I CKN 71/01 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 9 listopada 2001 r., I CKN 71/01

Przejście na podstawie dekretu z dnia 26 października 1945 r.

o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy (Dz.U. Nr 50,

poz. 279 ze zm.) na rzecz miasta stołecznego Warszawy prawa własności

gruntów sąsiednich, z pozostawieniem dotychczasowym właścicielom prawa

własności budynków, nie spowodowało wygaśnięcia służebności gruntowych

przejazdu ustanowionych na tych gruntach.

Sędzia SN Zbigniew Strus (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Bronisław Czech

Sędzia SN Gerard Bieniek

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Danuty S. przy uczestnictwie Emilii T.,

Stefana S., Gminy W.C., Skarbu Państwa – Starosty Powiatu W. o wpis w księdze

wieczystej, po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w dniu 9 listopada 2001 r. na rozprawie

kasacji wnioskodawczyni i uczestnika Stefana S. od postanowienia Sądu

Okręgowego w Warszawie z dnia 10 sierpnia 2000 r.

zmienił zaskarżone postanowienie i oddalił apelację Emilii Krystyny T. od

wpisu z dnia 30 września 1999 r. Dz. Kw (...) Kw nr (...).

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy dla Warszawy-Mokotowa, prowadzący księgę wieczystą

Kw (...), po rozpoznaniu wniosku Danuty S. wpisał w dziale III oznaczonej wyżej

księgi wieczystej służebność gruntową obciążającą tę nieruchomość, polegającą na

prawie przejazdu i przechodu oraz przeprowadzenia urządzeń kanalizacyjnych

i wodociągowych, gazowych, prądu i telefonów przez pas gruntu o długości 35,9 m

i szerokości 4 m, oznaczony na planie jako dojazd o pow. 144 m2. Podstawą wpisu

był akt notarialny z dnia 3 września 1936 r.

Apelację od tego wpisu wniosła uczestniczka Emilia T., użytkowniczka

wieczysta gruntu i właścicielka domu znajdującego się na nieruchomości, dla której

prowadzona jest wymieniona księga wieczysta. Skarżąca nabyła przysługujące jej

prawa umową sprzedaży z dnia 11 maja 1987 r., gdy w dziale III księgi nie było

wpisu służebności. Wnosząc o uchylenie wpisu i oddalenie wniosku, zarzucała

naruszenie art. 5 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece

(Dz.U. Nr 19 poz. 147 ze zm. – dalej "u.k.w.h.") oraz brak jakichkolwiek śladów

wykonywania służebności.

Sąd Okręgowy zmienił zaskarżone postanowienie i oddalił wniosek o wpis,

powołując art. 247 k.c. jako podstawę prawną rozstrzygnięcia. Sąd ten stwierdził, że

obie nieruchomości – władnąca i obciążona, stały się własnością Skarbu Państwa

z mocy dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów

na obszarze m.st. Warszawy (Dz.U. Nr 50, poz. 279 ze zm.). Na tej podstawie

założono księgi wieczyste dla obu nieruchomości, wpisując jako właściciela Skarb

Państwa, bez przeniesienia jednak obciążeń.

Kolejne zmiany stanu prawnego nieruchomości wynikające z oddania gruntu

w użytkowanie wieczyste właściciela budynku pozostały poza rozważaniami tego

Sądu. Należy dodać, że w wyniku przekształcenia wieczystego użytkowania

w prawo własności, nieruchomość władnąca ma jednolity charakter nieruchomości

gruntowej zabudowanej.

Kasację od tego postanowienia wniosła wnioskodawczyni, powołując się na

naruszenie przepisów art. 5 i 7 wymienionego dekretu oraz art. 247 k.c. i art. 10

u.k.w.h.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Obie nieruchomości – władnąca i obciążona, zostały nabyte przez

poprzedników prawnych obecnych właścicieli w latach trzydziestych dwudziestego

wieku. Ze względu na ówczesne ukształtowanie nieruchomości, zachodziła

konieczność ustanowienia służebności przechodu i poprowadzenia innych

urządzeń. Omawiane prawo rzeczowe ograniczone powstało pod rządem kodeksu

cywilnego Napoleona (dalej – "k.c.Nap."), który obowiązywał również w chwili

wejścia w życie dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu

gruntów na obszarze m.st. Warszawy. Zgodnie z art. 1 dekretu, wszystkie grunty na

obszarze m. st. Warszawy przeszły z dniem jego wejścia w życie na własność

gminy m. st. Warszawy, jednak budynki oraz inne przedmioty, znajdujące się na

tych gruntach, pozostały własnością dotychczasowych właścicieli.

Przed wejściem w życie dekretu obie nieruchomości zabudowane stanowiły

odrębne majątki nieruchome, należące do różnych osób (art. 517 k.c.Nap.). Ze

względu na treść art. 1 i 5 dekretu, stan prawny każdej z nich uległ zmianie; grunty

stały się własnością komunalną, natomiast budynki uzyskały status odrębnych

nieruchomości należących do osób fizycznych – dotychczasowych właścicieli.

Ponieważ z mocy samego prawa doszło do podziału każdej z dotychczasowych

nieruchomości, konieczna jest odpowiedź na pytanie o skutki tego zdarzenia dla

istniejącej dotychczas służebności gruntowej.

