I CKN 352/98 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CKN 352/98

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 września 1998 r.

Sąd Najwyższy Izba Cywilna

w składzie następującym:

Przewodniczący: SSN - M. Sychowicz (spraw.)

Sędziowie

SN - F. Barczewska

SN - M. Kocon

Protokolant: I. Janke

po rozpoznaniu w dniu 9 września 1998 r.

na rozprawie

sprawy z odwołania Przedsiębiorstwa […] w B. Spółki Akcyjnej

przeciwko Prezesowi Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów

z udziałem […] Związku […] w K.

o przeciwdziałanie praktykom monopolistycznym

na skutek kasacji powoda

od wyroku Sądu Wojewódzkiego w W. - Sądu Antymonopolowego

z dnia 26 marca 1997 r., sygn. akt XVII Ama […]

oddala kasację.

zasądza od Przedsiębiorstwa

na rzecz Prezesa

Urzędu

Ochrony

[…] w B. - Spółka Akcyjna

Konkurencji

i

Konsumentów

oraz […] Związku […] w K. kwoty po 700 (siedemset) złotych tytułem

zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

[…] Związek […] w K., zwany dalej „Związkiem”, utworzony w trybie

przepisów art. 64 i nast. ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie

terytorialnym (Dz. U. z 1996 r. Nr 13, poz. 74 ze zm.), jest organizatorem

komunikacji zbiorowej na obszarze tworzących go 17 gmin województwa […].

Dnia 3 lutego 1995 r. zawarł on z Przedsiębiorstwem […] - Spółka Akcyjna

w B., zwanym dalej „Przedsiębiorstwem”, umowę w przedmiocie świadczenia

przez to Przedsiębiorstwo „usług przewozu pasażerów w autobusowej

komunikacji miejskiej na wskazanym przez zleceniodawcę obszarze”.

Umowa, w której Przedsiębiorstwo oznaczone zostało jako „Przewoźnik”

a Związek jako „Zleceniodawca”, określa zasady ustalania wynagrodzenia

należnego

Przedsiębiorstwu

z

tytułu

świadczenia

usług

według

tzw. wozokilometrów, z tym że Związek zastrzegł możliwość obniżenia

wynagrodzenia „w przypadku przekazania dotacji do komunikacji z budżetu

państwa bezpośrednio do Przewoźnika z mocą od dnia jej przyznania”

(§ 4 ust. 3 umowy).

Uznając wymieniony warunek umowy za narzucony i upatrując w

będących wynikiem jego realizacji działaniach Związku stosowanie praktyk

monopolistycznych, Przedsiębiorstwo wystąpiło do Urzędu Antymonopolowego

(obecnie Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów) z żądaniem wszczęcia w

stosunku do Związku postępowania administracyjnego. Urząd wszczął takie

postępowanie i decyzją z dnia 6 września 1996 r. nie stwierdził stosowania

przez Związek praktyki monopolistycznej określonej w art. 5 ust. 1 pkt 6 ustawy

z dnia 24 lutego 1990 r. o przeciwdziałaniu praktykom monopolistycznym (Dz.

U. z 1995 r. Nr 80, poz. 405). Urząd uznał, że Związek wprawdzie posiada na

rynku województwa […] co najmniej pozycję dominującą w zakresie

organizacji autobusowej komunikacji pasażerskiej i że dotacja z budżetu

państwa do pasażerskich przewozów autobusowych przysługuje przewoźnikowi

(przedsiębiorstwu komunikacyjnemu), ale działaniem swoim Związek nie

narzucił Przedsiębiortwu (ani innemu przedsiębiorstwu komunikacyjnemu)

uciążliwych warunków umowy, przynoszących mu nieuzasadnione korzyści.

Sąd Wojewódzki w W. - Sąd Antymonopolowy wyrokiem z dnia

26 marca 1997 r. oddalił odwołanie Przedsiębiorstwa od wymienionej decyzji.

