I CKN 202/98 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CKN 202/98

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 10 listopada 1999 r.

Sąd Najwyższy Izba Cywilna

w składzie następującym:

Przewodniczący:

SSN - St. Dąbrowski

Sędziowie:

SN - F. Barczewska

SN - Z. Świeboda (spraw.)

Protokolant: A. Leszczyńska

po rozpoznaniu w dniu 10 listopada 1999 r.

na rozprawie sprawy

z powództwa Teresy K.

przeciwko Władysławowi K.

o unieważnienie małżeństwa

na skutek kasacji powódki

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 21 listopada 1997 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądu Apelacyjnego do

ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 21 listopada 1997 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację

powódki od wyroku Sądu Wojewódzkiego w G., którym tenże Sąd oddalił

powództwo o unieważnienie małżeństwa. Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia Sądu I

instancji, a mianowicie że strony zawarły związek małżeński w dniu 5 listopada

1994 r. Pozwany od marca 1994 r. do połowy 1996 r. leczył się w Poradni

Psychiatrycznej w W. z powodu encefalopatii, umiarkowanego upośledzenia

umysłowego oraz zespołu depresyjnego z zaburzeniami charakterologicznymi.

Zaburzenia te utrudniają pozwanemu wykonywanie roli męża i ojca, ale nie

wykluczają takiej możliwości. W czasie wspólnego pożycia dochodziło do

konfliktów między stronami oraz między pozwanym a rodzicami powódki, u których

strony mieszkały. Do konfliktów między stronami dochodziło przeważnie na skutek

odmowy powódki współżycia z pozwanym. Niski stopień inteligencji pozwanego

wynika głównie z uwarunkowań społeczno-wychowawczych, a nie fizjologicznych,

czy anatomicznych, a stan zdrowia pozwanego pozwalał na zawarcie małżeństwa

bez zezwolenia Sądu. Brak jest podstaw do unieważnienia małżeństwa, skoro

pozwany był świadomy swoich czynów, działał logicznie i racjonalnie, wykazywał

się znacznym poczuciem odpowiedzialności za rodzinę, pracował, nie lekceważył

swoich obowiązków i rozumiał społeczną funkcję rodziny.

W kasacji wniesionej przez pełnomocnika powódki – adwokata skarżący

domaga się zmiany zaskarżonego wyroku oraz wyroku Sądu Wojewódzkiego

i uwzględnienie powództwa lub o uchylenie go i o przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania. Kasacja oparta została na podstawie wymienionej w art.

3931 pkt 1 kpc.

Sąd Najwyższy rozważył, co następuje:

W kasacji skarżący wskazał, iż Sąd II instancji naruszył art. 12 § 1 kro oraz

art. 82 k.c. Trafny jest jedynie zarzut naruszenia art. 12 k.r.o., a więc przepis prawa

materialnego, który wyznacza kierunek postępowania. Przepis ten stanowi: „Nie

może zawrzeć małżeństwa osoba dotknięta chorobą psychiczną albo niedorozwojem

umysłowym. Jeżeli jednak stan zdrowia lub umysłu takiej osoby nie zagraża

małżeństwu ani zdrowiu przyszłego potomstwa i jeżeli osoba ta nie została

ubezwłasnowolniona całkowicie, sąd może jej zezwolić na zawarcie małżeństwa”.

Sąd niewadliwie ustalił, że pozwany już przed zawarciem małżeństwa leczył się

w Poradni Psychiatrycznej z powodu encefalopatii, umiarkowanego upośledzenia

umysłowego oraz zespołu depresyjnego z zaburzeniami charakterologicznymi;

zaburzenia te utrudniają pozwanemu wykonywanie roli męża i ojca. Biegły

psychiatra lek. med. A. G. natomiast w swojej opinii sądowo-psychiatrycznej

stwierdził u pozwanego lekkie upośledzenie umysłowe z zaburzeniami charakteru,

co skutkuje ograniczoną zdolność kierowania jego postępowaniem. Oznacza to, że

pozwany dotknięty jest niedorozwojem umysłowym, czyli zachodzi podstawa do

unieważnienia małżeństwa z § 1 zd. pierwsze art. 12 k.r.o. Nie każdy jednak

niedorozwój umysłowy może prowadzić do unieważnienia małżeństwa.

Sąd w tej kwestii nie dość wszechstronnie rozważył pozostające w związku

z niedorozwojem umysłowym zaburzenia powodujące utrudnienie pozwanemu

w wykonywaniu roli męża i ojca. Sąd też nie rozważył zawartego w opinii sądowopsychiatrycznej stwierdzenia, że pozwany ma ograniczoną zdolność kierowania

swoim postępowaniem.

Sąd Apelacyjny uznał, że pozwany – mimo niedorozwoju umysłowego –

mógł uzyskać zezwolenie na zawarcie małżeństwa. gdyby z takim wnioskiem

zwrócił się do sądu przed zawarciem małżeństwa. W tej materii Sąd Najwyższy

w obecnym składzie podziela wyrażony już w orzecznictwie Sądu najwyższego

pogląd, że okoliczności wymienione w art. 12 § 1 zd. drugie k.r.o. mogą być

rozważane jedynie w postępowaniu toczącym się w trybie art. 561 § 2 kpc, na skutek

wniosku osoby dotkniętej chorobą psychiczną albo niedorozwojem umysłowym

o udzielenie zezwolenia na zawarcie małżeństwa, a nie w postępowaniu

o unieważnienie małżeństwa zawartego przez taką osobę mimo braku zezwolenia

sądu (wyrok SN z 25 października 1965 r., II CR 293/65 – OSNCP 1966, nr 9, poz.

148).

Z tych przyczyn orzeczono jak w sentencji (art. 393 13 § 1 kpc).

er