I CKN 481/97 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CKN 481/97

W Y R O K

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 lutego 1998 r.

Sąd Najwyższy Izba Cywilna

w składzie następującym:

Przewodniczący SSN - G. Bieniek

Sędziowie

SN - Z. Kwaśniewski

SA -

H. Wrzeszcz (spraw.)

Protokolant: A. Leszczyńska

po rozpoznaniu w dniu 6 lutego 1998 r.

na rozprawie

sprawy z powództwa B. W. i „P.” Spółki z o.o. w W.

przeciwko J. U. i „U.” Spółce z o.o. w W.

o ochronę dóbr osobistych

na skutek kasacji powodów

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 12 marca 1997 r., sygn. akt I ACr […]

uchyla zaskarżony wyrok w części zmieniającej wyrok Sądu

Wojewódzkiego w W. z dnia 26.III.1996 r., sygn. akt III C […],

przez oddalenie powództwa co do kwoty przekraczającej 10.000 zł

(pkt 1 in fine) oraz w części zmieniającej zawarte w tym wyroku

rozstrzygnięcie o kosztach procesu (pkt 2) a także w części

orzekającej o kosztach postępowania w II instancji (pkt 4)

i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu w […]

do ponownego rozpoznania oraz do rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Sąd Wojewódzki w W. wyrokiem z dnia 26.III.1996 r., uwzględniając

powództwo, nakazał pozwanym, aby w tygodniku „X.” na pierwszej stronie

oraz w dziennikach „Y.” i „G.” opublikowali w ciągu 7 dni od uprawomocnienia

się wyroku, na własny koszt, oświadczenie następującej treści:

„Przepraszamy panią B. W., zastępcę redaktora naczelnego dziennika „Y.”

oraz Zarząd Spółki z o.o. „P.”, wydawcę „Y.” i wyrażamy ubolewanie za to, że

opublikowaliśmy w tygodniku „X.” nr […] z dnia 24 sierpnia 1995 r.

nieprawdziwe informacje dyskredytujące w opinii publicznej, iż „W wyborczej

stajni […]”; nadto zasądził solidarnie od pozwanych Polskiemu Czerwonemu

Krzyżowi Oddział w W. 200.000 zł „nawiązki” oraz powodom 20.000 zł

kosztów procesu.

Sąd Wojewódzki, ustaliwszy, że pozwani zamieścili w tygodniku „X.” notatki

„Stajnia […]” i „W. […]”, uznał, że opublikowanie pierwszej z nich było

działaniem

bezprawnym,

które

naruszyło

dobra

osobiste

powodów,

a mianowicie dziennikarską wiarygodność i zawodową rzetelność.

Bezprawność

działania

pozwanych

polega

-

według

Sądu

–

na rozpowszechnianiu nieprawdziwych informacji, że B. W. brała udział

w kampanii wyborczej […]. Przypisywanie jej jako zastępcy redaktora

naczelnego „Y.” osobistego zaangażowania w kampanię wyborczą jednego

z kandydatów na prezydenta wywołuje też wątpliwości co do obiektywizmu

dziennika i kreuje nieprawdziwy wizerunek powódki jako dziennikarza

związanego - i to w okresie kampanii wyborczej - z jedną opcją polityczną.

Pozwani naruszyli dobra osobiste powodów umyślnie. Opublikowali

informację zmyśloną, gdyż świadek L. P. - jak wynika z jej zeznań - nie miała

wiadomości, które potwierdziłyby treść notatki. Umyślności działania Sąd

dopatrzył się także w konstrukcji notatki, w której na początku podaje się

zmyśloną informację, że B. W. „cichcem pracuje w stajni wyborczej...”

a następnie wyciąga się z niej nieprawdziwy i nieuzasadniony wniosek, że „Y.”

nie jest apolityczna. Świadczy to, zdaniem Sądu, że autor notatki miał wyraźny

zamiar

zdyskredytować

w

oczach

czytelników

zarówno

dziennikarkę

jak i gazetę.

Umyślność działania pozwanych potwierdza także ich reakcja na wiadomość o

wniesieniu przez powodów sprawy do sądu. W tygodniku „X.” ukazała się

wówczas kolejna notatka „W. […]”, w której jej autor wniesienie pozwu

wykorzystuje do negatywnego przedstawienia opcji zwalczanej przez „X.”.

Zasądzając, na podstawie art. 448 kc, „odpowiednią sumę pieniężną” na rzecz

PCK Sąd Wojewódzki kierował się:

- rangą sprawy, która „nie jest mała, dotyczy bowiem jednego z największych

dzienników w kraju”,

- stopniem krzywdy powodów, którego „nie można bagatelizować, gdyż straty

finansowe spowodowane utratą zaufania gazety wśród czytelników mogą być

bardzo poważne, choć trudne do wykazania, zaś wykreowanie negatywnego

wizerunku dziennikarki i utrudnienie jej w ten sposób wykonywania zawodu jest

niewymierne finansowo, ale z pewnością dotkliwe”,

- represyjnym charakterem „nawiązki”; Sąd ustaliwszy, że pozwani w 1993 r.

osiągnęli 2.901.200 zł zysku i w 1994 r. - 3.109.249 zł zysku z czego 1.964.000

zł wypłacono wspólnikom, przyjmuje, że „nawiązka” powinna wynosić 200.000

zł, aby spełniała funkcję regresyjną,

- względami prewencji ogólnej, gdyż „uszczuplenie majątku pozwanych o

200.000 zł będzie stanowić przestrogę przed publikowaniem informacji

nieprawdziwych lub tekstów obraźliwych”.

