I CKN 74/97 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CKN 74/97

POSTANOWIENIE

Dnia 23 kwietnia 1997 r.

Sąd Najwyższy Izba Cywilna

w składzie następującym:

Przewodniczący SSN

- M. Słoniewski

Sędziowie

SN

- F. Barczewska

SN

- L. Walentynowicz (spraw.)

Protokólant - E. Krentzel

po rozpoznaniu w dniu 23 lutego 1997 roku

na rozprawie sprawy z wniosku […] Spółdzielni „[…]” w L.

z udziałem H. O.

o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie

na skutek kasacji uczestniczki postępowania

od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w P.

z dnia 19 września 1996 r., sygn. akt I Cr […]

postanawia:

1)

zmienić zaskarżone postanowienie i poprzedzające je

postanowienie Sądu Rejonowego w L. z dnia 27 lutego 1996 r.,

sygn. akt Ns […] i wniosek oddalić;

2)

zasądzić od wnioskodawczyni na rzecz uczestniczki postępowania

H. O. kwotę 830 zł (osiemset trzydzieści złotych) tytułem kosztów

postępowania za wszystkie instancje.

UZASADNIENIE

Postanowieniem z dnia 27 lutego 1996 r. Sąd Rejonowy w L. stwierdził,

że […] Spółdzielnia „[…]” w L. nabyła z dniem 22 listopada 1994 r. przez

zasiedzenie własność nieruchomości o powierzchni 0,0464 ha, składającej się

z działek nr […]/1, nr […]/2 i nr v/3, położonej w L., wpisanej do księgi

wieczystej nr […] prowadzonej przez Sąd Rejonowy w L..

Sąd Rejonowy ustalił, że poprzedniczka prawna wnioskodawczyni […] Spółdzielnia X. w L. objęła w posiadanie samoistne te działki

(według ówczesnego oznaczenia noszące numery […]/6, […]/7 i […]/8)

na podstawie zawartej z H. O. w dniu 21 listopada 1974 r. warunkowej umowy

sprzedaży oraz zapłaciła umówioną cenę. Z uwagi na to, że warunkowa umowa

sprzedaży została zawarta w formie notarialnej, a strony zmierzały

do przeniesienia własności nieruchomości, Sąd uznał, iż właściwy dla tej

sytuacji dwudziestoletni termin przedawnienia upłynął z dniem 22 listopada

1994 r., jako że ustawą z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy - Kodeks

cywilny (Dz.U. Nr 55, poz. 321) dotychczasowe terminu zasiedzenia uległy

przedłużeniu.

Z powołaniem się na podstawy z art. 368 pkt 1 i 4 kpc, uczestniczka

postępowania H. O. wniosła w rewizji o zmianę lub o uchylenie zaskarżonego

postanowienia w całości.

Rewidująca zakwestionowała przyjęcie przez Sąd Rejonowy dobrej wiary

posiadacza, warunkującej nabycie własności nieruchomości przez zasiedzenie

(art. 172 kc). W jej ocenie, wnioskodawczyni była posiadaczem w złej wierze, a

to oznacza, iż 30 -letni termin zasiedzenia jeszcze nie upłynął.

Sąd Wojewódzki w P. postanowieniem z dnia 19 września 1996 r. zmienił

zaskarżone orzeczenie i ustalił, że nabycie własności przez zasiedzenie nastąpiło

z dniem 22 listopada 1984 r. oraz oddalił rewizję uczestniczki.

Sąd odwoławczy uznał, iż w postępowaniu pierwszoinstancyjnym

przyjęto błędnie złą wiarę posiadacza, podczas gdy należało potraktować

wnioskodawczynię jako posiadacza samoistnego w dobrej wierze. Sąd w tej

mierze powołał się na wykładnię dokonaną przez Sąd Najwyższy w uchwale III

CZP 58/86 (OSNCP 1987, Nr 10, poz. 150), w myśl której osoba uzyskująca

posiadanie nieruchomości na podstawie notarialnej umowy zobowiązującej do

przeniesienia jej własności, może mieć przymioty samoistnego posiadacza w

dobrej wierze w rozumieniu art. 172 kc. Przy takim założeniu nabycie własności

nieruchomości nastąpiło - zdaniem Sądu Wojewódzkiego - z upływem terminu

dziesięcioletniego (art. 172 kc sprzed nowelizacji), gdyż ustawa z dnia 28 lipca

1990 r. o zmianie kodeksu cywilnego (Dz.U. Nr 55, poz. 321) nie miała

zastosowania do terminów zasiedzenia, które upłynęły przed wejściem jej w

życie, t.j. przed dniem 1 października 1990 r.

