I CKN 786/98 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 6 czerwca 2000 r., I CKN 786/98

Rozstrzygnięcie sądu opiekuńczego w sprawie zmiany nazwiska dziecka

w postępowaniu administracyjnym zastępujące zgodną wolę rodziców (art. 97

§ 2 k.r.o.), oparte na przesłance jego dobra, nie narusza przepisów art. 7 i 8

Konwencji o prawach dziecka z dnia 20 listopada 1989 r. ratyfikowanej przez

Rzeczpospolitą Polską dnia 30 września 1991 r. (Dz.U. Nr 120, poz. 526).

Przewodniczący: Sędzia SN Tadeusz Wiśniewski

Sędziowie SN: Krzysztof Kołakowski, Iwona Koper (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 6 czerwca 2000 r. na rozprawie kasacji

uczestnika postępowania Romana S. od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w

Olsztynie z dnia 4 marca 1998 r., w sprawie skargi uczestnika postępowania o

wznowienie postępowania w sprawie z wniosku Barbary S. o zezwolenie na zmianę

nazwiska małoletniej

postanowił oddalić kasację.

Uzasadnienie

We wznowionym na skutek skargi uczestnika Romana S. postępowaniu Sąd

Rejonowy w Olsztynie wyraził zgodę na zmianę nazwiska małoletniej córki stron

Martyny z dotychczasowego „K.” na „S.”, które jest nazwiskiem męża jej matki,

przybranym przez wnioskodawczynię przy zawarciu małżeństwa.

W dokonanych ustaleniach Sąd Rejonowy przyjął, że małoletnia Martyna

urodziła się dnia 20 kwietnia 1991 r. ze związku pozamałżeńskiego, została uznana

przez uczestnika w dniu 25 marca 1993 r. i pozostała przy nazwisku matki.

Wnioskodawczyni zawarła dnia 22 kwietnia 1995 r. związek małżeński

z Dariuszem S. i nosi jego nazwisko. Martyna jest wychowywana przez matkę i jej

męża wraz z przyrodnią siostrą. Uczestnik postępowania przebywa w Kanadzie,

dokąd wyjechał przed urodzeniem się córki.

Podyktowana dobrem małoletniej zmiana nazwiska na takie, jakie nosi jej

rodzina – w ocenie Sądu – ułatwi jej życie codzienne, funkcjonowanie w szkole

i zapobiegnie ewentualnym szykanom ze strony rówieśników z powodu

odmienności nazwiska w stosunku do pozostałych członków rodziny. Zmiana ta nie

stanowi równocześnie ograniczenia ojcu naturalnemu władzy rodzicielskiej.

Jako podstawę prawną wydanego postanowienia wskazano przepisy art. 5

ust. 2 i 3 ustawy z dnia 15 listopada 1956 r. o zmianie imion i nazwisk (jedn. tekst:

Dz.U. z 1963 r. Nr 59, poz. 328 ze zm.).

Zaskarżonym kasacją postanowieniem Sąd Wojewódzki w Olsztynie oddalił

apelację uczestnika (...). Podzielając ustalenia faktyczne i oceny prawne Sądu

Rejonowego, Sąd drugiej instancji uznał bezzasadność zarzutów skarżącego, a w

uzasadnieniu podstawy prawnej zaakceptowanego rozstrzygnięcia, wskazał na

przepis art. 97 § 2 k.r.o.

W kasacji uczestnika opartej na obu ustawowych podstawach zarzucono

obrazę art. 328 § 2 k.p.c. przez brak wyjaśnienia, w czym przejawia się dobro

dziecka, przemawiające za zmianą jego nazwiska, a ponadto naruszenie przepisów

art. 7 i 8 Konwencji o prawach dziecka z dnia 20 listopada 1989 r. ratyfikowanej

przez Rzeczpospolitą Polską dnia 30 września 1991 r. (Dz.U. Nr 120, poz. 526)

przez ich niezastosowanie. Uczestnik domagał się zmiany zaskarżonego

postanowienia przez nadanie małoletniej nazwiska dwuczłonowego „S.-S.” lub jego

uchylenia i przekazania sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego

rozpoznania.

