I CKN 402/00 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 4 października 2001 r., I CKN 402/00

Gospodarstwo rolne przekazane na podstawie ustawy z dnia 27

października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach

dla rolników i ich rodzin (Dz.U. Nr 32, poz. 140 ze zm.) następcy

pozostającemu w ustroju wspólności majątkowej stanowi dorobek

małżonków.

Sędzia SN Zbigniew Strus (przewodniczący)

Sędzia SN Iwona Koper (sprawozdawca)

Sędzia SA Krystyna Bilewicz

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Antoniny G. przy uczestnictwie

Mieczysława G. o podział majątku dorobkowego, po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w

dniu 4 października 2001 r., na rozprawie kasacji uczestnika postępowania od

postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Krośnie z dnia 24 listopada 1998 r.

oddalił kasację.

Uzasadnienie

Zaskarżone postanowienie zapadło w następującym stanie faktycznym.

Małżeństwo wnioskodawczyni Antoniny G. i uczestnika Mieczysława G. zawarte w

dniu 11 października 1980 r. rozwiązane zostało przez rozwód wyrokiem Sadu

Wojewódzkiego w Krośnie z dnia 16 grudnia 1996 r. Przez okres jego trwania

małżonkowie pozostawali w ustroju wspólności majątkowej małżeńskiej. Wspólnie z

rodzicami uczestnika prowadzili gospodarstwo rolne o powierzchni 9,65 ha. Umową

z dnia 25 marca 1982 r. sporządzoną przez Naczelnika Gminy w K. rodzice

uczestnika Teresa i Stanisław G. przekazali synowi, na podstawie ustawy z dnia 27

października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla

rolników i ich rodzin (Dz.U. Nr 32, poz. 140 ze zm.) własność i posiadanie tego

gospodarstwa. Na tej podstawie w prowadzonej dla przedmiotowej nieruchomości

księdze wieczystej dokonany został wpis prawa własności na rzecz uczestnika.

Rozstrzygając postanowieniem wstępnym z dnia 11 maja 1998 r. kwestię

przynależności przedmiotowego gospodarstwa do dorobku małżonków Antoniny i

Mieczysława G. na tle regulacji art. 32 § 1 i art. 33 pkt 2 k.r.o., Sąd Rejonowy w

Sanoku decydujące znaczenie przyznał obowiązującemu ustrojowi majątkowemu

małżonków i uznał, że w razie, gdy następca, któremu rolnik przekazuje

gospodarstwo rolne podlega ustrojowi wspólności ustawowej, nabyte w ten sposób

gospodarstwo stanowi dorobek małżonków. Zdaniem tego Sądu przyjęcie, w stanie

faktycznym niniejszej sprawy, gdy oboje małżonkowie wspólnie prowadzili

przedmiotowe gospodarstwo rolne od 1981 r., że stanowi ono majątek odrębny

uczestnika pozostawałoby w sprzeczności z traktowaniem gospodarstwa rolnego

jako całości i rodzinnego warsztatu pracy, którego należyte funkcjonowanie zależne

jest od aktywnego współdziałania małżonków.

Podzielając zaprezentowany pogląd prawny, Sąd Wojewódzki w Krośnie

zaskarżonym postanowieniem oddalił apelację uczestnika. Uzasadniając swoje

stanowisko odniósł się do istniejącego w piśmiennictwie sporu co do charakteru

umowy przekazania gospodarstwa rolnego następcy na podstawie ustawy z dnia 27

października 1977 r. i przyłączył się do poglądu, że umowa ta ze względu na swoje

odrębności jest inną umową niż wymienione w katalogu umów w kodeksie

cywilnym, a co za tym idzie o przynależności przekazanego gospodarstwa do

dorobku małżonków lub majątku odrębnego małżonka następcy przesądza łączący

ich ustrój majątkowy. Przemawia za tym także treść nie podlegającego wykładni

rozszerzającej art. 33 k.r.o., w którym – w wyczerpującym wyliczeniu źródeł nabycia

majątku odrębnego – nie wymieniono gospodarstwa rolnego przekazanego

następcy.

