I CKN 441/99 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 9 listopada 2001 r., I CKN 441/99

Osoba, która spełniła świadczenie pieniężne wynikające z ustawy z dnia

12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób

zawodowych (jedn. tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144 ze zm.), może żądać

jego zwrotu od sprawcy, jeżeli ponosi on za szkodę odpowiedzialność na

podstawie przepisów o czynach niedozwolonych.

Sędzia SN Zbigniew Strus (przewodniczący)

Sędzia SN Bronisław Czech

Sędzia SN Gerard Bieniek (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Przedsiębiorstwa Robót DrogowoBudowlanych S.A. w G. przeciwko Przedsiębiorstwu Państwowemu „Polskie Koleje

Państwowe” w W. (obecnie „Polskie Koleje Państwowe S.A.” w W.) o zapłatę, po

rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w dniu 9 listopada 2001 r. na rozprawie kasacji strony

pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 29 września 1998 r.

oddalił kasację oraz sprostował oznaczenie strony pozwanej w wyroku Sądu

Apelacyjnego w Warszawie w ten sposób, że określił ją jako „Przedsiębiorstwo

Państwowe Polskie Koleje Państwowe” (obecnie: „Polskie Koleje Państwowe

Spółka Akcyjna”).

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 29 września 1998 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie oddalił

apelację pozwanej Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych od wyroku Sądu

Wojewódzkiego z dnia 6 marca 1998 r., w którym od pozwanej zasądzono na rzecz

powodowego Przedsiębiorstwa Robót Drogowo-Budowlanych S.A. w G. kwotę

21 920,40 zł tytułem zwrotu wypłaconego przez stronę powodową rodzinie

zmarłego pracownika jednorazowego odszkodowania. W sprawie tej ustalono, że

pracownik poprzednika prawnego powodowego Przedsiębiorstwa Zygmunt L. uległ

w dniu 11 października 1995 r. śmiertelnemu wypadkowi na strzeżonym przejeździe

kolejowym. Śmierć Zygmunta L., zatrudnionego w charakterze kierowcy, nastąpiła

podczas wykonywania przez niego obowiązków służbowych, a była następstwem

nieopuszczenia szlabanu na przejeździe kolejowym. Przedsiębiorstwo Robót

Drogowych w G. – poprzednik prawny strony powodowej – wypłaciło rodzinie

zmarłego pracownika m.in. jednorazowe odszkodowanie w kwocie 21 920,40 zł

i zwróciło się do pozwanej o zwrot tej kwoty. Uwzględniając to żądanie Sąd

Wojewódzki uznał, że wypadek przy pracy stanowi delikt prawa pracy, a zatem

zastosowanie w tej sprawie – w drodze analogii – przepisu art. 441 § 3 k.c. wobec

osoby odpowiedzialnej za szkodę, jest uzasadnione.

Pogląd ten podzielił Sąd Apelacyjny wskazując, że pracodawca, wypłacając

rodzinie zmarłego pracownika jednorazowe odszkodowanie, spełnił ustawowy

obowiązek wynikający z przepisów ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r.

o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (jedn. tekst:

Dz.U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144 ze zm.) i może dochodzić roszczenia o zwrot

jednorazowego odszkodowania od sprawcy wypadku przy pracy, będącego osobą

trzecią, na podstawie stosowanego w drodze analogii art. 441 § 3 k.c.

Wyrok ten strona pozwana zaskarżyła kasacją. Jako podstawy kasacyjne

wskazała naruszenie art. 441 § 3 k.c. przez błędną wykładnię oraz naruszenie

przepisów postępowania, tj. art. 64 § 1 k.p.c. przez zasądzenie należności od

podmiotu nie mającego zdolności sądowej. Wskazując na powyższe wniosła

o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz wyroku Sądu Wojewódzkiego i odrzucenie

pozwu względnie oddalenie powództwa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności należy odnieść się do zarzutu naruszenia art. 64 § 1

k.p.c. przez zasądzenie należności od podmiotu, tj. Centralnej Dyrekcji Okręgowej

Kolei Państwowych, który nie ma zdolności sądowej. Podniesiono, że Dyrekcja ta

stanowi jedynie jednostkę organizacyjną Przedsiębiorstwa Państwowego PKP.

Jest niewątpliwe, że osobowość prawną miało przedsiębiorstwo państwowe

PKP działające na podstawie przepisów ustawy z dnia 6 lipca 1995 r.

o przedsiębiorstwie państwowym „Polskie Koleje Państwowe” (Dz.U. Nr 95, poz.

474 ze zm.), zaś obecnie jednoosobowa spółka Skarbu Państwa działająca pod

firmą „Polskie Koleje Państwowe” Spółka Akcyjna (por. ustawę z dnia 8 września

2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa

państwowego „Polskie Koleje Państwowe”, Dz.U. Nr 84, poz. 948 ze zm.).

