I CKN 1115/00 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 7 listopada 2000 r., I CKN 1115/00

Zakazanie rodzicom osobistej styczności z dzieckiem może być

orzeczone wyjątkowo, np. gdy utrzymywanie osobistych kontaktów rodziców

z dzieckiem zagraża jego życiu, zdrowiu, bezpieczeństwu bądź wpływa

demoralizująco na dziecko.

Przewodniczący: Sędzia SN Stanisław Dąbrowski

Sędziowie SN: Iwona Koper, Marek Sychowicz (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 7 listopada 2000 r. na rozprawie

sprawy z wniosku Leokadii M. z udziałem Andrzeja M. o pozbawienie władzy

rodzicielskiej i uregulowanie kontaktów z małoletnim Tomaszem M., na skutek

kasacji uczestnika postępowania od postanowienia Sądu Okręgowego w

Warszawie z dnia 26 kwietnia 2000 r.

zmienił zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Sądu Rejonowego dla

m.st. Warszawy z dnia 7 stycznia 1999 r. w ten sposób, że uchylił zakaz osobistej

styczności Andrzeja M. z małoletnim synem Tomaszem M., oddalił kasację w

pozostałej części i zniósł wzajemnie między uczestnikami postępowania koszty

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 26 kwietnia 2000 r. Sąd Okręgowy w Warszawie

oddalił apelację uczestnika postępowania Andrzeja M. od postanowienia Sądu

Rejonowego dla m.st. Warszawy z dnia 7 stycznia 1999 r., którym tenże uczestnik

pozbawiony został władzy rodzicielskiej nad małoletnim synem Tomaszem M. i

zakazano mu osobistej styczności z dzieckiem. Podstawę rozstrzygnięcia stanowiły

ustalenia, według których w kilka miesięcy po urodzeniu dziecka (dnia 30 kwietnia

1989 r.) uczestnik postępowania opuścił żonę i syna, nie kontaktował się z nimi aż

do 1997 r. i nie łożył na utrzymanie rodziny. W tym czasie orzeczony został

(zaocznie) rozwód jego małżeństwa z matką dziecka Leokadią M., która później

ponownie wyszła za mąż i z tego związku urodziła się córka. Małoletni Tomasz M.

od 1993 r. wychowuje się w nowej rodzinie, z którą się identyfikuje, a ojczyma

traktuje jak ojca. Ma poczucie pełnego bezpieczeństwa i stabilizacji; z ojcem spotkał

się raz w kwietniu 1997 r. z inicjatywy babki i potraktował go jak osobę obcą.

Świadomość istnienia ojca wywołuje u niego niepokój i lęk przed zmianą

istniejącego stanu rzeczy. Uczestnik postępowania nie przejawia więzi uczuciowej

w stosunku do syna, a jego dążenie do nawiązania kontaktów z dzieckiem jest

wyrazem – jak twierdzi – chęci poznania syna i uniknięcia w przyszłości pretensji z

jego strony. Nie stwierdzono u niego choroby psychicznej, rozpoznano natomiast

zaburzenia osobowości; robi wrażenie człowieka niewiarygodnego, uwikłanego we

własne fantazje i urojenia, nie potrafiącego jasno i przekonywająco wyjaśnić

motywów swego postępowania. Wprawdzie uczestnik postępowania podjął pracę

zarobkową i deklaruje chęć nawiązania kontaktów z synem, ale – zdaniem Sądu

Okręgowego – rażące zaniedbanie przez niego obowiązków względem dziecka

uzasadnia pozbawienie go władzy rodzicielskiej, a dobro dziecka wymaga

zakazania mu osobistej z nim styczności.

Postanowienie wymienione na wstępie zaskarżył kasacją uczestnik

postępowania Andrzej M. Kasację oparto na obu podstawach przewidzianych w art.

3931 k.p.c. i zarzucono naruszenie art. 111 § 1 i 2 oraz art. 113 k.r.o. przez błędną

wykładnię i art. 328 § 2 k.p.c. przez brak ustaleń co do aktualnego istnienia trwałej

przeszkody w sprawowaniu przez skarżącego władzy rodzicielskiej i okoliczności

uzasadniających zakazanie mu osobistej styczności z dzieckiem. Skarżący wniósł o

zmianę zaskarżonego postanowienia i poprzedzającego go postanowienia sądu

pierwszej instancji przez przyznanie mu „praw do władzy rodzicielskiej chociażby

częściowej” lub uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przepis art. 328 § 2 k.p.c. określa konieczne elementy wyroku wydanego

przez sąd pierwszej instancji. Przepis ten odpowiednio zastosowany

do postanowienia wydanego przez sąd drugiej instancji w postępowaniu

nieprocesowym (art. 13 § 2 i art. 391 w brzmieniu sprzed zmiany dokonanej ustawą

z dnia 24 maja 2000 r., Dz.U. Nr 48, poz. 554, mający zastosowanie

w rozpoznawanej sprawie stosownie do art. 5 ust. 2 tej ustawy) daje podstawę do

określenia, jakie elementy powinno zawierać to postanowienie. Do elementów tych

niewątpliwie należy wskazanie podstawy faktycznej rozstrzygnięcia. Jeżeli jednak

sąd drugiej instancji nie czynił samodzielnych ustaleń faktycznych, a rozstrzygniecie

oparł na ustaleniach poczynionych przez sąd pierwszej instancji, wystarczające jest

odwołanie się do tych ustaleń (przyjęcie ich za własne). Zaskarżone postanowienie

odpowiada temu wymaganiu, wobec czego za chybiony należy uznać zarzut kasacji

naruszenia art. 328 § 2 k.p.c.

