punkt wyjścia i pozostawiając jednocześnie na uboczu – jako

bezprzedmiotową w okolicznościach niniejszej sprawy – kwestę ewentualnego

zróżnicowania, poczynając od dnia 1 września 2004 r., zasad odpowiedzialności

odszkodowawczej Skarbu Państwa i samorządowych osób prawnych, należy w

konsekwencji uznać, że uregulowana w art. 4171 § 2 k.c. odpowiedzialność za

niezgodne z prawem prawomocne orzeczenie wchodzi w rachubę, jeżeli zdarzenie

sprawcze w postaci wydania orzeczenia nastąpiło w dniu 1 września 2004 r. i

później. Biorąc pod uwagę założenia i cele wprowadzenia do kodeksu

postępowania cywilnego instytucji skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem

prawomocnego orzeczenia, a także fakt, że przepisy procesowe z nią związane

stanowią wraz z art. 4171 § 2 k.c. normatywną całość, nie można przyjąć, iż ten

szczególny środek zaskarżenia odnosi się również do orzeczeń sprzed tej daty.

Innymi słowy, przeciw takiej wykładni przemawia okoliczność, że przesłanka

odpowiedzialności odszkodowawczej w postaci prejudycjalnego stwierdzenia we

właściwym postępowaniu niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia

wymagana jest dopiero z chwilą obowiązywania art. 4171 § 2 k.c. Skoro zaś

rozważane zagadnienie ściśle łączy się z regulacją materialnoprawną, a nawet

więcej, ma charakter mieszany (procesowo-materialny), to problem intertemporalny

związany ze stosowaniem art. 4241 i nast. k.p.c. należy rozwiązać tak samo jak

kwestię intertemporalną dotyczącą art. 4171 § 2 k.c.

Stwierdzając zatem niedopuszczalność skargi wniesionej przez stronę

pozwaną „E.” S.A. w W. – jako zaskarżającej orzeczenie Sądu drugiej instancji

wydane przed dniem 1 września 2004 r. – należało orzec, jak w sentencji (art. 4248

§ 1 k.p.c.). (...)