Stanowisko Sądu Okręgowego uzasadniane przepisem art. 247 k.c. wymaga

oceny dokonanej przez ten Sąd wykładni, trzeba bowiem wziąć pod uwagę datę

zdarzenia wywołującego zmiany w stanie prawnym, zaistniałego przed wejściem

w życie kodeksu cywilnego z 1964 r.

Według ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Przepisy wprowadzające kodeks

cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 94), do stosunków prawnych powstałych przed wejściem

w życie kodeksu należało stosować prawo dotychczasowe, o ile przepisy tej ustawy

nie stanowiły inaczej (art. XXVI). Kolejne przepisy (art. XXXVII i XXXVIII)

pozostawiły w mocy prawa rzeczowe istniejące w chwili wejścia w życie kodeksu,

z tym że np. zniesienie takich praw od tej chwili podlegało przepisom nowym.

Z powyższych unormowań wynika, że art. 247 k.c. mógł mieć zastosowanie do

praw rzeczowych istniejących, a zdarzenie prowadzące do konfuzji musiało

nastąpić pod rządem nowego prawa. Przesłanki te nie były spełnione

w rozpoznawanej sprawie, co wyłączało przyjęcie powołanego przepisu za

podstawę prawną rozstrzygnięcia. Stwierdził to Sąd Okręgowy w uzasadnieniu

zaskarżonego postanowienia, podnosząc, że zdarzeniem powodującym

wygaśnięcie służebności było wejście w życie wymienionego dekretu z 1945 r.

Okoliczność ta nie oznaczała jeszcze wadliwości zaskarżonego

postanowienia, ponieważ połączenie w jednym ręku uprawnień i obciążenia z tytułu

służebności prowadziło do wygaśnięcia służebności również pod rządem kodeksu

Napoleona (art. 705 k.c.Nap.). Gdyby zatem nieruchomością władnącą był

wyłącznie grunt, właściciel obu sąsiednich nieruchomości (gmina m. st. Warszawa,

a potem Skarb Państwa) nie mógłby skupiać w jednym ręku uprawnień i obciążenia.

Dokonany podział na nieruchomość budynkową i gruntową nie mieści się

jednak w hipotezie przepisów o konfuzji. Służebność gruntowa jest niekiedy

opisywana w literaturze jako stosunek „gruntu do gruntu”. Określenie to oddaje

niektóre istotne cechy tego prawa, utrzymującego się niezależnie od osób

właścicieli, ale nie ulega też wątpliwości, że – jak każde prawo rzeczowe – wyraża

stosunki społeczne istniejące między podmiotami (osobami), a nie między

rzeczami. Przepisy dotyczące wykonywania służebności gruntowych nie

pozostawiają wątpliwości, że omawiane prawo rzeczowe służy ostatecznie nie

samej rzeczy, lecz jej właścicielowi.

Właściwość ta musi być wzięta pod uwagę przy ustalaniu skutków swoistego

podziału nieruchomości władnącej dokonanej z mocy art. 5 dekretu z dnia 26

października 1945 r. Ponieważ przepisy tego aktu nie znosiły istniejących

służebności, prawo to utrzymywało się nadal i służyło dotychczasowemu

właścicielowi w zakresie odpowiadającym ukształtowanemu na nowo przedmiotowi

własności.

Stan wywołany wejściem w życie dekretu był przejściowy, ze względu na

uprawnienie właściciela budynku do uzyskania prawa wieczystej dzierżawy lub

zabudowy, przyznane w art. 7 ust. 1. Tymczasowość stanu prawnego oraz

ekspektatywa wieczystej dzierżawy lub prawa zabudowy na rzecz właściciela

budynku również sprzeciwiają się uznaniu, że służebność gruntowa istniejąca

w dniu 21 listopada 1945 r wygasła ze względu na prawo m.st. Warszawy do

gruntów nieruchomości władnącej i służebnej.

Dopiero w razie odmowy realizacji uprawnień dotychczasowego właściciela

następowała kolejna zmiana stanu prawnego nieruchomości i od tej chwili można

by mówić o spełnieniu przesłanek konfuzji powodującej wygaśnięcie służebności.

W rozpoznawanej sprawie, mimo przedłużania się stanu przejściowego,

zdarzenie takie nie nastąpiło, a oddanie gruntu (nieruchomości władnącej)

w użytkowanie wieczyste wzmocniło utrzymującą się służebność, przysługującą już

samoistnie użytkownikowi (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 30 stycznia 1976 r.,

III CZP 95/75, OSNCP 1976, nr 7-8, poz. 158 oraz postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 17 stycznia 1974 r., III CRN 316/73, OSNCP 1974, nr 11, poz.

197).

Mając na względzie przytoczone okoliczności należy stwierdzić, że sąd

prowadzący księgę wieczystą nie miał podstaw do odmowy wpisu, prawo objęte

wnioskiem powstało bowiem wskutek czynności dokonanej we właściwej formie.

Uwzględnieniu wniosku nie sprzeciwiał się także przepis ustawy, a inne

okoliczności faktyczne powodujące wygaśnięcie prawa (np. niewykonywanie przez

określony czas) nie mogły być w tym postępowaniu uwzględniane ze względu na

granice kognicji określone w obowiązującym wówczas art. 46 u.k.w.h.

Ponieważ apelacja uczestniczki postępowania była nieuzasadniona w świetle

przepisów art. art. 10 i 5 w związku z art. 7 pkt 4 u.k.w.h., a skarżący trafnie

przytoczył pierwszą podstawę kasacji, zaskarżone postanowienie należało zmienić

(art. 39315 k.p.c.).