I CKN 204/01 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CKN 204/01

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 2 kwietnia 2003 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący)

SSN Bronisław Czech

SSN Barbara Myszka (sprawozdawca)

Protokolant Anna Matura

w sprawie z powództwa W. J. i A. J.

przeciwko Skarbowi Państwa – Wojewodzie […]

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 2 kwietnia 2003 r.,

kasacji powódek W. J. i A. J.

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 21 grudnia 2000 r., sygn. akt I ACa […],

uchyla zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Okręgowego w

R. z dnia 24 sierpnia 2000 r., I C […], w części oddalającej

powództwo w stosunku do Skarbu Państwa – Wojewody […]

oraz w części orzekającej o kosztach procesu i przekazuje

sprawę

w

tym

zakresie

wymienionemu

Sądowi

do

ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w R. – po rozpoznaniu sprawy z powództwa W. J. i jej córki

A. J. przeciwko Samodzielnemu Publicznemu Zespołowi Opieki Zdrowotnej w R. i

Skarbowi Państwa – Wojewodzie […] o zadośćuczynienie za doznaną krzywdę w

kwocie po 35 000 zł na rzecz każdej z powódek – wyrokiem z dnia 24 sierpnia 2000

r. oddalił powództwo. Apelacja powódek, które zaskarżyły wymieniony wyrok w

części oddalającej powództwo w stosunku do pozwanego Skarbu Państwa –

Wojewody […], została przez Sąd Apelacyjny w […] oddalona wyrokiem z dnia 21

grudnia 2000 r.

Ustalenia faktyczne przyjęte przez Sąd Apelacyjny za podstawę wyroku

przedstawiały się następująco.

W dniach od 17 do 25 sierpnia 1989 r. powódka W. J. przebywała na

oddziale chirurgicznym Szpitala […] w R., a następnie, w czasie od 22 grudnia

1989 r. do 8 lutego 1990 r., na oddziale zakaźnym Szpitala […] w Ł. z

rozpoznaniem wirusowego zapalenia wątroby typu B. Po opuszczeniu szpitala

przez powódkę i powrocie do domu zachorowała jej córka A. J., która była wówczas

małoletnia i mieszkała razem z matką. Od 17 lutego do 9 marca 1990 r. A. J.

przebywała na oddziale zakaźnym tego samego szpitala w Ł., gdzie rozpoznano u

niej również wirusowe zapalenie wątroby typu B. W dniu 1 września 1999 r. W. J.

wystąpiła w imieniu własnym i wówczas jeszcze małoletniej córki A. J. z pozwem o

zadośćuczynienie, twierdząc, że została zakażona wirusem żółtaczki w czasie

leczenia na oddziale chirurgicznym Szpitala […] w R., w wyniku czego zachorowała

na wirusowe zapalenie wątroby i zaraziła tą chorobą pozostająca pod jej opieką

córkę A. Wobec podniesienia przez Skarb Państwa zarzutu przedawnienia,

powódka

W.

J. wyjaśniła,

że

nie

wiedziała

o

możliwości

dochodzenia

odszkodowania i dlatego nie wystąpiła wcześniej na drogę sądową.

Sąd Apelacyjny uznał za trafne stanowisko Sądu pierwszej instancji, że do

roszczeń powódek ma zastosowanie trzyletni termin przedawnienia określony w art.

442 § 1 k.c. oraz że termin ten upłynął w 1993 r. Powódka W. J. dowiedziała się o

szkodzie najpóźniej w miesiącu marcu 1990 r. i w tym samym czasie znała źródło

zakażenia, skoro w toku informacyjnego przesłuchania twierdziła, że do zakażenia

żółtaczką mogło dojść tyko na oddziale chirurgicznym, gdzie przebywała w 1989 r.

W ocenie Sądu Apelacyjnego podniesienie przez Skarb Państwa zarzutu

przedawnienia nie może być uznane za nadużycie prawa (art. 5 k.c.). Ponieważ od

kilku lat środki masowego przekazu nagłaśniały problem zakażeń pacjentów w

placówkach służby zdrowia i dochodzenia z tego tytułu odszkodowań na drodze

sądowej, wskazana przez powódkę przyczyna opóźnienia w dochodzeniu

roszczenia nie jest przekonująca. Sąd Apelacyjny podkreślił, że instytucja

przedawnienia roszczeń ma charakter stabilizujący stosunki prawne i gwarantujący

ich pewność, wobec czego przy ocenie zarzutu przedawnienia niezbędny jest

rygoryzm, a nie nadmierny liberalizm „kwitowany ogólną formułką o nadużyciu

prawa lub sprzeczności z zasadami współżycia społecznego”. Za pozbawiony racji

uznał Sąd Apelacyjny podniesiony w apelacji zarzut obrazy art. 299 k.p.c., uznając,

że dowód z przesłuchania stron nie wpłynąłby na inne rozstrzygnięcie sprawy.

