I CKN 313/97 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CKN 313/97

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 lutego 1998 r.

Sąd Najwyższy Izba Cywilna

w składzie następującym:

Przewodniczący: SSN - T. Wiśniewski

Sędziowie:

SN - B. Czech (spraw.)

SA - H. Wrzeszcz Protokolant: - I. Janke

po rozpoznaniu w dniu 18 lutego 1998 r. na rozprawie,

sprawy z powództwa: A. G., D. G., E. K. i K. K.,

przeciwko: M. S., D. M. i B. J.,

o wydanie nieruchomości i zapłatę,

na skutek kasacji powodów

od wyroku Sądu Wojewódzkiego w P.

z dnia 9 października 1996 r., sygn. akt I Cr […],

oddala kasację.-

-

-

2 -

Sygn. akt I CKN 313/97

Uzasadnienie

Poza sporem są następujące okoliczności:

W dniu 10.XII.1974 r. H. i U. małż. X. nieformalną umową sprzedaży

nabyli od A. i H. małż. Y. działkę gruntu o powierzchni 306 m2

wraz z budynkiem, położoną w L. za 60.000 zł. i weszli w jej posiadanie.

Do sporządzenia aktu notarialnego nie doszło, zaś powództwo małżonków X.

z art. 231 k.c. zostało prawomocnie oddalone Nabywcy zrobili remont budynku,

m.in. wymienili dach, podłogi (częściowo) i sufity, otynkowali budynek

od strony zewnętrznej, wybudowali budynek gospodarczy, dobudowali segment

domu (pokój, łazienka, zachowanka), założyli szambo, wznieśli trwałe

ogrodzenie, posadzili drzewa i krzewy owocowe.

W dniu 4.X.1990 r. H. Y. oraz spadkobiercy po A. Y., umową zawartą

w formie aktu notarialnego, sprzedali T. i A. małż. G. nieruchomość położoną

w L., w skład której wchodzi działka zbyta poprzednio nieformalną umową

na rzecz H. i U. małż. X.. W § 4 tego aktu notarialnego strony postanowiły, że

„wydanie przedmiotowej nieruchomości w posiadanie nabywców następuje

z chwilą podpisania tego aktu i z tą chwilą przechodzą na nich wszelkie prawa

i obowiązki z tym związane”.

Powództwo z art. 231 k.c. małżonków X. przeciwko małżonkom G.

zostało oddalone prawomocnie wyrokiem Sądu Wojewódzkiego w P.

z 1.XII.1992 r., sygn. Cr […] (akta Sądu Rejonowego w S., sygn. I C […]).

Następnie Sąd Rejonowy w S. wyrokiem z 3.III.1993 r., sygn. akt

I C […], w sprawie przeciwko A. G. i E. K. przywrócił małżonkom X.

posiadanie przedmiotowej działki.

Powodowie A. i T. małż. G. w pozwie z 11.III.1993 r. żądali orzeczenia

eksmisji pozwanych H. i U. małż. X. z działki i części składowych, nabytych

nieformalnie od Y..

-

3 -

W toku procesu w miejsce zmarłych pozwanych H. i U. małż. X. wstąpili

spadkobiercy: M. S., D. M. i B. J., zaś w miejsce zmarłego powoda T. G. wstąpili spadkobiercy: D. G., E. K. i K. K..

W piśmie procesowym z 17.XI.1994 r. (k. 93) powodowie rozszerzyli

powództwo, wnosząc o zasądzenie od pozwanych (jako posiadaczy w złej

wierze) solidarnie kwoty 91.422.880 st. zł. z tytułu bezumownego korzystania

z nieruchomości.

Pozwani wnieśli o oddalenie powództwa i przedstawili do potrącenia

kwotę 60.000 st. zł. zapłaconą za nieruchomość małżonkom G. oraz kwotę

45.080.711 st. zł. z tytułu nakładów poczynionych na nieruchomość.

Pod koniec czerwca 1994 r. powodowie własnym działaniem przywrócili

sobie posiadanie części przedmiotowej działki i w tym zakresie ograniczyli

żądanie.

Sąd Rejonowy w S., wyrokiem z 14.VI.1996 r., sygn. akt I C […]:

I. nakazał pozwanym aby opróżniły i oddały w posiadanie powodom dom

mieszkalny wraz z przybudówką, znajdujący się na części działki oznaczonej

numerem 105, położonej w L., stanowiącej własność powodów, pod warunkiem

zapłacenia im przez powodów solidarnie kwoty 15.104,99 zł. z ustawowymi

odsetkami od 5.IV.1996 r.; II. zasądził od pozwanych solidarnie na rzecz

powodów solidarnie kwotę

5.703,28 zł.

z odsetkami

ustawowymi;

III. Oddalił powództwo o zapłatę w pozostałej części;

IV. umorzył

w pozostałym zakresie postępowanie dotyczące eksmisji; V. orzekł o kosztach

sądowych i kosztach procesu.