W kasacji wniesionej przez uczestnika powołującego się na podstawę

naruszenia prawa materialnego zarzucono naruszenie przez błędną wykładnię i

niewłaściwe zastosowanie art. 33 pkt 2 i art. 32 § 1 k.r.o. oraz art. 43 ust. 1 i ust 3

ustawy dnia 27 października 1977 r. W uzasadnieniu skarżący podjął polemikę z

tezą, że umowa przekazania gospodarstwa rolnego nie jest umową darowizny. We

wnioskach kasacji domagał się uchylenia zaskarżonego postanowienia oraz

postanowienia sądu pierwszej instancji i przekazania sprawy Sadowi Rejonowemu

do ponownego rozpoznania lub uchylenia obu postanowień i rozstrzygniecie co do

istoty sprawy przez oddalenie wniosku o ustalenie, że przedmiotowe gospodarstwo

wchodzi w skład majątku dorobkowego stron.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Na tle zagadnienia zaliczania do majątku małżonków gospodarstwa rolnego

nabytego przez następcę na podstawie ustawy z dnia 27 października 1977 r.

zarysował się w piśmiennictwie przedmiotu spór dotyczący charakteru prawnego

umowy o przekazanie gospodarstwa rolnego następcy, a w konsekwencji także

dopuszczalności zastosowania do jej skutków prawnych art. 33 pkt 2 k.r.o.

W sporze tym sformułowane zostały dwa przeciwstawne poglądy. Według

pierwszego, umowa o przekazanie gospodarstwa rolnego jest cywilnoprawną

pozakodeksową umową nazwaną o swoistym charakterze, ściśle określoną co do

przedmiotu, podmiotów i formy, której celem nie jest obdarowanie następcy, lecz

uzyskanie świadczenia od państwa. Ten charakter nie pozwala na stosowanie do

niej, także w drodze analogii, w zakresie w jakim kolidowałoby to z istotą i celami

przekazania gospodarstwa rolnego następcy, przepisów kodeksu cywilnego oraz

kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, dotyczących darowizny. Przekazane na jej

podstawie gospodarstwo rolne nie jest więc objęte wyłączeniem z art. 33 pkt 2 k.r.o.

i wchodzi w skład majątku wspólnego małżonków pozostających w ustroju

wspólności majątkowej, zgodnie z zawartą w art. 32 § 1 k.r.o. regułą nabywania

praw do tego majątku. Drugi z poglądów głosi natomiast, że mamy do czynienia z

umową darowizny w rozumieniu art. 888 i nast. k.c., a uzyskanie świadczeń przez

przekazującego pozostaje bez wpływu na taki jej charakter, gdyż nie następuje to

kosztem darczyńcy, lecz osoby trzeciej (państwa). Gospodarstwo rolne przekazane

następcy – w warunkach uprzednio określonych – jako przedmiot wymieniony w art.

33 pkt 2 k.r.o. z mocy samego prawa wchodzi do jego majątku odrębnego.

Konsekwentne i utrwalone jest natomiast co do omawianej kwestii stanowisko

judykatury, która opowiedziała się za pierwszym z przytoczonych poglądów (zob.

uchwały Sądu Najwyższego: z dnia 16 lipca 1980 r., III CZP 44/80, OSNCP 1981,

nr 2-3, poz. 24, z dnia 19 lutego 1991 r., III CZP 4/91, OSNCP 1991, nr 8-9, poz.

103, z dnia 14 października 1992 r., III CZP 125/92, OSNCP 1993, nr 4, poz. 58, z

dnia 25 marca 1992 r., III CZP 19/92, OSNCP 1992, nr 9, poz. 163 oraz z dnia 8

września 1993 r., III CZP 121/93, OSNC 1994, nr 5, poz. 97). Stanowisko to

podziela także Sąd Najwyższy w obecnym składzie uznając trafność wywodzących

się z przytoczonej wyżej argumentacji racji jurydycznych, na których zostało ono

oparte.

Na rzecz swoistości umowy o przekazanie gospodarstwa następcy dodatkowo

przemawia, umacniająca jej odrębność w stosunku do umowy darowizny, treść art.

119 ust. 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników

(jedn. tekst: Dz.U. z 1993 r., Nr 71, poz. 342), wprowadzającego – na szczególnych

