I CK 835/04 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 28 czerwca 2005 r., I CK 835/04

Przy ocenie skutków wygaśnięcia hipoteki na podstawie art. 44 ust. 1

ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych (jedn.

tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1116 ze zm.) należy uwzględniać art. 1

Protokołu nr 1 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych

wolności (Dz.U. z 1995 r. Nr 36, poz. 175).

Sędzia SN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący)

Sędzia SN Tadeusz Żyznowski (sprawozdawca)

Sędzia SA Andrzej Struzik

Sąd Najwyższy w sprawie z urzędu przy uczestnictwie Powszechnej Kasy

Oszczędności, B.P., S.A. w W., "K.S.", spółki z o.o. w W. i Spółdzielni

Mieszkaniowej "P." w W. o wpis hipoteki w księdze wieczystej, po rozpoznaniu na

posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 28 czerwca 2005 r. kasacji

uczestnika Powszechnej Kasy Oszczędności, B.P., S.A. w W. od postanowienia

Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 18 czerwca 2004 r.

uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu w

Warszawie do ponownego jej rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania za instancję kasacyjną.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy wpisał z urzędu w księdze wieczystej nr (...)39, po przeniesieniu z

księgi wieczystej nr (...)43, hipotekę zwykłą w kwocie 14 000 000 zł na rzecz

Powszechnej Kasy Oszczędności, B.P., XV Oddział w W. tytułem zabezpieczenia

kredytu udzielonego Spółdzielni Mieszkaniowej „P.” w W.

W uwzględnieniu apelacji uczestniczki "K.S.", spółki z o.o. Sąd Okręgowy

zaskarżonym postanowieniem zmienił ten wpis i nakazał wykreślenie hipoteki.

Stwierdził, że hipoteka zwykła w kwocie 14 000 000 zł na rzecz Banku PKO

wpisana została w księdze wieczystej nr (...)43 dnia 11 kwietnia 2000 r. tytułem

zabezpieczenia kredytu na budowę domu mieszkalnego, udzielonego Spółdzielni

Mieszkaniowej „P.”. Spółdzielnia ta w kwietniu 2003 r. ustanowiła odrębną własność

lokalu użytkowego w budynku położonym na nieruchomości, dla której prowadzona

jest księga wieczysta nr (...)43 i przeniosła własność tego lokalu na spółkę "K.S.".

Dla wyodrębnionego lokalu została założona księga wieczysta nr (...)39. Inne lokale

w budynku położonym na nieruchomości mającej urządzoną księgę wieczystą nr

(...)43 były wyodrębniane i sprzedawane w różnych terminach. Jako podstawę

rozstrzygnięcia Sąd Okręgowy powołał art. 44 ust. 1 ustawy z dnia 15 grudnia

2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych (jedn. tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 119, poz.

1116 ze zm. – dalej: "u.s.m."), który znajduje zastosowanie do hipotek istniejących

w dniu wejścia w życie tej ustawy, tj. w dniu 23 kwietnia 2001 r. Przepis ten, jako

unormowanie szczególne, wyłącza stosowanie art. 76 ust. 4 ustawy z dnia 6 lipca

1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz.

1361 ze zm. – dalej: "u.k.w.h.").

Kasację wniosła Powszechna Kasa Oszczędności B.P. S.A., która z powołaniem

się na podstawę przewidzianą w art. 3931 pkt 1 k.p.c. zarzuciła naruszenie prawa

materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 44 ust. 1

u.s.m. w związku z art. 2, 21 ust. 2, art. 32 i 64 ust. 2 i 3 Konstytucji oraz art.1

Protokołu nr 1 do europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i

podstawowych wolności, sporządzonego w Paryżu dnia 20 marca 1952 r. (Dz.U. z

1995 r., Nr 36, poz. 175 ze zm. Dz.U. z 1998 r., Nr 147, poz. 962), a także art.12

Traktatu ustanawiającego Wspólnotę Europejską (Official Journal of the European

Communities 325, 24 grudnia 2002 r., p. 0033-0184 – Consolidated version) i art.

17 ust.1 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej. (...) Wnosiła o zmianę

zaskarżonego postanowienia i oddalenie apelacji, ewentualnie uchylenie

zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu

do ponownego jej rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stosownie do art. 44 ust. 1 u.s.m., z chwilą ustanowienia odrębnej własności

lokali w nieruchomościach stanowiących własność spółdzielni, hipoteki obciążające

te nieruchomości w dniu wejścia w życie ustawy wygasają. Przepis ten ma

zastosowanie do hipotek istniejących w dniu wejścia w życie powołanej ustawy.