Sąd Rejonowy ustalił, że aktualna wartość nakładów poczynionych przez

H. i U. małż. X. w postaci budynków i urządzeń na przedmiotowej działce

wynosi 14.973,90 zł., zaś wartość posadzonych przez nich drzew i krzewów

owocowych - 131,09 zł.

Zdaniem

Sądu

Rejonowego,

powodom

-

jako

właścicielom

przedmiotowej działki - należy się od pozwanych, na zasadzie art. 225 k.c. w

zw. z art. 224 § 2 k.c., wynagrodzenie za korzystanie z niej od daty nabycia

-

4 -

własności (4.10.1990 r.) do daty wyrokowania. Kwotę tego wynagrodzenia

ustalił Sąd Rejonowy na 5.703,28 zł. i zasądził w pkt II sentencji wyroku.

W ocenie Sądu Rejonowego pozwanych należy traktować jako

posiadaczy w dobrej wierze, albowiem w czasie czynionych nakładów

małżonkowie

G. nakłady

te

i

działalność

pozwanych

aprobowali.

Poczynione przez pozwanych nakłady na nieruchomość w postaci nowej

przybudówki były konieczne, pozostałe zaś - użyteczne. Ogólna wartość tych

nakładów wynosi 15.104,99 zł. Powodowie - jako właściciele nieruchomości mogą skutecznie domagać się jej wydania przez pozwanych (art. 222 k.c.), lecz

mają obowiązek zwrócić pozwanym wartość nakładów (art. 226 § 1 k.c.),

pozwanym zaś przysługuje prawo zatrzymania (art. 461 k.c.).

Na skutek rewizji powodów Sąd Wojewódzki w P., wyrokiem

z 9.X.1996 r., sygn. akt I Cr […], zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że: 1/

obniżył do 9.401,71 zł. kwotę którą mają uiścić powodowie pozwanym; 2/

uchylił orzeczenie zasądzające od pozwanych rzecz powodów kwotę 5.703,

28 zł.; 3/ oddalił rewizję w pozostałej części.

Sąd Wojewódzki podzielił pogląd rewidujących, że pozwani byli

posiadaczami w złej wierze, lecz jednocześnie przyjął, iż poczynione nakłady

były konieczne, zatem pozwani mogą żądać zwrotu ich wartości (art. 226 § 1

k.c.). Zdaniem Sądu Wojewódzkiego powodowie mogą żądać od pozwanych

zapłaty za korzystanie z nieruchomości jedynie od daty w której stali się

właścicielami, albowiem umowa sprzedaży nieruchomości nie zmieniła zasady z

art. 55 k.c., według której uprawnionemu do pobierania pożytków, pożytki

cywilne przypadają w stosunku do czasu trwania tego uprawnienia, a więc w

tym wypadku od czasu nabycia nieruchomości. Mimo, że zarzuty rewizji uznał

Sąd Wojewódzki za niezasadne, zmienił zaskarżony wyrok - w konsekwencji

częściowego umorzenia się wzajemnych wierzytelności stron - albowiem

pozwani w już w Sądzie Rejonowym zgłosili zarzut potrącenia kwot objętych

punktami I i II sentencji zaskarżonego wyroku (art. 498 i 499 k.c.).

-

5 -

Powodowie w kasacji zarzucili naruszenie prawa materialnego - art. 226

§ 1 k.c., przez: a/ zastosowanie tego przepisu mimo uznania przez Sąd, że

pozwania byli posiadaczami w złej wierze i przez przyjęcie iż dobudowanie

nowego pomieszczenia było nakładem koniecznym; b/ wadliwą interpretację

oświadczenia woli stron aktu notarialnego z 4.X.1990 r., przenoszącego

własność przedmiotowej nieruchomości, przez przyjęcie, że zawarta w § 4 tego

aktu („wydanie przedmiotowej nieruchomości w posiadanie nabywców

następuje z chwilą podpisania tego aktu i z tą chwilą przechodzą na nich

wszelkie prawa i obowiązki z tym związane”) klauzula o przejściu na

nabywców wszelkich praw, nie dotyczyła pożytków wymagalnych w dacie

sporządzania aktu.

Sąd Najwyższy - rozpoznając sprawę w granicach kasacji (art. 39311

k.p.c.) - zważył, co następuje:

1. Skarżący trafnie zarzucają, iż skoro Sąd Wojewódzki przyjął, że

pozwani pozostawali w złej wierze, oraz że poczynione przez nich nakłady były

konieczne, to do sytuacji takiej ma zastosowanie art. 226 § 2 k.c., a nie

powołany przez Sąd Wojewódzki § 1 tego artykułu, albowiem § 1 dotyczy

posiadacza w dobrej wierze. Jest to jednak tylko błędne uzasadnienie

(powołanie niewłaściwego przepisu prawa materialnego), zaś w tym zakresie

wyrok odpowiada prawu (art. 39312 k.p.c.), gdyż w sprawie ma zastosowanie art.

