I CKN 287/00 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 3 października 2000 r., I CKN 287/00

Fakt prowadzenia działalności społecznie użytecznej przez posiadacza

nieruchomości nie przesądza uznania zgłoszonego przez użytkownika

wieczystego żądania jej wydania za sprzeczne z zasadami współżycia

społecznego lub społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa (art. 5 k.c.).

Przewodniczący: Sędzia SN Marian Kocon

Sędziowie SN: Elżbieta Skowrońska-Bocian (sprawozdawca), Zbigniew Strus

Sąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 3 października 2000 r. na rozprawie

sprawy z powództwa Kółka Rolniczego w L. przeciwko Skarbowi Państwa,

Zasadniczej Szkole Rolniczej w L. o wydanie nieruchomości, na skutek kasacji

strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z dnia 24 kwietnia

1998 r.,

oddalił kasację.

Uzasadnienie

Kółko Rolnicze w L. wystąpiło przeciwko Skarbowi Państwa, Zasadniczej

Szkole Rolniczej w L. z żądaniem wydania nieruchomości, na której zostało

ustanowione na rzecz powoda użytkowanie wieczyste.

Sąd Wojewódzki w Rzeszowie wyrokiem z dnia 11 lipca 1994 r. oddalił

powództwo wskazując, że żądanie powodowego Kółka pozostaje w sprzeczności z

art. 5 k.c. Na nieruchomości, której wydania domaga się strona powodowa, istnieje

bowiem szkoła kształcąca kadry dla rolnictwa.

W wyniku rewizji powoda Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 24 kwietnia 1998 r.

zmienił zaskarżone orzeczenie i nakazał stronie pozwanej wydać nieruchomość.

Sąd ten wskazał, że skoro podejmowane przez stronę pozwaną starania o

uchylenie decyzji stanowiącej podstawę ustanowienia użytkowania wieczystego i

odebrania nieruchomości nie odniosły skutku, stronie powodowej nadal przysługuje

prawo użytkowania wieczystego do działki o powierzchni 0,2077 ha. Powód, jako

użytkownik wieczysty tej działki, który wybudował na niej określone obiekty,

powinien mieć możliwość korzystania ze swojego prawa. Jego żądanie, aby

pozwany ustąpił z zajmowanej nieruchomości, pozostaje w zgodzie z art. 233 k.c.,

prawo użytkowania wieczystego podlega bowiem takiej samej ochronie jak prawo

własności. W sprawie nie występuje przy tym sprzeczność żądania powodowego

Kółka Rolniczego z zasadami współżycia społecznego. Zastosowanie art. 5 k.c. nie

może unicestwić prawa strony powodowej do korzystania ze spornej

nieruchomości, a przepis ten mógłby ewentualnie zapewnić ochronę nietrwałą, ze

względu na potrzeby istniejące w danych okolicznościach. Skoro jednak strona

pozwana nie uczyniła od 1992 r. nic w kierunku polubownego załatwienia sporu ani

w kierunku uzyskania innych budynków dla dalszego prowadzenia szkoły, także po

zapadnięciu w 1997 r. wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego ostatecznie

przesądzającego przysługiwanie prawa wieczystego użytkowania stronie

powodowej, nie może powoływać się na zasady współżycia społecznego.

Przekonywające jest stanowisko powoda, że upłynął już wystarczająco długi czas,

w którym strona pozwana powinna była zadbać o własne interesy, ale nie kosztem

powoda, i poczynić starania, aby zapewnić sobie odpowiednią siedzibę w innym

pomieszczeniu.

Kasacja strony pozwanej oparta została na obu podstawach kasacyjnych

wymienionych w art. 3931 k.p.c. W ramach pierwszej podstawy wskazano

naruszenie art. 5 i 233 k.c. – przez błędną wykładnię. W ramach drugiej podstawy

podniesiono naruszenie art. 320 k.p.c., gdyż – zdaniem skarżącego – Sąd powinien

był zastosować ten przepis z urzędu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty podniesione w kasacji w ramach drugiej podstawy kasacyjnej (art.

3931 pkt 2 k.p.c.) ograniczają się do zarzutu niezastosowania art. 320 k.p.c.

Oznacza to, że skarżący nie kwestionuje stanu faktycznego ustalonego

w rozpoznawanej sprawie. Stan ten zaś jest taki, że powodowemu Kółku

Rolniczemu przysługuje prawo użytkowania wieczystego do nieruchomości, której

wydania żąda. Strona pozwana zaś nie legitymuje się uprawnieniem do korzystania

z tej nieruchomości skutecznym wobec użytkownika wieczystego. Zatem żądanie

wydania nieruchomości znajduje uzasadnienie w obowiązujących przepisach.