Wbrew stanowisku wyrażonemu w kasacji, w zarzucie naruszenia tego

przepisu nie mieści się niewyjaśnienie wszystkich okoliczności faktycznych

istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy (co mogło stanowić podstawę rewizyjną

według art. 368 pkt 3 k.p.c. w brzmieniu sprzed zmianą dokonaną ustawa z dnia 1

marca 1996 r., Dz.U. Nr 43, poz. 189) lub niepoczynienie określonych ustaleń,

które, zdaniem skarżącego, miały znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy.

Niedokonanie ustaleń co do okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia

sprawy, nie stanowiąc samoistnej podstawy kasacyjnej (art. 3931 k.p.c.), może być

wynikiem naruszenia innych przepisów postępowania niż art. 328 § 2 k.p.c..

Naruszenia takiego kasacja jednakże nie zarzuca, a rozpoznając ją, Sąd Najwyższy

związany jest jej granicami, a z urzędu bierze jedynie pod rozwagę nieważność

postępowania (art. 39311 k.p.c. w brzmieniu sprzed zmiany dokonanej ustawą z dnia

24 maja 2000 r.), która w sprawie nie zachodzi.

W sytuacji gdy podstawa kasacji w postaci naruszenia przepisów

postępowania jest niezasadna, Sąd Najwyższy, rozstrzygając o zasadności

podstawy kasacji w postaci naruszenia prawa materialnego, związany jest

ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę wydania zaskarżonego wyroku

(zob. art. 39315 in fine k.p.c. w dawnym brzmieniu). Ustalenia te są wystarczające

do rozstrzygnięcia sprawy i orzeczenia na podstawie art. 111 § 1 i art. 113 § 1 k.r.o.

Stosownie do art. 111 § 1 k.r.o., jednym z powodów pozbawienia władzy

rodzicielskiej jest rażące zaniedbanie przez rodziców ich obowiązków względem

dziecka. Poczynione w sprawie ustalenia przekonują, że uczestnik postępowania

dopuścił się rażącego, w rozumieniu powołanego przepisu, zaniedbania swoich

obowiązków względem małoletniego syna, więc dobro dziecka, stanowiące główną

dyrektywę orzekania w sprawach ze stosunków między rodzicami a dziećmi,

przemawia za pozbawieniem go władzy rodzicielskiej nad synem, gdyż z jednej

strony nie daje on wystarczającej gwarancji należytego wykonywania władzy

rodzicielskiej, a z drugiej – ustabilizowana nowa sytuacja rodzinna małoletniego

zapewnia realizację jego interesów i nie wymaga wykonywania nad nim władzy

rodzicielskiej przez uczestnika postępowania. Co więcej, wykonywanie tej władzy

niekorzystnie naruszałoby tę sytuację. Zaskarżone postanowienie wydane zatem

zostało bez naruszenia art. 111 § 1 k.r.o.

Zarzut kasacji naruszenia art. 111 § 2 k.r.o. jest wynikiem nieporozumienia.

Wymieniony przepis dotyczy kwestii przywrócenia władzy rodzicielskiej i nie był

podstawą wydania zaskarżonego postanowienia ani w rozpoznawanej sprawie nie

miał zastosowania.

Nie można natomiast odmówić kasacji racji w części zarzucającej naruszenie

art. 113 § 1 k.r.o.

Prawo do osobistej styczności rodziców z dzieckiem nie jest elementem

władzy rodzicielskiej. Wynika ono z więzi rodzinnej łączącej rodziców z dzieckiem i

przysługuje rodzicom także w razie pozbawienia ich władzy rodzicielskiej.

Stosownie do art. 113 § 1 k.r.o., przesłanką zakazania rodzicom osobistej

styczności z dzieckiem jest jego dobro. Dobro to należy rozumieć szeroko. Dobru

dziecka nie służy zerwanie osobistej styczności rodziców z dzieckiem, nawet gdy

nie wykonują oni władzy rodzicielskiej lub zachodzą podstawy do pozbawienia ich

wykonywania tej władzy (art. 111 § 1 k.r.o.). Ze względu na charakter prawa do

osobistej styczności z dzieckiem, odebranie rodzicom tego prawa może nastąpić

wyjątkowo, np. gdy utrzymywanie osobistych kontaktów rodziców z dzieckiem

zagraża jego życiu, zdrowiu, bezpieczeństwu bądź wpływa demoralizująco na

dziecko. Żadne takie lub podobne okoliczności nie zachodzą w rozpoznawanej

sprawie. Właściwe uregulowanie kontaktów uczestnika postępowania z jego

małoletnim synem nie powinno naruszyć obecnej sytuacji rodzinnej małoletniego i

poczucia bezpieczeństwa jakie mu ona zapewnia. Należy zaznaczyć, że w braku

takiego uregulowania w drodze porozumienia pomiędzy rodzicami dziecka, może

ono nastąpić na mocy orzeczenia sądu opiekuńczego, wydanego na wniosek

jednego z rodziców lub z urzędu (art. 109 § 2 pkt 1 k.r.o. i art. 570 k.p.c.).

Z przytoczonych względów, na podstawie art. 39315 i art. 39312 k.p.c. – obu w

brzmieniu sprzed zmiany dokonanej ustawą z dnia 24 maja 2000 r. w związku z art.

13 § 2 k.p.c. oraz – co do kosztów postępowania kasacyjnego – na podstawie art.

108 § 1 w związku z art. 13 § 2 oraz art. 520 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy postanowił,

jak w sentencji.