Centralna Dyrekcja Kolei Państwowych jest tylko jednostką organizacyjną

przedsiębiorstwa państwowego PKP, obecnie PKP S.A. Strona pozwana została

zatem niedokładnie oznaczona, przeciwko czemu – aż do postępowania

kasacyjnego – nie oponowała i nie podnosiła zarzutu braku zdolności sądowej.

Takie niewłaściwe oznaczenie strony może jednak być sprostowane w trybie art.

39319 w związku z art. 391 i 350 k.p.c., co też uczyniono w wyroku Sądu

Najwyższego. Tym samym zarzut naruszenia przepisów postępowania nie jest

uzasadniony.

Nie można też podzielić zarzutu naruszenia prawa materialnego, tj. art. 441 §

3 k.c. przez niewłaściwą wykładnię i nieuzasadnione zastosowanie. Strona

pozwana, oponując przeciwko zastosowaniu w drodze analogii art. 441 § 3 k.c.

stanu faktycznego niniejszej sprawy, odwołała się do stanowiska Sądu

Najwyższego wyrażonego w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 25 marca

1994 r., III CZP 5/94 (OSNCP 1994, nr 7-8, poz. 145). W uchwale tej stwierdzono,

że w sytuacji, gdy wypadek przy pracy był jednocześnie wypadkiem powodującym

szkodę w związku z ruchem pojazdu mechanicznego, objętą ubezpieczeniem

odpowiedzialności cywilnej posiadaczy i kierowców tych pojazdów, pracodawcy,

który wypłacił poszkodowanemu jednorazowe odszkodowanie stosownie do art. 9

i 32 ust. 1 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków

przy pracy i chorób zawodowych, nie przysługuje roszczenie do zakładu

ubezpieczeń o zwrot równowartości spełnionego świadczenia. Wskazując na to

stanowisko strona pozwana wyeksponowała fakt, że pracodawca, który szkodę

naprawił, nie był za nią odpowiedzialny na podstawie przepisów prawa cywilnego,

lecz świadczenie w postaci jednorazowego odszkodowania wypłacił na podstawie

przepisów szczególnych zawartych w powołanej ustawie z dnia 12 czerwca 1975 r.

Strona pozwana pominęła jednak to, że w okolicznościach faktycznych sprawy,

w której wydano uchwałę składu siedmiu sędziów, na przeszkodzie zastosowania

art. 441 § 3 k.c. stanęło to, że odpowiedzialność ubezpieczyciela wywodziła się nie

z czynu niedozwolonego, lecz ze stosunku ubezpieczenia. Tej przeszkody nie ma

w niniejszej sprawie, gdyż jest poza sporem, że odpowiedzialność strony pozwanej

wynika z czynu niedozwolonego. Nie sposób zatem przenosić stanowiska Sądu

Najwyższego wyrażonego w uchwale z dnia 25 marca 1994 r. wprost do stanu

faktycznego niniejszej sprawy.

Pomijając jednak tę okoliczność trzeba stwierdzić, że istotnie brak

przejrzystych kryteriów sięgania do art. 441 § 3 k.c. w sytuacji, gdy bądź to

odpowiedzialność jednego ze współodpowiedzialnych za szkodę regulują przepisy

szczególne, bądź to z przepisów tych wynika obowiązek spełnienia określonego

świadczenia. Można bowiem wskazać na uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 21 października 1997 r., III CZP 34/97 (OSNC 1998, nr 2, poz.

19) i uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 19 września 1997 r., III CZP 41/97 (OSNC

1998, nr 2, poz. 20), w których przyjęto możliwość dochodzenia przez pracodawcę

roszczenia o zwrot świadczenia wypłaconego na podstawie przepisów

szczególnych przeciwko sprawcy szkody. Ten kierunek orzecznictwa podziela skład

orzekający w niniejszej sprawie, brak bowiem przekonywujących argumentów, aby

w sytuacji, gdy obowiązek wypłaty określonego świadczenia wynika z przepisów

szczególnych, zobowiązany podmiot nie mógł żądać zwrotu tych świadczeń od

sprawcy szkody, który jest za nią odpowiedzialny na podstawie przepisów prawa

cywilnego, w szczególności zaś na podstawie przepisów o czynach

niedozwolonych. Tego stanowiska nie podważa fakt, że najbliższym członkom

rodziny sąd może przyznać stosowne odszkodowanie na podstawie art. 446 § 3 k.c.

Wystarczy wskazać na fakultatywność przyznania odszkodowania oraz możliwość

uwzględnienia faktu uzyskania świadczeń z ustawy wypadkowej od pracodawcy

zmarłego pracownika.

Z tych względów kasację należało oddalić (art. 39312 k.p.c.).