W związku z treścią sformułowanych w kasacji wniosków, punktem wyjścia

rozważań trzeba uczynić ogólne zasady dotyczące zmiany nazwiska dziecka. Może

ona nastąpić jedynie w wyraźnie wskazanych w kodeksie rodzinnym i opiekuńczym

wypadkach: sądowego ustalenia ojcostwa (art. 72 i 89 § 2), nadania dziecku

nazwiska męża matki (art. 90 § 1), zawarcia małżeństwa przez rodziców po

urodzeniu się dziecka (art. 88 § 2), przysposobienia (art. 122 § 1 i 2) oraz

rozwiązania przysposobienia, jeżeli sąd postanowi, że przysposobiony powraca do

swego pierwotnego nazwiska (art. 126 § 2 zdanie drugie). Ponadto, w konsekwencji

ustalonej w prawie rodzinnym zasady, że dziecko nosi nazwisko ojca (z

wyłączeniem sytuacji odmiennie uregulowanych – art. 89 i 90), zmiana nazwiska

następuje w razie obalenia domniemania ojcostwa na skutek powództwa o

zaprzeczenie ojcostwa (art. 62 § 3), uznania dziecka przez ojca (art. 72 i 89 § 1),

unieważnienie uznania dziecka (art. 80 i 81) oraz zaprzeczenia macierzyństwa,

które pociąga za sobą unicestwienie domniemania ojcostwa z art. 62 (wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 2 marca 1966 r., II CR 31/66, OSNCP 1966, nr 11, poz. 198).

Poza wymienionymi wypadkami zmiana nazwiska dziecka może nastąpić

w trybie administracyjnym na podstawie ustawy z dnia 15 listopada 1956 r.

o zmianie imion i nazwisk. W myśl art. 5 ust. 2 tej ustawy, jeżeli zmiana nazwiska

na podstawie art. 1 ma dotyczyć tylko jednego z rodziców, to ewentualne

rozciągnięcie jej na małoletnie dziecko następuje również na podstawie decyzji

administracyjnej i wymaga zgody drugiego z rodziców, chyba że nie ma on pełnej

zdolności do czynności prawnych, nie żyje lub nie jest znany albo jest pozbawiony

władzy rodzicielskiej, a ponadto zgody dziecka, jeżeli ukończyło 14 lat. Z wnioskiem

o zmianę nazwiska małoletniego dziecka w trybie omawianej ustawy może także

wystąpić jego przedstawiciel ustawowy, jeżeli wniosek jest uzasadniony ważnymi

względami (art. 1 ust. 1 i art. 2 ust. 1 ustawy), przy czym również wówczas

konieczna jest zgoda drugiego rodzica oraz małoletniego, jeżeli ukończył 14 lat.

Ubocznie należy zauważyć, że w sprawie nie chodziło o zmianę nazwiska w

trybie wymienionej ustawy, lecz wynikłą z zawarcia małżeństwa. Skorygowana

przez Sąd Wojewódzki podstawa prawna postanowienia Sądu pierwszej instancji,

także z tej przyczyny, błędnie odwoływała się do art. 5 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 15

listopada 1956 r.

W obu wskazanych wypadkach, w razie braku porozumienia między rodzicami

odnośnie do nazwiska dziecka, każde z nich może zwrócić się o rozstrzygnięcie do

sądu opiekuńczego. Sąd ten nie orzeka jednak o zmianie nazwiska jako takiej ani

nie wypowiada się o jej dopuszczalności z punktu widzenia przesłanek ustawy o

zmianie imion i nazwisk, lecz na podstawie art. 97 § 2 k.r.o. rozstrzyga co do

istotnej sprawy dziecka. Nie adekwatny do przedmiotu rozstrzygnięcia jest w tej

sytuacji wniosek kasacji uczestnika o zmianę zaskarżonego postanowienia przez

nadanie małoletniej nazwiska w brzmieniu w nim wskazanym.

Wydane w trybie art. 97 § 2 k.r.o. postanowienie zastępuje wolę rodziców.

Przesłankę rozstrzygnięcia o istotnych sprawach dziecka, ze względu na

szczególny charakter stosunków między rodzicami a dziećmi, stanowi dobro

dziecka, decydujące w nich o stopniu staranności rodziców w wykonywaniu władzy

rodzicielskiej.

