I CKN 1350/98 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 25 lipca 2001 r., I CKN 1350/98

Przejęcie przedsiębiorstwa na podstawie art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 3

stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi

gospodarki narodowej (Dz.U. Nr 3, poz. 17 ze zm.) obejmowało wszystkie

składniki niezbędne do jego prawidłowego funkcjonowania, niezależnie od

tego, czyją stanowiły własność.

Sędzia SN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący, sprawozdawca), Sędzia SN

Tadeusz Żyznowski, Sędzia SA Jan Górowski

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Skarbu Państwa, Starosty Powiatu W.

przy uczestnictwie Przemysłowej Spółdzielni Pracy „O.” w likwidacji w W., Tadeusza

G. o założenie księgi wieczystej i wpis, po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w dniu 25

lipca 2001 r. na rozprawie kasacji uczestniczki postępowania Przemysłowej

Spółdzielni Pracy „O.” w likwidacji w W. od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w

Warszawie z dnia 1 czerwca 1998 r.

uchylił zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Sądu Rejonowego dla

Warszawy-Mokotowa z dnia 1 października 1996 r. i sprawę przekazał temu Sądowi

do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 1 czerwca 1998 r. Sąd Wojewódzki w Warszawie

oddalił apelację uczestniczki postępowania Przemysłowej Spółdzielni Pracy „O.” w

likwidacji z siedzibą w W. od postanowienia Sądu pierwszej instancji, którym oddalił

wniosek Skarbu Państwa, Urzędu Rejonowego w W. o urządzenie nowej księgi

wieczystej oraz wpisanie do niej nieruchomości, położonej w W. przy Alei K. nr 291

o powierzchni 7669 m2. Sąd pierwszej instancji w uzasadnieniu postanowienia

podkreślił, że dla gruntów wchodzących w skład wymienionej nieruchomości

prowadzone są księgi wieczyste Kw (...)05 i Kw (...)06 oraz zbiór dokumentów

zd (...), natomiast pozostałe księgi hipoteczne zaginęły. Wnioskodawca legitymuje

się tytułem własności jedynie w odniesieniu do gruntu opisanego w księdze

wieczystej Kw (...)06. Co do gruntu objętego księgą wieczystą Kw (...)05,

wnioskodawca wykazał się tylko protokołem zdawczo-odbiorczym z dnia 29

stycznia 1952 r., sporządzonym w związku z unormowaniem zawartym w ustawie z

dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi

gospodarki narodowej, który nie jest dokumentem skutkującym przeniesieniem

własności nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa. Sporządzono go w związku z

orzeczeniem Ministra Handlu Wewnętrznego Nr 15 z dnia 23 lutego 1951 r. o

przejęciu na własność Państwa przedsiębiorstwa „Zakłady Przedsiębiorstwo –

Handlowe, Feliks P., spółka z o.o.” oraz zarządzeniem tego Ministra z dnia 29

września 1951 r. (M.P. Nr 734, poz. 431 L.P.14). W protokole stwierdzono, że

wymienione przedsiębiorstwo obejmowało także nieruchomość zapisaną w księdze

wieczystej Kw (...)05, stanowiącą parcelę o pow. 1627 m2, położoną w W. przy Alei

K. nr 2, będącą własnością Apolonii G., i zarazem, ze względu na zabudowanie

parceli przez przejmowane Zakłady, uznano, iż nieruchomość ta stanowi część

składową tych Zakładów. Od 1952 r. Przemysłowa Spółdzielnia Pracy „O.” w W. jest

posiadaczem spornej nieruchomości, a od 1995 r. użytkownikiem wieczystym i

właścicielem znajdujących się na niej budynków.

Sąd Wojewódzki podzielił dokonaną przez Sąd Rejonowy ocenę

wymienionego dokumentu. Według Sądu Wojewódzkiego, okoliczność, że

przejmowane przedsiębiorstwo wzniosło na nieruchomości stanowiącej własność

osoby trzeciej budynki nie może decydować o uznaniu tej nieruchomości za część

składową przedsiębiorstwa. Przejęciu na rzecz Państwa podlegały tylko

nieruchomości, które w chwili przejmowania stanowiły własność przedsiębiorstwa.

Taki sam wniosek, zdaniem Sądu Wojewódzkiego, wypływa z treści § 75 pkt 2 i 3

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu

postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa (Dz.U. Nr

16, poz. 62 ze zm.), w którym nie wymienia się nieruchomości włączonych do

przedsiębiorstwa bez tytułu prawnego po dniu 1 września 1939 r.

Sąd drugiej instancji stwierdził ponadto, że oddalenie wniosku w całości było

prawidłowe. Sąd wieczystoksięgowy był związany treścią wniosku i nie mógł

uwzględnić go częściowo, a więc z pominięciem zakwestionowanej nieruchomości.

W kasacji opartej na podstawie wskazanej w art. 3931 pkt 1 k.p.c. skarżąca

Spółdzielnia Pracy wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia wraz

z postanowieniem Sądu pierwszej instancji i przekazanie sprawy temu Sądowi do

ponownego rozpoznania. Skarżąca zarzuciła w szczególności naruszenie art. 3 i 6

ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych

gałęzi gospodarki narodowej (Dz.U. Nr 3, poz. 17 ze zm.) przez ich niezastosownie,

oraz § 75 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie

trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa i art.