Zdaniem Sądu Antymonopolowego wykładnia przepisów ustawy budżetowej

na rok 1995 z dnia 30 grudnia 1994 r. (Dz. U. z 1995 r. Nr 27, poz. 141 i 142)

i § 2 ust. 2 rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 1 sierpnia 1994. w sprawie

ustalenia stawek dotacji przedmiotowych do pasażerskich przewozów

autobusowych i kolejowych (Dz. U. Nr 90, poz. 420) oraz analiza pozycji

Związku i Przedsiębiorstwa, ukształtowanych zawartą umową, wskazuje, że

dotacja z budżetu państwa do pasażerskich przewozów autobusowych należy się

Związkowi, a zatem postanowienie § 4 ust. 3 umowy zawartej przezeń

z Przedsiębiorstwem nie narusza prawa; tym samym brak jest podstaw

do stawiania Związkowi zarzutu stosowania praktyk monopolistycznych.

Ponadto w ocenie Sądu Antymonopolowego w kwestionowanym przez

Przedsiębiorstwo postanowieniu § 4 ust. 3 umowy zawartej przez to

Przedsiębiorstwo ze Związkiem trudno dopatrzeć się zagrożenia interesu

publicznego, „co jest warunkiem uruchomienia ustawy antymonopolowej”.

Wyrok Sądu Antymonopolowego zaskarżyło Przedsiębiorstwo kasacją,

wniesioną

przez

jego

pełnomocnika,

będącego

radcą

prawnym.

Podstawę kasacji stanowi zarzut naruszenia prawa materialnego przez błędną

wykładnię § 2 ust. 2 rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 1 sierpnia 1994 r.

w sprawie ustalenia stawek dotacji przedmiotowych do pasażerskich przewozów

autobusowych i kolejowych i przyjęcie, że adresatem dotacji są gminy lub

związki gmin a nie przedsiębiorstwa komunikacji miejskiej, co w konsekwencji

doprowadziło do niesłusznego uznania, że zachowanie Związku nie stanowi

praktyki monopolistycznej w rozumieniu art. 5 ust. 1 pkt 6 ustawy o

przeciwdziałaniu praktykom monopolistycznym. Skarżący wniósł o uchylenie

wyroku Sądu Antymonopolowego i przekazanie sprawy temu Sądowi do

ponownego rozpoznania.

Prezes

Urzędu

Ochrony

Konkurencji

i

Konsumentów

oraz

Przedsiębiorstwo wnieśli o oddalenie kasacji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nie można odmówić racji zarzutowi kasacji, iż Sąd Antymonopolowy,

m.in. w wyniku błędnej wykładni § 2 ust. 2 rozporządzenia Ministra Finansów

z dnia 1 sierpnia 1994 r. w sprawie ustalenia stawek dotacji przedmiotowych do

pasażerskich przewozów autobusowych i kolejowych, doszedł do wadliwego

wniosku, uznając że dotacja z budżetu państwa do pasażerskich przewozów

autobusowych przysługuje Związkowi a nie Przedsiębiorstwu. Ustawa

budżetowa na rok 1995 w art. 20 pkt 4 dotację do „autobusowych przewozów

pasażerskich w komunikacji międzymiastowej...w tym dla komunikacji

międzymiastowej w województwie […] organizowanej (zleconej) przez

samorządy gmin i związki gmin” określa jako dotację przedmiotową i nie

wskazuje adresata tej dotacji. Adresat ten określony został w wydanym na

podstawie i w granicach upoważnienia ustawowego zawartego w art. 19 ust. 3

ustawy z dnia 5 stycznia 1991 r. - Prawo budżetowe (Dz. U. z 1993 r. Nr 72,

poz. 344 ze zm.) rozporządzeniu Ministra Finansów z dnia 1 sierpnia 1994 r. w

sprawie ustalenia stawek dotacji przedmiotowych do pasażerskich przewozów

autobusowych i kolejowych. Według § 2 ust. 2 tego rozporządzenia „dotację

przedmiotową dla przedsiębiorstw komunikacji miejskiej województwa […]

otrzymują, z zastrzeżeniem ust. 3, przewoźnicy, niezależnie od przynależności

sektorowej,

realizujący

autobusową

komunikację

międzymiastową

(ponadlokalną) na podstawie zleceń udzielonych przez organizatorów

komunikacji

(gminy,

związki

gmin,

porozumienia

międzygminne)...”

po spełnieniu warunków określonych w punktach 1-3. Zwraca uwagę, że

przytoczony przepis mówiąc o dotacji przedmiotowej już na wstępie stanowi, iż

jest to dotacja „dla przedsiębiorstw komunikacji miejskiej województwa […]”.