warunkach – ochronę rolnika przekazującego gospodarstwo następcy (której nie

zapewniała sama ustawa z 1977 r.) w postaci możliwości rozwiązania umowy, na

wypadek zachowań następcy dających się określić mianem niewdzięczności,

polegających na uporczywym postępowaniu wobec rolnika w sposób sprzeczny z

zasadami współżycia społecznego, dopuszczeniu się względem rolnika albo jednej

z najbliższych mu osób obrazy czci bądź umyślnego przestępstwa przeciwko życiu,

zdrowiu albo wolności lub uporczywym nie wywiązywania się ze swoich

obowiązków względem rolnika wynikających z umowy lub przepisów prawa. Nie

można też tracić z pola widzenia argumentów wywodzących się z wykładni

funkcjonalnej, które powołał Sąd pierwszej instancji, nawiązujących do celów i

społecznych skutków omawianej ustawy, tj. z jednej strony zapewnienia rolnikowi

zaopatrzenia na wypadek inwalidztwa i spowodowanej wiekiem niezdolności do

prowadzenia gospodarstwa, z drugiej zaś zapewnienia następcy i jego rodzinie

utrzymania z pracy na gospodarstwie rodzinnym. Umowa o przekazanie

gospodarstwa rolnego następcy zachowała swój szczególny charakter także w

ustawie z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników

indywidualnych i członków ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 268 ze zm.)

Poczynione rozważania nie wyczerpują jednak zakresu omawianego

zagadnienia zaliczania do majątku małżonków gospodarstwa rolnego przekazanego

następcy, bowiem w związku z treścią art. 43 ust 1 ustawy z dnia 27 października

1977 r., którego naruszenie skarżący zarzucił, powstaje dalsza, wymagająca

rozstrzygnięcia wątpliwość dotycząca stosunku tego przepisu do art. 32 k.r.o., a na

tym tle pytanie, czy – jak podniósł skarżący – przepis ten rozszerza katalog

przedmiotów majątkowych zaliczanych do majątku odrębnego małżonka i daje

podstawę do przyjęcia, że stanowi taki przedmiot gospodarstwo rolne nabyte przez

następcę w trybie tej ustawy.

Zgodnie z jej art. 43 ust. 1, gospodarstwo rolne może być przekazane tylko

jednemu następcy, a jeżeli następca pozostaje w związku małżeńskim, także

obojgu małżonkom. Przytoczone unormowanie określa krąg podmiotów

uprawnionych do przejęcia gospodarstwa rolnego, ustanawiając zarazem wyjątek

od zasady, że gospodarstwo może być przekazane jednej tylko osobie, przez

dopuszczenie przekazania go również małżonkom. Treść cytowanego przepisu,

wykładanego na tle pozostałych postanowień ustawy określających jej przedmiot,

nie odnosi się jednak w żaden sposób do zawartej w art. 32 k.r.o. zasady zaliczania

nabytego przedmiotu majątkowego do majątku wspólnego ani też określonych w

art. 33 k.r.o. wyłączeń od niej, gdyż kwestii tych – tak jak i jego ust. 3 – w ogóle nie

dotyczy. Nieuzasadnione jest więc prezentowane przez skarżącego zapatrywanie,

że przepis ten, jako lex specialis w stosunku do art. 32 k.r.o., rozszerza zawarty w

art. 33 k.r.o. zamknięty katalog przedmiotów, stanowiących majątek odrębny

małżonka.

Podstawą dla oceny przynależności gospodarstwa rolnego przekazanego

małżonkom w trybie omawianej ustawy pozostają więc przepisy art. 32 i 33 k.r.o.,

zaś decydujące znaczenie dla określenia czy przekazane gospodarstwo rolne

stanowi dorobek małżonków ma obowiązujący ich ustrój majątkowy. W związku z

tym, gdy rolnik przekazuje gospodarstwo obojgu małżonkom pozostającym we

wspólności majątkowej – nabycie następuje na zasadach wspólności, gdy

małżonkowie, którym rolnik przekazuje gospodarstwo pozostają w rozdzielności

majątkowej – nabywają je na współwłasność w częściach ułamkowych, gdy rolnik

przekazuje gospodarstwo jednemu tylko małżonkowi jako następcy, a małżonków

obowiązuje ustrój rozdzielności majątkowej – nabyte w ten sposób gospodarstwo

staje się własnością tylko tego następcy, a gdy następca, któremu przekazane

zostaje gospodarstwo pozostaje w ustroju wspólności ustawowej – nabyte

gospodarstwo stanowi dorobek małżonków.

Stosownie do art. 33 pkt 1 k.r.o., majątek odrębny następcy stanowić będzie

także gospodarstwo rolne przekazane mu w trybie tej ustawy przed zawarciem

związku małżeńskiego, jeżeli małżonkowie nie zawarli umowy majątkowej

małżeńskiej rozszerzającej zakres majątku wspólnego.

Kasacja uczestnika podlega więc oddaleniu (art. 39312 k.p.c.).