40 k.h. przez błędną wykładnię tych przepisów.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja jest uzasadniona.

Przejęcie na własność Państwa wymienionej na wstępie spółki, mającej

charakter przedsiębiorstwa, nastąpiło na podstawie ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r.

o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej. W

tej sytuacji zasadniczym problemem w rozpatrywanej sprawie było wyjaśnienie, czy

stosownie do przepisów tej ustawy oraz jej aktów wykonawczych możliwe i

dopuszczalne było przejęcie tych składników przejmowanego przedsiębiorstwa,

które stanowiły własność osób trzecich. Problem ten przez Sądy obu niższych

instancji został rozstrzygnięty na niekorzyść wnioskodawcy i skarżącej Spółdzielni.

Stanowiska tego nie można jednakże podzielić.

Punktem wyjścia rozważań powinna być regulacja zawarta w art. 6 ust. 1

powołanej wyżej ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r., w myśl którego przedsiębiorstwa

przejęte na zasadzie przepisu art. 2 lub art. 3 przechodzą na rzecz Państwa lub

polskich osób prawnych prawa publicznego w całości wraz z nieruchomym

i ruchomym majątkiem i wszelkimi prawami (prawo do firmy, patenty, licencje, znaki

towarowe, użytkowe itp.), wolne od jednak obciążeń i zobowiązań, z wyjątkiem

zobowiązań o charakterze publicznym. Chodziło tu więc o przejęcie z mocy samego

prawa całego przedsiębiorstwa, tj. wraz z jego majątkiem w najszerszym znaczeniu,

bez wyłączenia jakichkolwiek obiektów stanowiących składniki przedsiębiorstwa w

momencie przejścia i bez względu na to, czyją są własnością. Innymi słowy,

przejęcie obejmowało wszystkie składniki niezbędne do prawidłowego

funkcjonowania przedsiębiorstwa, niezależnie od tego, czyją stanowiły własność.

Taki pogląd wyraził Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 2 października 1967 r., I

CZ 74/67 (OSNCP 1968, nr 12, poz. 211) oraz Naczelny Sąd Administracyjny w

wyroku z dnia 14 maja 1998 r., IV SA 628/98 (nie publ.). Pogląd ten należy

zaaprobować.

Sąd Najwyższy w uzasadnieniu powołanego postanowienia wyjaśnił poza tym,

że orzeczenie właściwego ministra wydane na podstawie § 65 rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy

przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa, jak również decyzja tego

ministra wydana na podstawie § 75a tego rozporządzenia, zatwierdzająca protokół

zdawczo-odbiorczy i ustalająca w związku ze zgłoszonymi zarzutami i uwagami,

które składniki majątkowe objęte protokołem zdawczo-odbiorczym stanowią część

składową, mają znaczenie jedynie deklaratoryjne. Stanowią one jednak wyłączny

dowód tego, że dane przedsiębiorstwo – z określonymi składnikami – z mocy

ustawy o nacjonalizacji przeszło na własność Państwa.

Stosownie do § 75 powyższego rozporządzenia Rady Ministrów, protokół

zdawczo-odbiorczy powinien – poza powołaniem się na określone w § 73

ogłoszenie, z podaniem daty publikacji w Wojewódzkim Dzienniku Urzędowym, i

dokładnym opisem przedsiębiorstwa – wymieniać wszystkie składniki majątkowe

przedsiębiorstwa i opisywać urządzenia techniczne przedsiębiorstwa. Jeżeli do

składników majątkowych przedsiębiorstwa włączone zostały przed dniem wejścia w

życie ustawy składniki majątkowe innego przedsiębiorstwa lub stanowiące własność

osoby nie podpadającej pod przepis art. 2 ust. 1 i 3 ustawy, należało w protokole

zdawczo-odbiorczym uczynić odpowiednią wzmiankę. Wzmianka ta miała zawierać

szczegółowe wymienienie składników majątkowych, ich opis oraz wskazanie, skąd,

kiedy i na jakiej zasadzie składniki te zostały do przedsiębiorstwa włączone.

Właściciele tych składników mogli brać udział w sporządzaniu protokołu zdawczoodbiorczego.

Wobec takiego stanu prawnego należy przyjąć, że zdyskwalifikowanie przez

Sąd Wojewódzki, w ślad za Sądem Rejonowym, przedmiotowego protokołu

zdawczo – odbiorczego jako dokumentu mogącego ewentualnie świadczyć

o przejściu na rzecz Państwa również własności nieruchomości, zapisanej

w księdze wieczystej Kw (...)05, stanowiącej parcelę o pow. 1627 m 2, położoną

w W. przy Alei K. nr 2, a będącą wówczas własnością Apolonii G., naruszało

wskazane przez skarżącą w kasacji przepisy ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o

przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz.U.

Nr 3, poz. 17 ze zm.) oraz rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia

1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na

własność Państwa (Dz.U. Nr 16, poz. 62, ze zm.).

W konsekwencji nie ma potrzeby rozważania kwestii, czy zaskarżonym

postanowieniem doszło także do naruszenia art. 40 k.h. przez jego błędną

wykładnię. Określone bowiem w tym artykule pojęcie przedsiębiorstwa nie ma

bezpośredniego znaczenia dla sposobu rozumienia „przedsiębiorstwa” w ujęciu

przepisów omawianej ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji (art. 39313

§ 1 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.).