I CKN 668/00 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 14 grudnia 2000 r., I CKN 668/00

Termin określony w art. 952 § 3 k.c. jest zachowany także wtedy, gdy

wniosek o przesłuchanie świadków został złożony w sprawie o stwierdzenie

nabycia spadku.

Przewodniczący: Sędzia SN Tadeusz Wiśniewski

Sędziowie SN: Antoni Górski (sprawozdawca), Hubert Wrzeszcz

Sąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 14 grudnia 2000 r. na rozprawie

sprawy z wniosku Małgorzaty S.-B. z udziałem Krystyny B. i Zuzanny P. o

stwierdzenie nabycia spadku po Macieju B., na skutek kasacji wnioskodawczyni od

postanowienia Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 16 września 1999 r.

postanowił oddalić kasację.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy dla Warszawy-Mokotowa postanowieniem z dnia 26 marca

1999 r. stwierdził, że spadek po zmarłym w dniu 24 maja 1988 r. Macieju Janie B.

nabyły z mocy ustawy żona Małgorzata S.-B. w 1/2 części oraz matka Zofia B. i

siostra Krystyna Maria B. po 1/4 części. Sąd odrzucił twierdzenia wnioskodawczyni,

jakoby spadkodawca sporządził przed śmiercią testament szczególny w obecności

świadków. Zdaniem Sądu, spotkanie do jakiego doszło w mieszkaniu świadków Z.

dnia 21 maja 1988 r., miało charakter towarzyski i wypowiedzi spadkodawcy na tym

spotkaniu nie mogą być potraktowane jako przejaw woli testowania. Niezależnie od

tego doszło do uchybienia przewidzianemu w art. 952 § 3 k.c.

sześciomiesięcznemu terminowi do stwierdzenia treści ewentualnego testamentu

ustnego, tak że nawet gdyby do testowania doszło, z tej przyczyny testament byłby

bezskuteczny.

Apelacja wnioskodawczyni od tego orzeczenia została oddalona

postanowieniem Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 16 września 1999 r. Sąd

ten podzielił ustalenia i oceny prawne Sądu pierwszej instancji.

Postanowienie Sądu Okręgowego zaskarżyła wnioskodawczyni kasacją

opartą na obu podstawach z art. 3931 k.p.c. Powołano w niej zarzut naruszenia art.

952 § 1 i 3 k.c. oraz mające wpływ na wynik sprawy uchybienia procesowe w

postaci naruszenia art. 182 § 2 w związku z art. 13 § 2, art. 233 w związku z art.

328 i 391 oraz art. 385 k.p.c. Z tych przyczyn wnioskodawczyni wnosiła o uchylenie

orzeczeń Sądów obu instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Według twierdzeń wnioskodawczyni, do sporządzenia testamentu ustnego

przez jej męża miało dojść na przyjęciu pożegnalnym w mieszkaniu świadków

małżonków Z. w Kanadzie, przed jego powrotem do Polski. Z zeznań gospodarza

tego spotkania wynika, że starano się unikać rozmowy na temat zdrowia Macieja B.,

aby go tym nie denerwować. Natomiast świadek Andrzej W. zeznał, że nie traktował

wypowiedzi B. co do przyszłych losów jego majątku jako wyrażenia ostatniej woli.

Tylko zatem w odbiorze świadka Janiny Z. doszło wtedy do testamentowego

rozrządzenia majątkiem przez jej gościa na rzecz swojej żony. Tych ustaleń Sądu

kasacja nie zdołała podważyć. Na etapie postępowania kasacyjnego nie można

bowiem po raz kolejny roztrząsać poszczególnych dowodów i oceniać ich

wiarygodności. Sąd kasacyjny może co najwyżej badać, czy przy dokonywaniu

ustaleń i ocen dowodów przez Sąd Odwoławczy nie doszło do naruszenia zasad,

którymi powinien kierować się ten Sąd według treści art. 233 k.p.c. W kasacji nie

wykazano, aby do takiego uchybienia czy przekroczenia tych zasad doszło, co

czyni bezpodstawnymi zarzuty naruszenia art. 233 i 328 k.p.c.

Z prawidłowo dokonanych ustaleń Sąd wyciągnął trafne wnioski. Po pierwsze,

że prowadzona na przyjęciu towarzyska rozmowa na żadnym etapie nie przemieniła

się w poważną i stanowczą chęć wyrażenia przez męża wnioskodawczyni wobec

towarzyszących mu osób ostatniej woli (brak woli testowania), i po drugie, że osoby

te nie mogły wówczas mieć świadomości, iż stają się w tej rozmowie świadkami

testamentu. Konieczność posiadania świadomości pełnienia przez świadka takiej

funkcji jest akcentowana w orzecznictwie (por. przykładowo postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 9 grudnia 1975 r. III CRN 299/75, OSPiKA 1976, nr 12, poz.

234 i z dnia 14 stycznia 1982 r., III CRN 169/81, OSNCP 1982, nr 5-6, poz. 91).

Dlatego też prawidłowa jest konkluzja Sądu, że wbrew podtrzymywanym w kasacji

twierdzeniom, nie doszło w dniu 21 maja 1988 r. do sporządzenia testamentu

ustnego przez spadkodawcę, a zatem, że obowiązuje po nim porządek

dziedziczenia ustawowy, słusznie przyjęty w zaskarżonym orzeczeniu. Oznacza to,

że odmienne stanowisko prezentowane w kasacji jest nieusprawiedliwione, co czyni

nietrafnym zarzut naruszenia art. 952 § 1 k.c., przesądzając tym samym o

bezzasadności całej kasacji (art. 39312 k.p.c.).