Należy mieć na względzie, że prawo użytkowania wieczystego podlega

ochronie takiej, jak prawo własności. Wprawdzie w przepisach art. 232-243 k.c. nie

znalazło się wyraźne odesłanie do przepisów chroniących własność, ale możliwość

zastosowania tych przepisów, a w szczególności art. 222 k.c., nie budzi żadnych

wątpliwości. Wynika to z ukształtowania w art. 233 k.c. treści prawa użytkowania

wieczystego analogicznie jak treści prawa własności w art. 140 k.c. Zarówno

właściciel, jak i użytkownik wieczysty wykonują swoje prawo „z wyłączeniem innych

osób”. Oznacza to, że w stosunku do osoby posiadającej nieruchomość bez tytułu

prawnego skutecznego względem użytkownika wieczystego, może on realizować

przysługujące mu roszczenie windykacyjne.

Dokonanie oceny, czy użytkownik domagający się wydania przedmiotu

swojego prawa, działa w zgodzie z zasadami współżycia społecznego i społecznogospodarczym przeznaczeniem nieruchomości, czy też jego działanie pozostaje w

sprzeczności z tymi normami, jest – co do zasady – dopuszczalne. Treść art. 5 k.c.

daje możliwość dokonania takiej oceny w stosunku do wykonywania każdego prawa

podmiotowego przez osobę uprawnioną. Wystąpienie z żądaniem wydania

nieruchomości jest wykonywaniem prawa podmiotowego (roszczenia

windykacyjnego). Jednak w orzecznictwie Sądu Najwyższego za utrwalony można

obecnie uznać pogląd, zgodnie z którym możliwość oddalenia roszczenia

windykacyjnego na podstawie art. 5 k.c. wystąpi w sytuacjach zupełnie

wyjątkowych, a zatem niezmiernie rzadkich. Ostrożność w oddalaniu powództwa

windykacyjnego na podstawie art. 5 k.c. jest tym bardziej konieczna, że oznacza to

pozbawienie właściciela (lub użytkownika wieczystego) ochrony przysługującego

mu prawa.

W okolicznościach rozpoznawanej sprawy nie można dopatrzyć się takiej

wyjątkowej sytuacji. Wprawdzie trafnie zwraca się uwagę, że wydanie

nieruchomości stronie powodowej zmusi Zasadniczą Szkołę Rolniczą w L. do

poszukiwania innych budynków, w których będzie mogła kontynuować działalność,

lub do uiszczania na rzecz Kółka Rolniczego opłat za korzystanie z nieruchomości

strony powodowej, jednak jest to naturalna konsekwencja prowadzenia działalności

przy wykorzystaniu cudzej nieruchomości. Sam fakt, że prowadzona przez

posiadacza nieruchomości działalność jest społecznie użyteczna nie może

automatycznie prowadzić do uznania zgłoszonego przez użytkownika wieczystego

żądania wydania przedmiotu jego prawa za sprzeczne z zasadami współżycia

społecznego czy społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa.

Zarzut naruszenia art. 233 i art. 5 k.c. nie znajduje zatem uzasadnienia.

Za niezasadny należy także uznać zarzut naruszenia art. 320 k.p.c.

Przepis ten daje sądowi możliwość m.in. wyznaczenia odpowiedniego terminu do

wydania nieruchomości. Z jego brzmienia nie wynika, czy sąd może dokonać tego

także z urzędu, a więc bez stosownego wniosku pozwanego. W doktrynie

wypowiedziany został pogląd, że art. 320 k.p.c. może być przez sąd stosowany nie

tylko na wniosek strony, ale także z urzędu.

Nie rozstrzygając tego zagadnienia w sposób definitywny należy zauważyć, że

od dnia wejścia w życie ustawy z 1 marca 1996 r. nastąpiło wyraźne wzmocnienie

zasady kontradyktoryjności w postępowaniu cywilnym. Oznacza to, że działanie

sądu z urzędu występuje rzadko, jedynie wówczas, gdy ustawa taką możliwość

dopuszcza. Nawet zaś w takich sytuacjach sąd nie powinien „wyręczać” strony w

podejmowaniu działań zmierzających do ochrony jej praw. Dotyczy to zwłaszcza

jednostek organizacyjnych, które są w stanie zapewnić sobie profesjonalną obsługę

prawną. (...)

Także zatem zarzut naruszenia art. 320 k.p.c. nie znajduje uzasadnienia.

Z powyższych względów kasacja podlegała oddaleniu jako pozbawiona

usprawiedliwionych podstaw (art. 39312 k.p.c.).