Sąd Apelacyjny w […], na skutek rewizji pozwanych, którzy zaskarżyli

wyrok w całości, zmienił rozstrzygnięcie Sądu I instancji częściowo,

a mianowicie zasądzoną kwotę na rzecz PCK obniżył do 10.000 zł, oddalając

powództwo z tego tytułu w pozostałym zakresie i obniżył koszty procesu

zasądzone powodom do 3.000 zł, oddalił rewizję w pozostałym zakresie i zniósł

wzajemnie koszty procesu stron w drugiej instancji.

Sąd Odwoławczy podzielił zarzut rewizyjny, że zasądzona na podstawie

art. 448 kc kwota jest za wysoka. Nie ma wprawdzie, jego zdaniem, podstaw do

przyjęcia, jak chce skarżący, by zasądzona kwota musiała być zbliżona do

nawiązek orzekanych w sprawach karnych, jednak musi to być „suma

odpowiednia” do rodzaju naruszonego dobra, sposobu działania sprawcy, jego

sytuacji materialnej i szkody wyrządzonej bezprawnym działaniem.

Sąd Apelacyjny uznał, że kwota zasądzona przez Sąd I instancji nie jest

adekwatna do rozmiaru krzywdy, gdyż brak dowodu, że notka zamieszczona

w „X.” przyczyniła się do powstania jakichkolwiek strat finansowych

np. na skutek spadku nakładu „Y.”.

Nie ma też dowodu na to, że wywołała ona sytuację, która utrudnia powódce

działalność zawodową.

Ocenę stopnia krzywdy powodów, zdaniem Sądu II instancji, Sąd wojewódzki

oparł na przypuszczeniach „co jest jednak zbyt daleko idące”.

Trafnie Sąd I instancji uznał, że stan majątkowy pozwanych jest bardzo dobry.

Nie oznacza to jednak - zdaniem Sądu Odwoławczego - że wzgląd na to

kryterium winien decydować o wysokości zasądzonej kwoty na rzecz PCK.

Kasację wnieśli powodowie, zaskarżając wyrok w części zmieniającej

rozstrzygnięcie Sądu I instancji i w zakresie orzeczenia o kosztach instancji

odwoławczej. Oparli ją na zarzucie naruszenia prawa materialnego przez błędną

wykładnię art. 448 kc i uchybienia przepisowi postępowania, a mianowicie art.

328 § 2 kpc.

Zdaniem autora kasacji Sąd Apelacyjny nie wskazał w uzasadnieniu dlaczego

nie podzielił poglądu Sądu Wojewódzkiego co do wysokości „nawiązki”

zasądzonej przez Sąd I instancji a obniżając ją - naruszył przyjęte w praktyce i

literaturze kryteria ustalania „odpowiedniej sumy” w rozumieniu art. 448 kc.

W konkluzji kasacji skarżący wniósł o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy

Sądowi II instancji do ponownego rozpoznania bądź - w razie uznania, że nie

zachodzi istotne naruszenie przepisów postępowania - o zmianę orzeczenia i

uwzględnienie powództwa w oddalonym zakresie.

Sad Najwyższy zważył, co następuje:

Ze względu na reformatoryjny charakter zaskarżonego wyroku, radykalnie

zmieniający orzeczenie Sądu

I

instancji, przy

ocenie prawidłowości

kwestionowanego rozstrzygnięcia z natury rzeczy istotnego znaczenia nabiera

relacja między motywami, którymi kierowały się oba sądy ustalając wysokość

„nawiązki”.

Wychodząc z tego punktu widzenia nie można odmówić racji kasacji, że Sąd

Odwoławczy obniżając „nawiązkę” bez ustosunkowania się do wszystkich

przesłanek decydujących o jej wysokości, które przytoczył Sąd Wojewódzki

uzasadniając swoje rozstrzygnięcie, wydał wyrok z naruszeniem art. 328 § 2 kpc

albowiem uniemożliwił zweryfikowanie motywów istotnych dla rozstrzygnięcia

sprawy. Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku nie wynika czy Sąd Apelacyjny,

zmieniając

wysokość

„nawiązki”,

kierował

się

funkcją

prewencyjno-

wychowawczą przepisu art. 448 kc, mimo że jest ona - wbrew wysuwanym

przez stronę pozwaną wątpliwościom - aprobowana zarówno w literaturze jak i

orzecznictwie (uchwała pełnego składu Izby Cywilnej SN z 8.XII.1973, III CZP

37/73, OSN z 1974, z. 9, poz. 145) i była przesłanką ustalenia „nawiązki” przez

Sąd Wojewódzki.