Kasacja uczestniczki postępowania została oparta na zarzucie naruszenia

prawa materialnego (art. 3931 pkt 1 kpc), t.j. art. 172 kc, w wyniku czego Sąd

Wojewódzki przyjął dobrą wiarę wnioskodawczyni i 10 -letni termin

zasiedzenia, gdy w rzeczywistości posiadacz miał pełną świadomość stanu

prawnego przejętej nieruchomości, czego dowodem jest tocząca się aktualnie

sprawa o wykup spornych działek (I C […] Sądu Wojewódzkiego w P.).

Prawidłowa wykładnia znowelizowanego art. 172 kc powinna - w ocenie

skarżącej - prowadzić do konkluzji, że wnioskodawczyni jako posiadacz w złej

wierze (tak ustalił Sąd Rejonowy) nie nabyła jeszcze własności nieruchomości.

Uczestniczka wniosła w rezultacie o uchylenie orzeczeń obu Sądów i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd Rejonowy nie wypowiedział się wprost o świadomości prawnej

wnioskodawczyni w odniesieniu do nieruchomości w chwili objęcia jej w

posiadanie, ale treść uzasadnienia orzeczenia tego Sądu wskazuje na uznanie

[…] Spółdzielni „[…]” w L. za posiadacza samoistnego w dobrej wierze.

Wypada również zauważyć, iż zawierająca w dniu 21 listopada 1974 r.

warunkową umowę sprzedaży […] Spółdzielnia X. w L. nie była

„poprzedniczką prawną” wnioskodawczyni, ale tą samą spółdzielnią, która

jedynie zmieniła swoją nazwę w następstwie uchwały Nr […] Walnego

zgromadzenia przedstawicieli z dnia 27 lipca 1977 r. (por. postanowienie

rejestrowe Sądu Rejonowego w P. z dnia 12 sierpnia 1977 w sprawie S […] k.36 akt I C […] Sądu Wojewódzkiego w P..

Gdyby uznać, że wnioskodawczyni przysługiwał status posiadacza

samoistnego w dobrej wierze, to zasadny byłby pogląd prawny Sądu

Wojewódzkiego co do dziesięcioletniego terminu zasiedzenia upływającego

w dniu 22 listopada 1984 r. (art. 172 § 1 kc sprzed nowelizacji), jako że ustawa

z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 55,

poz. 321) nie skorygowała terminów zasiedzenia, które upłynęły przed dniem

1 października 1990 r. (por. uchwałę Sądu Najwyższego III CZP 73/90 z dnia 10

stycznia 1991 r. - OSNCP 1991, z. 7, poz. 83). Sąd Wojewódzki nie mógł

natomiast zmienić zaskarżonego postanowienia przez ustalenie wcześniejszego

terminu nabycia własności nieruchomości przez wnioskodawczynię; przy braku

jej rewizji, na niekorzyść strony skarżącej (art. 382 kpc sprzed nowelizacji).

Zasadniczym jednak problemem kasacyjnym pozostaje zagadnienie

dobrej (złej) wiary wnioskodawczyni w momencie objęcia nieruchomości w

posiadanie, co - jak bezspornie ustalono w postępowaniu sądowym - nastąpiło w

dacie zawarcia warunkowej umowy sprzedaży działek nr nr […]/6, […]/7

i […]/8 (obecna numeracja: […]/1, […]/2 i […]/3), t.j. w dniu 21 listopada

1974 r. Sąd Wojewódzki przyjął za rozstrzygającą wykładnię dokonaną przez

Sąd Najwyższy w uchwale III CZP 58/86 z dnia 17 września 1986 r.

