I CKN 345/97 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CKN 345/97

POSTANOWIENIE

Dnia 20 stycznia 1998 r.

Sąd Najwyższy Izba Cywilna

w składzie następującym:

Przewodniczący: SSN - M. Wysocka (spraw.)

Sędziowie

SN - L. Walentynowicz

SN - Z. Świeboda

Protokólant - J.Sawczenko

po rozpoznaniu w dniu 20 stycznia 1998 r.

na rozprawie

sprawy z wniosku M. M.

z udziałem D. M. i L. M.

o wpis do księgi wieczystej

na skutek kasacji uczestnika L. M.

od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w R.

z dnia 29 października 1996 r., sygn. akt I Ca […]

p o s t a n a w i a:

uchylić

zaskarżone

postanowienie

oraz

postanowienie

Sądu Rejonowego w R. z dnia 19 lipca 1996 r. sygn. akt Dz.U. […]

i przekazać

sprawę

temu

ostatniemu

Sądowi

rozpoznania.

UZASADNIENIE

do

ponownego

Postanowieniem z dnia 7 sierpnia 1996 r. Sąd Rejonowy w R. odmówił

dokonania w dziale II księgi wieczystej KW […] wpisu na rzecz M. M. prawa

własności nieruchomości, w miejsce darczyńców L. i D. M.. Podstawą wniosku

była

notarialna

umowa

darowizny

nieruchomości

zawarta

pomiędzy

właścicielami L. i D. małżonkami M., a działającym w imieniu obdarowanego

M. M. pełnomocnikiem J. M.. Pełnomocnictwo udzielone zostało przez

przebywającego w U.S.A. M. M. w formie pisemnej, z podpisem notarialnie

poświadczonym i zaopatrzone zostało w stwierdzenie Konsula Generalnego R.P.

o zgodności dokumentu z prawem miejsca jego wystawienia. W ocenie Sądu

Rejonowego pełnomocnictwo to nie odpowiadając wymogowi formy notarialnej

(art. 99 k.c. w zw. z art. 158 k.c.) jest nieważne, co oznacza, że umowa

darowizny zawarta z udziałem wadliwie ustanowionego pełnomocnika nie

mogła wywrzeć skutków prawnych, a tym samym stanowić podstawy dokonania

wnioskowanego wpisu. Tego stanu rzeczy nie zmienia -

według Sądu

Rejonowego - zgodność pełnomocnictwa z prawem miejsca jego sporządzenia,

skoro stosownie do art. 24 § 1 ustawy z dnia 12 listopada 1965 r. - prawo

prywatne międzynarodowe (Dz. U. nr 46, poz. 290) własność i inne prawa

rzeczowe podlegają prawu państwa, w którym znajduje się ich przedmiot.

Apelacja

uczestnika

postępowania

L.

M. oddalona

została

postanowieniem z dnia 29 października 1996 r. Sądu Wojewódzkiego w R.,

który w całości uznał trafność podstawy faktycznej i prawnej rozstrzygnięcia

Sądu I instancji.

Kasacja wniesiona od tego postanowienia przez uczestnika L. M.

opiera się na podstawie naruszenia prawa materialnego - art. 12 prawa

prywatnego międzynarodowego, polegającego na nieuwzględnieniu treści tego

przepisu, który w odniesieniu do formy czynności prawnych przewiduje, iż

wystarczające jest zachowanie formy przewidzianej przez prawo państwa,

w którym czynność zostaje dokonana. W konkluzji kasacja formułuje wniosek

o uchylenie postanowień obu Sądów i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania Sądowi I instancji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zasadniczą przesłankę prawną przyjętą za podstawę zaskarżonego

postanowienia stanowiło uznanie, że pełnomocnictwo do zawarcia umowy

darowizny mającej za przedmiot nieruchomość wymaga dla swej ważności

formy aktu notarialnego w rozumieniu prawa polskiego, także w sytuacji gdy

pełnomocnictwo to zostało udzielone w warunkach wymagających zastosowania

norm kolizyjnych ustanowionych przez ustawę o prawie prywatnym

międzynarodowym ( zwaną dalej ustawą o p.p.m.);

w sprawie niniejszej

potrzeba sięgnięcia do tych norm wynikała z elementu obcego w postaci miejsca

dokonania czynności poza terytorium Polski. Rolą normy kolizyjnej jest

określenie, jakie prawo ( prawo jakiego państwa )

ma zastosowanie przy

rozstrzyganiu określonej sprawy. W ocenie Sądu Wojewódzkiego, normą

przesądzającą o zastosowaniu wyłącznie prawa polskiego jest art. 24 § 1 ustawy

o p.p.m., stanowiący, iż własność podlega prawu państwa, w którym znajduje

się jej przedmiot ( nieruchomość będąca przedmiotem darowizny dokonanej z

udziałem pełnomocnika, któremu udzielono pełnomocnictwa w państwie

trzecim, jest położona w Polsce ). Uwadze Sądu uszła jednakże istotna różnica

pomiędzy kwestią ustalenia prawa właściwego dla oceny skuteczności

materialnoprawnej czynności prawnej oraz prawa właściwego dla oceny formy

tej czynności. Treść czynności prawnej jako przesłanka ważności czynności

prawnej podlega prawu właściwemu dla danej czynności ( lex causae ), innymi

słowy - o dopuszczalności (przesłankach merytorycznych) dokonania czynności

prawnej rozstrzyga prawo właściwe dla czynności prawnej; gdy ma ona za

przedmiot własność, wchodzi nadto w rachubę norma art. 24 ustawy o p.p.m. W

odniesieniu do pełnomocnictwa pojęcie prawa właściwego dla pełnomocnictwa

odnosi się do materialnoprawnych wymogów dotyczących stosunku prawnego

pełnomocnictwa; oznacza to między innymi, że pełnomocnictwo do dokonania

czynności prawnej dotyczącej nieruchomości oceniać należy według prawa

miejsca położenia nieruchomości.

Inną natomiast kwestią jest forma pełnomocnictwa. O formie czynności prawnej

stanowi art. 12 ustawy o p.p.m. stosownie do którego forma czynności prawnej

podlega prawu właściwemu dla tej czynności, wystarcza jednak zachowanie

formy przewidzianej przez prawo państwa, w którym czynność zostaje

dokonana. Przepis ten zatem wprowadza rozwiązanie pozwalające stronom

zachować bądź wymagania dotyczące formy przewidziane w państwie

właściwym dla danej czynności prawnej ( lex causae ),

bądź wymagania

przewidziane w prawie państwa, w którym czynność prawna jest dokonana ( lex

loci actus ). Innymi słowy, art. 12 ustawy o p.p.m. nie przesądza definitywnie

kwestii na rzecz prawa właściwego dla samej czynności prawnej; wysuwając tę

właściwość na pierwsze miejsce stanowi jednocześnie, iż „wystarcza”

zastosowanie się do loci actus, prawa miejsca dokonania czynności. Reguła

przewidująca alternatywną właściwość legis loci actus stwarza możliwość

dopełnienia wymagań przewidzianych w zakresie formy w tym prawie z tym

skutkiem, że nie można kwestionować ( ze względu na formę ) ważności

czynności prawnej. Pojęcie „formy” użyte w art. 12 ustawy o p.p.m. obejmuje

wymagania dotyczące sposobu ucieleśnienia oświadczenia woli (ustność lub

pisemność, uwierzytelnienie, obecność świadków, udział organu państwowego

przy dokonywaniu czynności). Przepis art. 12 ustawy o p.p.m. ma charakter

normy ogólnej, ma zatem zastosowanie do wszystkich czynności prawnych,

chyba że przepis szczególny zawiera inne unormowanie. Takie przepisu

szczególne zawiera sama ustawa o p.p.m. - w art. 15 (forma zawarcia

małżeństwa) i art. 35 (forma czynności prawnych mortis causa); zawarte są one

także w innych ustawach - w art. 78 prawa wekslowego (forma oświadczenia

wekslowego) i art. 64 prawa czekowego (forma oświadczenia czekowego).

Do formy czynności prawnych nie unormowanych (w omawianym zakresie)

w sposób szczególny stosuje się zasadę z art. 12 ustawy o p.p.m. W ustawie

o p.p.m. brak jest przepisu odnoszącego się do pełnomocnictwa, co oznacza, iż

prawo właściwe dla oceny formy pełnomocnictwa ustalać należy zgodnie

z jej art. 12. Zasadniczo formę tę określać będzie zatem prawo właściwe

dla tej czynności, wystarczy jednakże dochowanie wymagań przewidzianych

przez prawo obowiązujące w miejscu udzielenia pełnomocnictwa. Oczywiście

ustalenie i ocena, czy forma tamże obowiązująca została zachowana, jest

domeną sądu orzekającego w sprawie.

Przedstawione okoliczności prowadzą do wniosku o trafności zarzutu kasacji co

do naruszenia przez Sąd prawa materialnego - art. 12 ustawy o p.p.m. poprzez

jego wadliwe nieuwzględnienie, to zaś - uzasadniało konieczność uchylenia

postanowień i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania w pierwszej

instancji, stosownie do art. 39313 k.p.c.

aw

jg