Polemikę z oceną Sądu drugiej instancji w tym przedmiocie podjął skarżący w

ramach opartego na drugiej ustawowej podstawie kasacji zarzutu uchybienia

przepisowi art. 328 § 2 k.p.c. Przepis ten, zawarty w dziale II – postępowanie przed

sądami pierwszej instancji, tytułu VI, księgi I kodeksu postępowania cywilnego, z

mocy art. 391 k.p.c. stosuje się do postępowania przed sądem drugiej instancji

odpowiednio, to jest z uwzględnieniem podwójnej funkcji tego sądu, jako sądu

merytorycznego a zarazem odwoławczego. Gdy zatem sąd drugiej instancji oddala

apelację, podzielając niewadliwe – jego zdaniem – ustalenia faktyczne i ich ocenę

prawną, przyjęte przez sąd pierwszej instancji, to spełnia określony w art. 328 § 2

k.p.c. ustawowy wymóg wskazania podstawy faktycznej rozstrzygnięcia i

wyjaśnienia podstawy prawnej orzeczenia, powołując się na nie w uzasadnieniu bez

potrzeby ich ponownego przytaczania. Wyjaśnienie, w czym – w okolicznościach

przedmiotowej sprawy – przejawia się dobro małoletniej, przemawiające za zmianą

jej nazwiska na nazwisko pozostałych członków jej rodziny, którego nie znajduje

kasator w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, upatrując w tym naruszenia

przez Sąd drugiej instancji art. 328 § 2 k.p.c., zawarte zostało w przywołanych już

na wstępie motywach rozstrzygnięcia Sądu pierwszej instancji. Zostały one przez

Sąd Wojewódzki w zakresie objętym zarzutem uznane za słuszne i zaakceptowane.

W świetle powyższego, brak jest uzasadnionej podstawy do przypisania temu

Sądowi zarzucanego uchybienia przepisom postępowania.

Przepis art. 7 ust. 1 Konwencji o prawach dziecka z dnia 20 listopada 1989 r.

wymienia chronione nią prawa dziecka do sporządzenia niezwłocznie po jego

urodzeniu aktu urodzenia, do otrzymania od momentu urodzenia imienia, uzyskania

obywatelstwa oraz – jeśli jest to możliwe – do poznania swoich rodziców i

pozostawania pod ich opieką. Natomiast przepis art. 7 ust. 2 adresowany do

państw-stron Konwencji, nakłada na nie obowiązek zapewnienia, aby prawa te stały

się zgodne z ich ustawodawstwem wewnętrznym oraz zobowiązaniami

międzynarodowymi.

Stosownie do art. 8 Konwencji państwa-strony zobowiązane są do podjęcia

działań mających na celu poszanowanie praw dziecka do zachowania jego

tożsamości, w tym obywatelstwa, nazwiska, stosunków rodzinnych zgodnych

z prawem z wyłączeniem bezprawnych ingerencji, a w wypadku, gdy dziecko

zostało bezprawnie pozbawione części lub wszystkich elementów swojej

tożsamości, do okazania właściwej pomocy i ochrony w celu jak najszybszego

przywrócenia jego tożsamości.

Podmiotem uprawnionym na gruncie przytoczonych regulacji prawnych jest

dziecko, natomiast podmiotem zobowiązanym państwo, które obciąża obowiązek

stworzenia odpowiednich środków prawnych, administracyjnych i socjalnych

zapewniających osobie uprawnionej możliwie najszersze korzystanie z jej praw

wynikających z Konwencji i chroniących ją przed bezprawną ingerencją ze strony

organów państwowych i innych podmiotów. Granicę ingerencji prawodawczej

państwa-strony w prawa dziecka wyznacza zawarty w Konwencji katalog jego

nienaruszalnych praw. (...)

Drugi zarzut kasacji nie może być uznany za uzasadniony, gdy zważy się, że

wydając zaskarżone postanowienie, Sąd Wojewódzki kierował się przesłanką dobra

dziecka, która przy wykładni i stosowaniu Konwencji o prawach dziecka ma rangę

dyrektywy generalnej, ergo wszystkie zawarte w niej normy prawne należy

interpretować i stosować przy jej uwzględnieniu. Ponadto, o czym była już mowa, w

opartym na podstawie z art. 97 § 2 k.r.o. postanowieniu sąd nie orzeka o zmianie

nazwiska małoletniej i chociaż wiąże organ administracji w tym zakresie, przez to że

usuwa brak porozumienia między rodzicami, powodując takie następstwa jakby

porozumienie to istniało, nie przesądza w znaczeniu merytorycznym decyzji organu

administracji co do zmiany jej nazwiska.

Z przytoczonych względów kasacja uczestnika, w której brak

usprawiedliwionych podstaw, podlega oddaleniu (art. 39312 k.p.c.).