I CKN 1331/00 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CKN 1331/00

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 27 listopada 2002 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN

Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący)

SSN

Bronisław Czech

SSN

Iwona Koper (sprawozdawca)

Protokolant

Ewa Krentzel

w sprawie z powództwa „D.” S.A. w R.

przeciwko W. K.

o zapłatę,

po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w dniu 27 listopada 2002 r.

na rozprawie

kasacji strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 17 sierpnia 2000 r.,

I. Zmienia zaskarżony wyrok w części uchylającej nakaz

zapłaty

(pkt.

I,

2)

oraz

orzekającej

o

postępowania (pkt I, 3, III, IV) w ten sposób, że:

1) oddala apelację pozwanego w tym zakresie:

kosztach

2) zasądza od pozwanego na rzecz powoda kwotę

2.000,00

(dwa

tysiące)

zł

tytułem

kosztów

postępowania apelacyjnego.

II. Zasądza od pozwanego na rzecz powoda kwotę 5.661,30

(pięć tysięcy sześćset sześćdziesiąt jeden 30/00) zł

tytułem kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Powód –„D.” S.A. w R. domagał się zasądzenia od pozwanego W. K. kwoty

67.298,42 zł w tym kwoty 62.261,44 zł tytułem zapłaty reszty ceny za banany

dostarczone na podstawie faktur nr 2/98/1532 z 30 czerwca 1998 r. i nr 2/98/1675 z

6 lipca 1998 r. oraz kwoty 5.036,98 zł tytułem skapitalizowanych odsetek za

opóźnienie w zapłacie tych faktur. Na dochodzoną kwotę uzyskał w dniu 30 grudnia

1998 r. nakaz zapłaty.

Pozwany wniósł zarzuty od nakazu wnosząc o jego uchylenie i oddalenie

powództwa. Pozwany przyznał fakt otrzymania od powoda dostawy bananów

objętych wymienionymi fakturami podnosząc równocześnie, że dostawy z dnia

25 listopada i 16 grudnia 1997 r. oraz 28 czerwca 1998 r. były złej jakości

w związku z czym złożył reklamację i zażądał obniżenia ceny towaru. Według jego

twierdzeń na tych trzech dostawach w tym dostawie z dnia 28 czerwca, która objęta

była fakturą nr 2/98/1532 poniósł stratę w wysokości 40.550 zł, natomiast dostawa

objęta fakturą nr 2/98/1675 była dobrej jakości.

Sąd Okręgowy ustalił, że wartość bananów dostarczonych pozwanemu za

fakturami z dnia 30 czerwca i 6 lipca 1998 r. wynosiła 87.439,33 zł i pozwany na

poczet ich ceny przekazał powodowi w dniach 15 lipca 1998 r. i 6 października

1998 r. kolejno 60.000,00 zł i 20.000,00 zł. W tym czasie jednak pozwany zalegał

z zapłatą za wcześniejsze dostawy w związku z czym powód zarachował

otrzymane wpłaty na wcześniejsze długi i do zapłaty pozostała kwota obecnie

dochodzona. Sąd Okręgowy nie uwzględnił zarzutów pozwanego co do złej jakości

poprzednich dostaw oraz dostawy z faktury nr 2/98/1532 z uwagi na niewykazanie,

iż dochowany został tryb reklamacji. Nie uwzględnił też zarzutu potrącenia, wobec

niezłożenia przez pozwanego wymaganego przez art. 498 § 1 k.c. oświadczenia

woli. W konsekwencji wyrokiem z dnia 23 lutego 2000 r. utrzymał nakaz zapłaty

w mocy.

Zaskarżonym obecnie wyrokiem Sąd Apelacyjny, który rozpoznawał sprawę

na skutek apelacji pozwanego, zmienił powyższy wyrok w ten sposób, że utrzymał

w mocy nakaz zapłaty co do kwoty 8.962, 98 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 8

października 1998 r., zaś w pozostałym zakresie uchylił nakaz i oddalił powództwo

oraz oddalił apelację pozwanego w dalszej części.

Sąd Apelacyjny nie uwzględnił zarzutów apelacji co do niewyjaśnienia

okoliczności zgłoszenia przez pozwanego reklamacji oraz skutecznego zgłoszenia

zarzutu potracenia.