W przeciwieństwie do funkcji prewencyjno-wychowawczej, o której Sąd

Odwoławczy w ogóle nie wspomina w uzasadnieniu, sposób naruszenia dobra

osobistego

powodów

został

wymieniony

jako

kryterium

ustalenia

„odpowiedniej sumy” w rozumieniu art. 448 kc, ale Sąd nie przedstawił

motywów, którymi kierował się w tym zakresie, obniżając nawiązkę, co było

niezbędne ze względu na stanowisko Sądu Wojewódzkiego, który wnikliwie

analizując zachowanie pozwanych, uznał, że stopień nasilenia ich złej woli

przemawia za ustaleniem „nawiązki” w zasądzonej przez niego wysokości.

Zaskarżone

rozstrzygnięcie

nie

zawiera

motywów

właściwie

uzasadniających funkcję represyjną zasądzonej „nawiązki”. Sąd Apelacyjny,

stwierdzając, że: „Stan majątkowy pozwanych jest istotnie bardzo dobry. Nie

oznacza to jednak, że wzgląd na to kryterium winien decydować o wysokości

kwoty zasądzonej na rzecz PCK”, nie wyjaśnił, jak w świetle tych rozważań

widzi funkcję represyjną „nawiązki”. Czy obniżenie kwoty pieniężnej

zasądzonej na rzecz PCK do 10.000 zł, przy uwzględnieniu sytuacji majątkowej

pozwanych, pozwala zachować jej represyjny charakter, który - w świetle

literatury i orzecznictwa - zdecydowanie wysuwa się na pierwszy plan przy

ustaleniu szczególnego zadośćuczynienia z art. 448 kc.

Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku nie wynika, aby Sąd, ustalając

„nawiązkę” w wysokości tak znacznie różniącej się od żądania powodów,

rozważał

czy

spełni

ona

rolę

środka

zmierzającego

do

udzielenia

poszkodowanej satysfakcji moralnej.

Sąd zasądzając kwotę pieniężną na rzecz PCK powinien bowiem mieć na

uwadze, aby orzeczenie zapewniało poszkodowanym satysfakcję moralną, która

płynie z powiązania krzywdy wyrządzonej umyślnym naruszeniem dóbr

osobistych z obowiązkiem przysporzenia majątkowego na cel społeczny.

Istotną

przesłanką

ustalenia

wysokości

„nawiązki”

jest

szkoda

wyrządzona naruszeniem dóbr osobistych, która w rozumieniu art. 448 kc

obejmuje - jak to wynika z przytoczonej uchwały SN z 8.XII.1973 r. - zarówno

uszczerbek majątkowy jak i krzywdę.

Sąd Apelacyjny, zajmując się rozmiarem szkody, przeoczył, że postępowanie

dowodowe w sprawie w ogóle nie dotyczyło tej kwestii, choć żądanie

zasądzenia „odpowiedniej sumy” na rzecz PCK wymagało jej wyjaśnienia.

Rozpoznawanie sprawy w trybie rewizyjnym kwalifikowało tę wadę jako

niewyjaśnienie

wszystkich

okoliczności

faktycznych

istotnych

dla

rozstrzygnięcia sprawy, które stanowiły podstawę rewizyjną braną pod rozwagę

z urzędu (art. 368 pkt 3 i 381 § 1 kpc). Jeżeli Sąd Odwoławczy nie widział

potrzeby uchylenia wyroku z tego powodu i zdecydował się orzekać

merytorycznie, po przeprowadzeniu na podstawie art. 385

§ 1 kpc

uzupełniającego postępowania dowodowego, to powinien objąć nim, w celu

wyeliminowania zaistniałej wady, także badanie rozmiaru szkody.

Niewyjaśnienie sprawy w tym zakresie nie pozwala bowiem uznać, że

zaskarżone orzeczenie jest oparte na dostatecznym wyjaśnieniu wszystkich

okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy i odeprzeć zarzutu kasacji, że

Sąd nieprawidłowo ustalił zakres szkody.

Nie można też odmówić racji kasacji, że wyrok narusza art. 448 kc. Z

wyżej przedstawionych uchybień wynika bowiem, że Sąd Apelacyjny

zasądzając nawiązkę nie respektował ustalonych przez judykaturę i doktrynę

kryteriów określania „odpowiedniej sumy” w rozumieniu art. 448 kc, co

uzasadnia zarzut wadliwej wykładni przepisu.

Z tych względów i na podstawie art. 39313 kpc sprawa podlega uchyleniu;

rozpoznając ją ponownie Sąd powinien usunąć wskazane wyżej uchybienia.

Orzeczenie o kosztach oparte jest na art. 108 § 2 kpc w związku z art. 39319 i

391 kpc.

aw

jb.