W kasacjach od wyroku Sądu Apelacyjnego powódki – powołując się na

obydwie podstawy określone w art. 3931 k.p.c. – wnosiły o jego uchylenie i

przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu lub Okręgowemu w […] do ponownego

rozpoznania. W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej obie powódki wskazały na

naruszenie przepisu art. 5 k.c. przez przyjęcie, że uwzględnienie podniesionego

zarzutu przedawnienia nie godzi w zasady współżycia społecznego, natomiast w

ramach drugiej podstawy postawiły zarzut obrazy art. 299 k.p.c. przez pominięcie

dowodu z przesłuchania stron, który pozwoliłby na pełne przedstawienie przyczyn

opóźnienia w dochodzeniu zgłoszonych roszczeń.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarżące nie zakwestionowały stanowiska Sądu Apelacyjnego co do tego,

że do dochodzonych przez nie roszczeń o zadośćuczynienie z powodu wywołania

rozstroju zdrowia ma zastosowanie trzyletni termin przedawnienia przewidziany w

art. 442 § 1 k.c. oraz że w świetle tego przepisu dochodzone roszczenia uległy

przedawnieniu. Kwestią wymagającą rozważenia pozostaje zatem tylko ocena, czy

skorzystanie przez Skarb Państwa z uprawnienia do uchylenia się od zaspokojenia

zgłoszonych roszczeń z uwagi na upływ terminu przedawnienia nie pozostaje w

sprzeczności z treścią art. 5 k.c.

Po nowelizacji kodeksu cywilnego ustawą z dnia 28 lipca 1990 r. (Dz. U. Nr

55, poz. 321) w orzecznictwie wyrażony został pogląd, że sąd może wyjątkowo nie

uwzględnić upływu przedawnienia dochodzonego roszczenia, jeżeli podniesienie

przez dłużnika zarzutu przedawnienia nastąpiło w okolicznościach objętych

hipoteką art. 5 k.c., tzn. nosi znamiona nadużycia prawa (por. np. uchwałę Sądu

Najwyższego z dnia 10 marca 1993 r., III CZP 8/93, OSNC 1993, nr 9, poz. 153,

oraz wyroki Sądu Najwyższego z dnia 13 listopada 1997 r., I CKN 323/97, OSNC

1998, nr 5, poz. 79 czy z dnia 27 czerwca 2001 r., II CKN 604/00, OSNC 2002, nr

3, poz. 32). Nie negując potrzeby dostrzegania w praktyce orzeczniczej roli

instytucji przedawnienia jako gwaranta pewności w obrocie i stosunkach prawnych,

skład orzekający Sądu Najwyższego podziela pogląd, że w wyjątkowych

okolicznościach sąd może posłużyć się przy ocenie podniesionego zarzutu

przedawnienia treścią art. 5 k.c. Stosując powołany przepis trzeba mieć oczywiście

na względzie jego szczególny charakter wynikający z użycia w nim klauzul

generalnych. Z tej przyczyny dla oceny, czy podniesiony zarzut przedawnienia nie

nosi

znamion

nadużycia

prawa

konieczne

dochodzonego

roszczenia,

przyczyn

jest

opóźnienia

rozważenie

i

jego

charakteru

nienadmierności

(por. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 13 listopada 1997 r., I CKN

323/97, OSNC 1998, nr 5, poz. 79).

W rozstrzyganej sprawie, ze względu na szczególny charakter roszczenia o

zadośćuczynienie z powodu wywołania rozstroju zdrowia, zachodziła potrzeba

wyjaśnienia subiektywnych przyczyn, dla których powódka W. J. dopiero w dniu 1

września 1999 r. wystąpiła z pozwem o zadośćuczynienie w imieniu własnym i

pozostającej wówczas pod jej władzą rodzicielską córki A. Przyczyny opóźnienia w

dochodzeniu roszczenia powinny być przy tym postrzegane indywidualnie,

ponieważ powódka A. J. osiągnęła pełnoletność dopiero w toku postępowania

przed Sądem pierwszej instancji.

Sąd Apelacyjny w zaskarżonym wyroku przyjął, że przyczyną opóźnienia w

dochodzeniu roszczenia była niewiedza o możliwości żądania naprawienia szkody,

na którą powoływała się powódka W. J., składając informacyjne wyjaśnienia przed

Sądem pierwszej instancji. Trzeba zgodzić się z poglądem wyrażonym w kasacji,

że wypowiedzi informacyjne stron nie mają charakteru dowodowego, charakter taki

mają bowiem tylko wypowiedzi uzyskane w wyniku dowodu z przesłuchania stron, o

którym mowa w art. 299 k.p.c. Powołany przepis obliguje sąd do przeprowadzenia

dowodu z przesłuchania stron dla wyjaśnienia dotychczas nie wyjaśnionych faktów,

które są istotne dla rozstrzygnięcia sprawy. Do takich faktów należały w

rozstrzyganej

sprawie

przyczyny

opóźnienia

w

dochodzeniu

roszczeń

o

zadośćuczynienie, gdyż wynikały one jedynie z informacyjnych wypowiedzi powódki

W. J. nie mających charakteru dowodowego.

W tym stanie rzeczy podniesiony w kasacji zarzut naruszenia przepisu

art. 299 k.p.c. trzeba uznać za usprawiedliwiony. Skoro ustalenia faktyczne przyjęte

za podstawę zaskarżonego wyroku nie zostały poczynione w sposób prawidłowy,

uzasadniony staje się również podniesiony w kasacji zarzut naruszenia art. 5 k.c.

Z przytoczonych wyżej powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 393 13 § 1

k.p.c. uchylił zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Okręgowego w R. z dnia 24

sierpnia 2000 r. w części oddalającej powództwo w stosunku do Skarbu Państwa –

Wojewody […] i w tym zakresie przekazał sprawę wymienionemu Sądowi do

ponownego rozpoznania, postanawiając o kosztach postępowania kasacyjnego po

myśli art. 108 § 2 w związku z art. 39319 k.p.c.

jk