Dokonana zmiana wyroku jest następstwem przyjęcia, że powód zaniedbał

zastosowania właściwego trybu zarachowania, nie może więc obecnie dokonać

zarachowania wpłat pozwanego w sposób sprzeczny z jego wolą. Pozwany, który

zalegał powodowi z zapłatą za wcześniejsze dostawy, dokonując wpłaty kwot

60.000,00 zł i 20.000,00 zł nie wskazał, za jaką dostawę płaci. Dawało to powodowi

prawo do zarachowania tych kwot według swojego uznania, ale zarachowanie

stawało się skuteczne po poinformowaniu pozwanego o sposobie jego dokonania,

jeżeli ten nie sprzeciwił się temu (art. 451 § 2 k.c.). Obowiązku tego powód nie

spełnił i dopiero w pozwie ujawnił sposób zarachowania, zaś pozwany w zarzutach

sprzeciwił się temu twierdząc, że chciał zapłacić faktury objęte pozwem. W ten

sposób jako dłużnik skorzystał ze swego uprawnienia do zarachowania, co

oznacza, że musi ono nastąpić zgodnie z art. 451 § 1 k.c.

Kierując się przytoczoną oceną prawną dokonał Sąd Apelacyjny rozliczenia

zaległych należności pozwanego. Przyjął mianowicie, że za dostawę z faktury

nr 2/98/1532 pozwany miał zapłacić do 7 lipca 1998 r. i w dniu 17 lipca przekazał

powodowi kwotę 60.000,00 zł, która pokryła jego należność z tego tytułu w kwocie

42.619, 17 zł oraz odsetki za opóźnienie w jej zapłacie w kwocie 410,85 zł. Po

pokryciu tego długu wynoszącego łącznie 43.030,02 zł pozostała nadpłata

w kwocie 16.969,98 zł. Z kolei za dostawę z faktury nr 2/98/1675 na kwotę

42.619,17 zł pozwany miał zapłacić do 13 lipca 1998 r., przy czym w dniu

7 października przekazał powodowi 20.000,00 zł. Ponieważ w tym dniu opóźnienie

w zapłacie wynosiło 86 dni, to oprócz należności głównej pozwany zobowiązany był

zapłacić odsetki za opóźnienie, to jest łącznie kwotę 45.932,96 zł. Pozwany chce

zarachowania tego co zapłacił na tę fakturę. Po odliczeniu należności z faktury

z 30 czerwca wraz z odsetkami daje to kwotę do zarachowania w wysokości

36.969,98 zł. Ostatecznie więc oznacza to, że faktura z 30 czerwca 1998 r. została

zapłacona w całości przed wytoczeniem sporu, a z faktury z dnia 6 lipca

(w uzasadnieniu w tym miejscu błędnie 6 czerwca) na dzień wytoczenia powództwa

– licząc od dnia 7 października 1998 r - pozostała do zapłaty obecnie zasądzona

przez Sąd Apelacyjny kwota 8.962,98 zł.

Wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżył powód w części uchylającej nakaz

zapłaty i oddalającej powództwo (co do kwoty 58.355,44 zł) i wniósł o jego zmianę

przez utrzymanie nakazu zapłaty w mocy w całości oraz zasądzenie kosztów

postępowania apelacyjnego i kasacyjnego. W kasacji opartej na podstawie

naruszenia prawa materialnego sformułował zarzut naruszenia art. 451 § 2 k.c.

przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie. Podniósł, że przyjęty przez

niego sposób zarachowania odpowiada sposobom o których mówi art. 451 k.c.,

a zwłaszcza jego § 3, zaś Sąd błędnie, przyjął jakoby niedopełnienie trybu z art.

451 § 2 k.c. prowadziło do reguł zarachowania na podstawie art. 451 § 1. Ponieważ

powód nie przekazał pozwanemu pokwitowania i nie jest nim pozew zdaniem

skarżącego w sprawie znajduje zastosowanie reguła z art. 451 § 3 k.c. a nie z art.

451 § 1 k.c.