Rozróżnienie w tym przepisie pojęć „przewoźnik” i „organizator komunikacji”

świadczy,

że

użyte

w

nim

pojęcie „przewoźnik”

oznacza

podmiot

(przedsiębiorstwo komunikacji miejskiej województwa […]) realizujący

przewozy na zlecenie gminy, związku gmin lub porozumienia międzygminnego

(organizatora komunikacji). Dotacja, której dotyczy rozpatrywany przepis,

przysługuje zatem temu podmiotowi i to niezależnie od zasad, na jakich

realizuje on przewozy, gdyż w tym zakresie przepis nie zawiera jakiegokolwiek

zastrzeżenia. Podmiot realizujący przewozy w szczególności nie musi być

przewoźnikiem w rozumieniu przepisów o przewozie (art. 774 - 793 k.c., ustawa

z dnia 15 listopada 1984 r. - Prawo przewozowe - Dz. U. z 1995 r. Nr 119, poz.

575 ze zm.). Taką wykładnię § 2 ust. 2 rozporządzenia Ministra Finansów z dnia

1 sierpnia 1994 r. w sprawie ustalenia stawek dotacji przedmiotowej do

pasażerskich przewozów autobusowych i kolejowych potwierdza jednolita i

utrwalona już praktyka przyznawania dotacji przez jej dysponenta - Wojewodę

[…].

To co powiedziano nie oznacza jednak, że kasacja zasługuje na

uwzględnienie.

Należy mianowicie mieć na uwadze, że postanowienie § 4 ust. 3 umowy z

dnia 3 lutego 1995 r. zawartej pomiędzy Związkiem a Przedsiębiorstwem nie

stanowi podstawy otrzymania przez Związek dotacji z budżetu państwa do

pasażerskich przewozów autobusowych bezpośrednio od dysponenta dotacji Wojewody […] ani też nie stanowi podstawy do domagania się przekazania mu

sumy odpowiadającej wysokości tej dotacji od Przedsiębiorstwa. Wymienione

postanowienie umowy zawarte jest w jej postanowieniu (§ 4) dotyczącym

określenia wysokości wynagrodzenia umówionego przez strony umowy,

należnego Przedsiębiorstwu od Związku za świadczenie przez Przedsiębiorstwo

„usług przewozu pasażerów w autobusowej komunikacji miejskiej na

wskazanym przez Zleceniodawcę obszarze” (§ 1 ust. 1 umowy). Postanowienie

to jedynie przewiduje - jako element kalkulacji wysokości wynagrodzenia możliwość obniżenia wynagrodzenia określonego w sposób opisany w § 4 ust. 1

i 2 umowy (według przyjętej tam stawki za tzw. wozokilometr) w razie

przekazania dotacji z budżetu państwa bezpośrednio Przedsiębiorstwu.

Jest więc w istocie postanowieniem regulującym sposób ustalenia wysokości

wynagrodzenia Przedsiębiorstwa za usługi świadczone na podstawie umowy,

które to postanowienie w ramach swobody kontraktowej (art. 353 1 k.c.) strony

umowy

mogły

w

niej

zamieścić.