226 § 2 k.c., stanowiący, że samoistny posiadacz w złej wierze może żądać

jedynie zwrotu nakładów koniecznych, i to tylko o tyle, o ile właściciel

wzbogaciłby się bezpodstawnie jego kosztem.

2. Nie jest trafny zarzut, że nakłady w postaci przybudówki, nie mają

charakteru nakładów koniecznych. Sąd Wojewódzki trafnie bowiem przyjął, że

kryterium zaliczenia nakładów do określonej kategorii jest zmienne w

zależności od rodzaju i przeznaczenia rzeczy oraz stale zwiększających się

wymagań nauki i techniki. Powszechnie uważa się, że nakładami koniecznymi

są

wydatki

niezbędne

do

utrzymania

rzeczy

w

należytym

stanie,

umożliwiającym normalne korzystanie z niej. Skarżący nie kwestionują, że

-

6 -

ustalenia poczynione zostały z naruszeniem przepisów postępowania, albowiem

nie powołali podstawy kasacyjnej z art. 3931 pkt 2 k.p.c. Oceny zasadności

zarzutu naruszenia prawa materialnego należy zatem dokonać na podstawie

stanu faktycznego, na którym oparto zaskarżony wyrok (por. wyroki SN z

7.III.1997 r., II CKN 18/97, OSNC 1997, z. 8, poz. 112 i z 26.III.1997 r., II

CKN 60/97, OSNC 1997, z. 9, poz. 128).

Z poczynionych ustaleń wynika, że istniejąca poprzednio przybudówka

była w bardzo złym stanie (dach „leciał”, ściany z gliny, drzwi do kuchni

zawadzały, rzeczy pozostawione zimą w przybudówce marzły) i nie spełniała

funkcji części domu mieszkalnego. W tych warunkach wzniesienie w tym

samym miejscu nowej przybudówki obszerniejszej, zawierającej „pokój,

łazienkę i zachowanko”, było konieczne - w rozumieniu art. 226 k.c. - do

użytkowania domu w sposób zgodny ze standardem powszechnym w obecnych

czasach. Pozwani, jako posiadacze w złej wierze, mogą przeto domagać się

zwrotu wartości tej przybudówki, w przeciwnym bowiem razie powodowie

wzbogaciliby się bezpodstawnie ich kosztem (art. 226 § 2 k.c.).

3. Co do zarzutu naruszenia prawa materialnego przez wadliwą wykładnię

§ 4 aktu notarialnego z 4.X.1990 r. („wydanie przedmiotowej nieruchomości w

posiadanie nabywców następuje z chwilą podpisania tego aktu i z tą chwilą

przechodzą na nich wszelkie prawa i obowiązki z tym związane”), zauważyć

trzeba, że istotnie wykładnia oświadczenia woli stron umowy należy do kwestii

prawnych w ramach podstawy kasacyjnej z art. 393 1 pkt 1 k.p.c. (por. nie publ.

wyroki SN z 20.II.1997 r., I CKN 90/96 i z 25.IV.1997 r., I CKN 100/97).

Powołujący się na podstawę kasacyjną z art. 3931 pkt 1 k.c. powinien wskazać

konkretny przepis prawa materialnego, który - zdaniem skarżącego - został

naruszony, a także powinien uzasadnić na czym to naruszenie polega, jeśli zaś

tego nie czyni, to kasacja zawiera brak istotny (por. np. postanowienie SN z

7.IV.1997 r., III CKN 29/97, OSNC 1997, z. 6 - 7, poz. 96). Zarzucający

naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię oświadczeń woli stron

-

7 -

zawartej w umowie, powinien wskazać naruszone przepisy prawa materialnego,

dotyczące takiej wykładni i uzasadnić na czym to naruszenie polega.

Skarżący, kwestionując trafność wykładni przytoczonego paragrafu aktu

notarialnego i zarzucając naruszenie prawa materialnego, wskazał - jako

naruszony - art. 226 § 1 k.c. Przepis ten nie odnosi się jednak do problemu

wykładni woli stron. Wynika z tego, że skarżący - w tym przedmiocie - nie tylko

nie wykazał zasadności naruszenia prawa materialnego, ale jego kasacja

dotknięta

jest

brakiem

istotnym

uniemożliwiającym

jej

merytoryczne

rozpoznanie.

Skoro zatem podstawy kasacji okazały się nieusprawiedliwione, a brak

nieważności postępowania uwzględnianej z urzędu, Sąd Najwyższy orzekł jak w

sentencji (art. 39312 k.p.c.).

aw