Mimo, że przedstawiona wyżej argumentacja jest wystarczająca do uznania

kasacji za bezpodstawną i do jej oddalenia, Sąd Najwyższy zdecydował się podjąć

dodatkowy wątek prawny, poruszony w niej, a rozważany także przez Sądy obu

instancji, dotyczący przewidzianego w art. 952 § 3 k.c. terminu do stwierdzenia

przed sądem treści testamentu ustnego przez zeznania świadków tego testamentu

złożone przed sądem. Jest to uzasadnione tym, że stanowisko Sądów w tej kwestii

budzi zastrzeżenia, a zatem wymaga odniesienia się do niego z racji pełnienia

przez Sąd Najwyższy ogólnej funkcji nadzoru nad prawidłowością sądowej wykładni

prawa i jednolitością orzecznictwa.

Wspomniany problem procesowy wyłonił się z tej przyczyny, że niniejsza

sprawa jest drugą sprawą o stwierdzenie nabycia spadku po Macieju B. Pierwszy

wniosek został złożony dnia 11 listopada 1988 r. i sprawa otrzymała sygnaturę I Ns

(...)/88. We wniosku tym wnioskodawczyni wskazała jednocześnie trzech świadków

testamentu ustnego, który miał sporządzić spadkodawca. Postępowanie w tej

sprawie zostało najpierw zawieszone, a następnie postanowieniem z dnia 15

kwietnia 1997 r. umorzone na podstawie art. 182 § 1 k.p.c. Przed umorzeniem

postępowania świadkowie testamentu nie zostali przesłuchani. Zdaniem Sądu,

wnioskodawczyni składając w niniejszej sprawie ponowny wniosek o stwierdzenie

nabycia spadku i podając w nim nazwiska świadków testamentu ustnego, uchybiła

w ten sposób sześciomiesięcznemu terminowi z art. 952 § 3 k.c., co sprawia, że

gdyby nawet przyjąć, iż ustny testament został sporządzony, byłby on, z powodu

przekroczenia wspomnianego terminu, prawnie bezskuteczny.

Z tym stanowiskiem nie sposób się zgodzić, pomija ono bowiem zasadniczą

kwestię związaną ze specyfiką postępowania o stwierdzenie treści testamentu

ustnego w drodze zeznań jego świadków zgłoszonych przed sądem. Zostało ono

uregulowane w art. 661 i 662 k.p.c. Zgodnie z treścią pierwszego z tych przepisów

obowiązek niezwłocznego zawiadomienia sądu o śmierci spadkodawcy, którego

testament ustny nie został spisany, obciąża każdego, kto poweźmie o tym

wiadomość. W zawiadomieniu tym należy podać imiona i adresy świadków

testamentu, jeżeli okoliczności te są zgłaszającemu znane. Stosownie do treści

paragrafu drugiego tego przepisu, kto nie dopełnia tego obowiązku, odpowiada za

wynikłą stąd szkodę, a ponadto sąd spadku może wymierzyć mu grzywnę. Z tych

uregulowań wynika, że obowiązek ten ma charakter powszechny i publiczny, gdyż

nie zależy od tego, czy ktoś ma w jego spełnieniu interes prywatny. Rzecz jasna, w

praktyce najczęściej wypełniają go osoby zainteresowane spadkobraniem, co

wynika także z tego, że z reguły tylko one wiedzą o sporządzeniu testamentu.

Jednakże okoliczność, że fakt ten zgłasza sądowi osoba zainteresowana nie

zmienia istoty ani prawnego charakteru tego zgłoszenia. Sąd bowiem ma

obowiązek przesłuchania świadków testamentu z urzędu, a wskazywane informacje

dotyczące ich adresów mają mu ułatwić realizację tego obowiązku.

W związku z tym nie ma żadnego znaczenia fakt, że wskazanie tych świadków

ma miejsce, jak to było w sprawie niniejszej, w treści wniosku o stwierdzenie

nabycia spadku, gdyż jest to kwestia wyłącznie natury techniczno-porządkowej,

która nie może mieć wpływu na treść i sposób postępowania w przedmiocie ich

przesłuchania. W postępowaniu tym zaś prowadzonym z urzędu, sąd nie wydaje

postanowienia co do istoty sprawy, a postępowanie w tym zakresie zostaje

zakończone z chwilą przesłuchania świadków. Ta odrębność postępowania o

przesłuchanie świadków testamentowych w stosunku do postępowania o

stwierdzenie nabycia spadku pozwala przyjąć, że umorzenie postępowania

spadkowego na podstawie art. 182 § 1 k.p.c. nie powoduje automatycznie

umorzenia postępowania o przesłuchanie świadków, chyba że co innego

wynikałoby z treści postanowienia sądu. Z wydanego w sprawie I Ns (...)/88,

noszącej później sygnaturę I Ns (...)/93, postanowienia z dnia 15 kwietnia 1997 r.

wynika w sposób wyraźny, że umorzenie postępowania obejmuje tylko

postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku, nie dotyczy zaś postępowania o

przesłuchanie świadków, jak to błędnie przyjęły Sądy obu instancji. W rezultacie

więc nietrafne było ich stanowisko, że z mocy art. 181 § 2 k.p.c. zgłoszenie

świadków testamentu w treści pierwszego wniosku o stwierdzenie nabycia spadku

utraciło skutki prawne, a zatem ponowny wniosek o przesłuchanie świadków

testamentowych został zgłoszony z uchybieniem terminowi określonemu w art. 952

§ 3 k.c. Ten błąd prawny nie miał jednak znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy,

gdyż jak się okazało, do sporządzenia testamentu przez spadkodawcę w ogóle nie

doszło.

Z podanych wyżej przyczyn Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji.