I CKN 323/97 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CKN 323/97

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 listopada 1997 r.

Sąd Najwyższy Izba Cywilna

w składzie następującym:

Przewodniczący: SSN - T.Wiśniewski

Sędziowie:

SN - A.Górski (spraw.)

SN - K.Kołakowski

Protokolant - E.Krentzel

po rozpoznaniu w dniu 13 listopada 1997 r.

na rozprawie

sprawy z powództwa M. B. i F. B.

przeciwko Skarbowi Państwa - Kierownikowi Urzędu Rejonowego w L.

o odszkodowanie

na skutek kasacji strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 23 stycznia 1997 r., sygn. akt I ACa […]

oddala kasację.

UZASADNIENIE

Powodowie M. i F.-R. małżonkowie B. domagali się zasądzenia

od Skarbu Państwa - Urzędu Rejonowego w L. 23.760 zł z ustawowymi

odsetkami. Twierdzili, że zostali pozbawieni władztwa nad działkami […]/27

i […]/43 przez Skarb Państwa, który bezpodstawnie uznał, że te należące

do nich działki zostały wywłaszczone w 1971 r. Na działkach pobudowane

zostały garaże, za które Skarb Państwa pobierał od korzystających z nich

najemców czynsz. Pobrane w ten sposób świadczenia za okres 10 lat pozwany

powinien zwrócić powodom.

Pozwany wnosił o oddalenie powództwa podnosząc zarzut przedawnienia

roszczenia. Jego zdaniem powodowie odzyskali władztwo nad swoimi

nieruchomościami w dniu 12 lipca 1994 r. na podstawie protokolarnego

przekazania im przez Skarb Państwa.

Pozew w niniejszej sprawie wpłynął w dniu 13 lipca 1995 r., a więc po upływie

rocznego terminu przewidzianego w art. 229 § 1 kc, co powinno skutkować

oddalenie żądań powodów.

Sąd Wojewódzki w R. wyrokiem z dnia 17 października 1996 r.

uwzględnił powództwo do wysokości 7.342 zł wyliczonych przez powołanego

biegłego, jako utracone przez 10 lat korzyści przez powodów. Podstawą

zasądzenia roszczenia były przepisy art. 225 i 224 § 2 kc, gdyż Sąd uznał

pozwanego za posiadacza w złej wierze.

Uwzględniając częściowo powództwo Sąd Wojewódzki nie podzielił zarzutu

pozwanego co do przedawnienia roszczenia, uznając, że wbrew stanowisku

Skarbu Państwa w dniu 12 lipca nie doszło do zwrotu nieruchomości powodom.

Ci bowiem odmówili przejęcia nieruchomości ze względu na pobudowane tam

garaże.

Apelacja pozwanego od tego wyroku Sądu I-ej instancji została oddalona

przez Sąd Apelacyjny w […] wyrokiem z dnia 23 stycznia 1997 r.

Sąd ten zaakceptował stanowisko Sądu Wojewódzkiego iż roszczenie powodów

nie uległo przedawnieniu, gdyż protokołu z dnia 12 lipca 1994 r. nie można

uznać za datę zwrotu im nieruchomości, skoro oni jej nie przejęli. Dodatkowo

Sąd ten stwierdził, że nawet gdyby nie podzielić tego stanowiska, to zgłoszenie

i skorzystanie przez pozwanego z zarzutu przedawnienia byłoby w realiach tej

sprawy nadużyciem prawa w rozumieniu art. 5 kc. Opóźnienie w zgłoszeniu

roszczenia wynosiło by bowiem zaledwie jeden dzień, a wywołane zostało

przez pozwanego, który zwlekał z właściwym załatwieniem słusznych pretensji

powodów.

Wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżył kasacją pozwany zarzucając

naruszenie przepisów prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 229 § 1,

art. 117 i art. 5 kc. Na tej podstawie domagał się zmiany tego orzeczenia przez

oddalenie powództwa w całości z obciążeniem powodów kosztami procesu za

wszystkie instancje.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W sprawie zasadniczą kwestią do rozstrzygnięcia pozostaje, czy

powodowie mogli skutecznie odmówić przejęcia nieruchomości, której zwrot

zaproponowała im strona pozwana protokołem z dnia 12 lipca 1994 r. Sąd

Apelacyjny ma rację iż pojęcie „zwrotu rzeczy”, którym posługuje się art. 229

§ 1 kc nie jest definiowane ustawowo.

Nie powinno wszakże budzić wątpliwości, że zwrot rzeczy polega na

odzyskaniu faktycznego nad nią władztwa przez właściciela. Dlatego

w doktrynie zdecydowanie przeważa pogląd, że właściciel nie może odmówić

zwracanej mu przez posiadacza, czy też dzierżyciela rzeczy. W przypadku

rzeczy ruchomej odmowa taka mogła by być usprawiedliwiona tylko wtedy,

gdyby zwracana rzecz została na tyle zmieniona lub zniszczona, że

przedstawiała by istotowo inną jakość w stosunku do jej stanu pierwotnego, np.

wrak samochodu, - por. też orzeczenie SN z 3.12.1963 r. I CR 994/62 - PUG

1964 nr 11, str. 294. W odniesieniu do nieruchomości o takiej zmianie istotnej

można mówić w przypadkach zupełnie wyjątkowych. Taki zaś w niniejszej

sprawie nie zachodzi.

Dlatego też wbrew stanowisku prawnemu Sądów obu instancji, uznać należy, że

protokolarne przekazanie przez stronę pozwaną w dniu 12 lipca 1994 r.

nieruchomości do dyspozycji powodów, stanowiło skuteczny „zwrot rzeczy”

w rozumieniu art. 222 § 1 kc. Odmowa jej przejęcia, motywowana przez

powodów faktem wzniesienia na tej działce garaży, nie miała w tym kontekście

znaczenia prawnego. Powodowie po odzyskaniu władztwa nad nieruchomością

mogli podjąć odpowiednie działanie zmierzające do ewentualnego przywrócenia

jej do stanu poprzedniego, bądź powetowania zmniejszenia jej wartości.

Trzeba więc przyznać rację kasacji, iż odmienna interpretacja art. 229 § 1 kc

dokonana w zaskarżonym wyroku jest nieprawidłowa. Pozostaje do rozważenia

słuszność drugiego ze sformułowanych w kasacji zarzutów naruszenia prawa

materialnego, a mianowicie art. 5 kc. W ocenie skarżącego Sąd Apelacyjny

błędnie przyjął, że powołanie się na przedawnienie przez stronę pozwaną,

stanowiło w okolicznościach niniejszej sprawy nadużycie przez nią prawa.

Zdaniem Sądu Najwyższego ocena ta jest niesłuszna.

Już w orzeczeniu z dnia 19.05.1970 r. II Cr 179/70 (OSNCP 1970, poz.

234) Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że opóźnienie w sądowym dochodzeniu

roszczenia

przeciwko

Skarbowi

Państwa,

wywołane

przewlekłym

postępowaniem organów władzy może być usprawiedliwioną podstawą do

nieuwzględnienia upływu przedawnienia na podstawie obowiązującego

wówczas art. 117 § 3 kc. Tym bardziej stanowisko to należy uznać za słuszne

w dzisiejszych realiach, kiedy przywracana jest właściwa ranga i znaczenie

prawa własności. Skoro zatem strona pozwana w ciągu tylu lat bezprawnie

władała nieruchomością powodów a postępowanie o jej odzyskanie - jak to

ustalił Sąd Apelacyjny - przeciągało się, to uznanie zarzutu przedawnienia

roszczenia - zgłoszonego przez pozwanego w sytuacji, kiedy przekroczenie tego

terminu wynosi zaledwie jeden dzień, trudno byłoby pogodzić z elementarnymi

zasadami słuszności. W orzeczeniu z dnia 19.112.1973 - III CRN 909/73, PUG

1974 nr 10 Sąd Najwyższy trafnie wskazał, iż nieuwzględnienie terminu

przedawnienia może zależeć od charakteru dochodzonego roszczenia, przyczyn

opóźnienia i jego nienadmierności. Wszystkie te przesłanki zachodzą w sprawie

niniejszej. Dlatego wbrew twierdzeniom zawartym w kasacji Sąd Najwyższy

podziela stanowisko Sądu Apelacyjnego, iż podniesienie przez pozwanego

zarzutu przedawnienia dochodzonego roszczenia stanowi nadużycie prawa w

rozumieniu art. 5 kc i nie może korzystać z ochrony prawnosądowej. Oznacza

to, że ostatecznie zaskarżony wyrok odpowiada prawu, co skutkuje oddaleniem

kasacji na mocy art. 39312 kpc jako niezasadnej.

aw

er