Sąd Najwyższy zważył o następuje:

Zgodnie z regułami zarachowania, które przewiduje art. 451 k.c. na

wypadek, gdy dłużnik ma względem tego samego wierzyciela kilka długów tego

samego rodzaju, wynikających z różnych tytułów w sytuacji, gdy spełniane

świadczenie nie wystarcza na zaspokojenie wierzyciela w całości (a strony nie

umówiły się inaczej) to o zaliczeniu go na określony dług decyduje wola dłużnika

wyrażona przy spełnieniu świadczenia (§ 1), nie później jednak niż przy przyjęciu

pokwitowania w którym wierzyciel zaliczył świadczenie na jeden z długów (§ 2)

Swoboda wyboru dłużnika jest jednak ograniczona w sytuacji określonej w zdaniu

2 § 1, kiedy to ustawa zezwala wierzycielowi na zarachowanie, nawet wbrew woli

dłużnika, zapłaty w ramach danego długu najpierw na poczet należności

ubocznych, a potem dopiero na poczet należności głównej. Zarachowaniu takiemu

dłużnik nie może się sprzeciwić.

Jeżeli dłużnik nie wskazał, który z kilku długów chce zaspokoić (§ 2)

o zaliczeniu zapłaty na poczet określonego długu decyduje wierzyciel przez

dokonanie zarachowania w pokwitowaniu. Przyjęcie przez dłużnika pokwitowania

wierzyciela co do kolejności zaliczenia długu, pozbawia dłużnika prawa

decydowania o tym. Dłużnik powinien otrzymać pokwitowanie natychmiast z chwilą

spełnienia świadczenia.

Jeżeli żadna ze stron nie skorzystała z uprawnień określonych w § 1 oraz § 2

i

nie złożyła wskazanych w nim oświadczeń, to wówczas (§ 3) spełnione

świadczenie zalicza się przede wszystkim na poczet długu wymagalnego, a jeśli

jest ich kilka to na poczet najwcześniej wymagalnego (decyduje data powstania

długu, a nie termin jego zapłaty). W okolicznościach jednakowych zaliczenie

następuje stosunkowo na poczet wszystkich długów.

W stanie faktycznym przedmiotowej sprawy pozwany dłużnik nie złożył

oświadczenia o zaliczeniu zapłaty w momencie świadczenia. Także powód wierzyciel nie dokonał zarachowania, co winien był uczynić w pokwitowaniu,

takiego bowiem nie skierował do dłużnika. Nie stanowił go pozew - który co do

zasady może być uznany za pokwitowanie, o ile spełnia związane z nim wymogi co

do formy i treści – albowiem nie zachodzi, konieczne dla takiego uznania,

bezpośrednie następstwo czasowe między spełnieniem świadczenia przez dłużnika

w dniach 17 lipca 1998 r. i 7 października 1998 r., a jego wniesieniem w dniu

8 grudnia 1998 r. Chociaż uprawnienie dłużnika do dokonania wyboru wyłącza

dopiero przyjęcie pokwitowania, to jednak jeżeli dłużnik nie złoży oświadczenia

o zarachowaniu wraz ze świadczeniem, jak też wierzyciel nie skorzysta

z możliwości wyboru przez wystawienie pokwitowania, bezprzedmiotowe staje się

rozważanie, czy dłużnik uprawnienie to nadal zachował. W takim stanie rzeczy

trzeba poprzestać na stwierdzeniu, że żadna ze stron nie skorzystała z możliwości

wyboru, zatem długi podlegają zaliczeniu według ustawowej reguły określonej

w § 3.

Błędne jest więc – co zasadnie zarzuca skarżący - stanowisko Sądu

Apelacyjnego, o ile w sytuacji, gdy spełniona została hipoteza § 3 art. 451 k.c. do

rozstrzygnięcia sporu zastosował jego § 1.

Kierując się powyższymi względami Sąd Najwyższy na podstawie art. 39315

k.p.c. zmienił zaskarżony wyrok w części uchylającej nakaz zapłaty i orzekającej

o kosztach w ten sposób, że oddalił apelację pozwanego i rozstrzygnął o kosztach

postępowania stosownie do jego wyniku ( art. 98 § 1 i 3 k.p.c. w zw. z art. 99 k.p.c.

oraz art. 391 § 1 k.p.c. i art. 39319 k.p.c.).

er