Ustalenie

wysokości

umówionego

wynagrodzenia w oparciu o tzw. wozokilometr, przy uwzględnieniu

ewentualnego otrzymania przez Przedsiębiorstwo dotacji z budżetu państwa, jest

wyrazem skalkulowania wspólnego przedsięwzięcia gospodarczego stron, na

które wyraziły one zgodę. Domniemanie racjonalnego działania przez

Przedsiębiorstwo przemawia za przyjęciem, iż zawierając umowę zapewniło

ono ochronę swojego interesu w postaci przystąpienia do realizacji opłacalnego

przedsięwzięcia i otrzymania w wyniku tego godziwego zysku. Oczywiście nie

świadczy to jeszcze o niemożliwości zakwalifikowania zachowania się Związku

przy zawieraniu umowy i jej wykonywaniu jako zachowanie, które stanowi

praktykę monopolistyczną określoną w art. 5 ust. 1 pkt 6 ustawy o

przeciwdziałaniu praktykom monopolistycznym. Jednakże w sytuacji, gdy

strony umowy postanowiły określić wynagrodzenie Przedsiębiorstwa przy

uwzględnieniu dotacji w razie jej przekazania Przedsiębiorstwu, nie wiążąc tego

z tym, komu dotacja przysługuje, ale jedynie z rzeczywistym jej otrzymaniem

(bądź nie otrzymaniem) przez Przedsiębiorstwo i gdy faktyczne otrzymanie

(nie otrzymanie) dotacji przez Przedsiębiorstwo jest tylko elementem służącym

do określenia wysokości wynagrodzenia należnego mu za spełnienie

umówionego świadczenia, okoliczność komu dotacja rzeczywiście należy się

pozostaje bez wpływu na ocenę działania Związku z punktu widzenia

stosowania przezeń praktyki monopolistycznej. Okoliczność ta nie jest zatem

elementem pozwalającym na jego podstawie na wykluczenie zarzutu stosowania

praktyki monopolistycznej Przez Związek (jak przyjął to Sąd Antymonopolowy)

ani też na zbudowanie takiego zarzutu. W konsekwencji błędna wykładnia przez

Sąd Antymonopolowy przepisu § 2 ust. 2 rozporządzenia Ministra Finansów z

dnia 1 sierpnia 1994 r. w sprawie ustalenia stawek dotacji przedmiotowej do

pasażerskich przewozów autobusowych i kolejowych nie mogła (w sensie nie

powinna była) wpłynąć na ocenę tego Sądu, czy Związek dopuścił się praktyki

monopolistycznej.

Wprawdzie Sąd Antymonopolowy powiązał swoje stanowisko co do

niestosowania praktyki monopolistycznej przez Związek z ustaleniem - m.in. na

podstawie wykładni § 2 ust. 2 rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 1

sierpnia 1994 r. w sprawie ustalenia stawki dotacji przedmiotowej do

pasażerskich przewozów autobusowych i kolejowych - że dotacja z budżetu

państwa przysługuje Związkowi, ale okoliczność ta nie jest jedyną, która w

ocenie tego Sądu uzasadniała oddalenie odwołania od decyzji Urzędu Ochrony

Konkurencji

i

Konsumentów,

nie

stwierdzającej

stosowania

praktyki

monopolistycznej przez Związek. Stwierdzenie stosowania takiej praktyki w

okolicznościach sprawy, w świetle art. 5 ust. 1 pkt 6 ustawy o przeciwdziałaniu

praktykom monopolistycznym, wymagało wykazania, że Związek narzucił

uciążliwe warunki umowy Przedsiębiorstwu (ewentualnie innym podmiotom),

przynoszące mu nieuzasadnione korzyści. Uznanie, że okoliczności te nie

zostały wykazane pozwoliło Urzędowi na wydanie takiej decyzji, jak decyzja z

dnia 6 września 1996 r., a Sądowi Antymonopolowemu na oddalenie odwołania

od tej decyzji.

We wskazanym zakresie podstawa kasacji nie obejmuje wyroku Sądu

Antymonopolowego (chociaż uzasadnienie kasacji dotyka nie tylko kwestii

związanych z przytoczoną w niej podstawą kasacyjną). Sąd Najwyższy

rozpoznając sprawę w granicach kasacji, poza przypadkiem nieważności

postępowania, która w rozpoznawanej sprawie nie wystąpiła (art. 393 11 k.p.c.),

nie jest władny wykroczyć poza granice zakreślone podstawą, na której oparta

została kasacja. Zaskarżony wyrok, jako skutecznie nie podważony co do treści

dokonanego nim rozstrzygnięcia, powinien zatem zostać utrzymany w mocy.

Kierując się przytoczonymi względami Sąd Najwyższy na podstawie art.

39312 k.p.c. oddalił kasację i stosownie do art. 108 § 1 w związku z art. 98 § 1 i

3 oraz art. 99 k.p.c. orzekł o kosztach postępowania kasacyjnego.

aw

jg