(OSNCP 1987, z. 10, poz. 150), dopuszczającą uznanie za posiadacza

samoistnego w dobrej wierze osoby, która uzyskała posiadanie nieruchomości

na podstawie umowy zobowiązującej do przeniesienia jej własności w formie

aktu notarialnego. Pogląd taki jest jednak dyskusyjny, gdyż nawiązuje

jednoznacznie do zliberalizowanej definicji dobrej wiary, a Sąd Najwyższy

w orzekającym składzie tego poglądu nie podziela. Dobra wiara w ujęciu

zliberalizowanym polega na przeświadczeniu posiadacza, że wykonując

we własnym imieniu prawo własności niczyich praw nie narusza, a jego

działanie nie zmierza do obejścia prawa. Tendencje judykatury są zgoła

odmienne i zmierzają do stosowania ostrzejszych kryteriów oceny dobrej wiary

posiadacza w ujęciu tradycyjnym, eksponującym usprawiedliwione w danych

okolicznościach przekonanie posiadacza nieruchomości, że przysługuje mu

wykonywane przez niego prawo własności. Według poglądu tradycyjnego,

posiadaczem w złej wierze jest ten, kto wie albo wiedzieć powinien, że prawo

własności nie przysługuje jemu, lecz innej osobie.

W uzasadnieniu uchwały III CZP 108/91 z dnia 6 grudnia 1991 r.

(OSNCP 1992, z. 4, poz. 48), mającej moc zasady prawnej, Sąd Najwyższy

opowiedział się jednoznacznie za stosowaniem oceny dobrej wiary posiadacza

nieruchomości w ujęciu tradycyjnym (ustosunkował się też krytycznie do tezy

uchwały III CZP 58/86). Przedstawioną tam obszerną i przekonywującą

argumentację prawną należy podzielić.

Nowelizacja kodeksu cywilnego dokonana ustawą z dnia 28 lipca 1990 r.

(Dz.U. Nr 55, poz. 321) zmierzała również do wzmocnienia prawa własności,

m.in. poprzez wydłużenie okresów zasiedzenia (art. 1 pkt 32 i 33). Nie są zatem

wskazane orzecznicze tendencje liberalizacyjne przyzwalające na nieformalny

obrót nieruchomościami, podważające pewność tego obrotu.

Stosownie do przedstawionego stanowiska wypada przyjąć, iż wejście w

posiadanie

nieruchomości

na

podstawie

umowy

zobowiązującej

do

przeniesienia jej własności, zawartej w formie notarialnej, nie uzasadnia

przyznania przymiotu dobrej wiary posiadaczowi, który wie, że prawo

własności nie przysługuje jemu, lecz innej osobie.

Nie ulega wątpliwości, że wnioskodawczyni jako osoba prawna wiedziała

o statusie przejętej nieruchomości. O tym, że H. O. pozostaje właścicielem

spornych działek, zaświadczała treść umowy z dnia 21 listopada 1974 r. (k. 8),

a aktualnie toczy się między kontrahentami przed Sądem Wojewódzkim w P.

proces o wykup tej nieruchomości (I C […]). W międzyczasie doszło też między

stronami

do

sfinalizowania

umowy

sprzedaży

innej

nieruchomości,

poprzedzonej umową warunkową z dnia 23 maja 1975 r. (k. 48).

Dokonana w postępowaniu kasacyjnym wykładnia nie pozwala na

potraktowanie wnioskodawczyni jako posiadacza nieruchomości w dobrej

wierze, czego konsekwencją jest zastosowanie wobec niej przepisów

właściwych dla posiadacza w złej wierze (art. 172 § 2 kc). Ustawa nowelizująca

z dnia 28 lipca 1990 r. przedłużyła termin zasiedzenia z art. 172 § 2 kc do lat

trzydziestu i ma on zastosowanie wobec […] Spółdzielni „[…]” w L., ponieważ

dotychczasowy, dwudziestoletni termin nie upłynął przed dniem 1 października

1990 r. (vide: art. 9 ustawy nowelizującej).

Należało w konsekwencji zmienić zaskarżone postanowienie oraz

poprzedzające je postanowienie Sądu Rejonowego w L. i wniosek o zasiedzenie

oddalić (art. 39315 kpc w związku z art. 13 § 2 kpc).

Na rzecz uczestniczki postępowania zasądzone zostały należne koszty

postępowania za wszystkie instancje, obejmujące poniesione opłaty oraz koszty

zastępstwa prawnego (art. 520 § 2 kpc związku z art. 108 § 1 kpc i art. 13 § 2

kpc).

aw

jg