Ustanowienie odrębnej własności lokalu jest podziałem nieruchomości zarówno z

punktu widzenia prawnego, jak i ekonomicznego. Hipoteki obciążające w chwili

wejścia w życie omawianej ustawy nieruchomości stanowiące własność spółdzielni

powstawały najczęściej na rzecz banków w związku z kredytowaniem

spółdzielczego budownictwa mieszkaniowego. Celem tej regulacji jest zapobieżenie

powstaniu hipoteki łącznej pozwalającej prowadzić egzekucję całego długu

zabezpieczonego tą hipoteką od każdego z właścicieli lokali, niezależnie od tego,

czy przed nabyciem własności lokali spoczywał na nim obowiązek spłaty części lub

całości długu zabezpieczonego hipoteką. Eliminacja takiego negatywnego rezultatu

stosowania prawa stanowiła jednoznacznie określony cel, który ustawodawca

zamierzał osiągnąć. (...)

Zarzuty kasacji dotyczące naruszenia art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji o

Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności zmierzają do wykazania, że

ostateczny kształt, jaki nadał prawodawca po nowelizacji art. 44 u.s.m. nie mieści

się w standardach umów międzynarodowych wiążących Polskę. Powoływany

Protokół do Konwencji stanowi źródło powszechnie obowiązującego prawa (art. 87

ust. 1 w związku z art. 241 ust. 1 i 89 ust. 1 pkt. 2 Konstytucji). Bezpośrednie

stosowanie umowy ratyfikowanej, ogłoszonej w Dzienniku Ustaw i zawierającej

postanowienia samowykonalne stwarza możliwość powoływania się na jej

postanowienia przed sądem polskim, zwłaszcza gdy gwarantowane przez umowę

prawa są dalej idące niż uprawnienia wynikające z prawa krajowego.

Artykuł 1 Protokołu nr 1 do Konwencji stanowi, że każda osoba fizyczna i prawna

ma prawo do poszanowania swego mienia. Nikt nie może być pozbawiony swojej

własności, chyba że w interesie publicznym i na warunkach przewidzianych przez

ustawę oraz zgodnie z podstawowymi zasadami prawa międzynarodowego.

Powyższe postanowienia nie naruszają jednak w żaden sposób prawa państwa do

wydawania takich ustaw, jakie uzna za konieczne dla uregulowania sposobu

korzystania z własności zgodnie z interesem powszechnym lub w celu zapewnienia

uiszczania podatków bądź innych należności lub kar pieniężnych. W skład mienia

chronionego przez art. 1 wchodzą zarówno nieruchomości, jak i rzeczy ruchome, a

także ograniczone prawa rzeczowe, pozbawienie zatem osoby fizycznej lub prawnej

ograniczonego prawa rzeczowego możliwe jest tylko z przyczyn wskazanych w

omawianym przepisie. Wynika z niego, że dopuszczalne jest pozbawienie

własności ze względu na użyteczność publiczną, z zachowaniem warunków

przewidzianych przez prawo oraz wyprowadzanych z zasad ogólnych prawa

międzynarodowego. Z przepisu tego wynika również prawo regulacji korzystania z

mienia zgodnie z interesem ogólnym lub w celu zapewnienia uiszczania podatków

bądź innych należności albo grzywien.

W stanie sprawy (art. 316 § 1 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.) nie ma podstaw do

przyjęcia istnienia przesłanek zezwalających na tego typu ingerencję przy braku

zabezpieczenia interesów wierzycieli hipotecznych oraz ochrony praw nabytych,

zwłaszcza że różnicując sytuację prawną wierzycieli godziłaby ona w zasadę

równości i sprawiedliwości. (...)

Przyjęty w Konstytucji poziom ochrony własności odpowiada standardom

europejskim (art. 20, 21, 64 i 165). W myśl art. 21 ust. 1, Rzeczpospolita Polska

chroni własność i prawo dziedziczenia. Przepis ten należy do podstawowych zasad

ustrojowych, a zagwarantowanie ochrony własności jest konstytucyjną powinnością

państwa. Z orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego wynika, że powinność ta

powinna być urzeczywistniana zarówno przez działanie o charakterze

prawodawczym, jak i faktyczne czynności organów państwa, mające za przedmiot

dobra stanowiące własność określonego podmiotu. Na gruncie art. 21 Konstytucji

termin „własność” występuje jako synonim mienia. Takie szerokie konstytucyjne

rozumienie własności nie tylko pozwala na spełnienie określonych funkcji

polityczno-ustrojowych, lecz wyznacza także zakres oraz kierunek działań

prawodawczych, a także sposób wykładni i stosowania prawa. Powyższe wywody

odnieść należy do powołanych w kasacji przepisów Konstytucji i wyników analizy z

punktu widzenia dyrektyw postępowania wynikających z modelu demokratycznego

państwa prawnego (at. 2 Konstytucji) oraz z zasad wyrażanych wprost w

Konstytucji lub też z niej wyprowadzanych.

Chybiony jest natomiast zarzut kasacji dotyczący naruszenia art. 12 Traktatu

Ustanawiającego Wspólnotę Europejską. Stanowi on, że w zakresie zastosowana

Traktatu i bez uszczerbku dla postanowień szczególnych, które on przewiduje,

zakazana jest wszelka dyskryminacja ze względu na przynależność państwową.

Przepis ten może być powoływany wyłącznie w odniesieniu do kryterium

przynależności państwowej, co potwierdzają dalsze – zawarte w art. 13, art. 3 ust. 2

i art. 141 – postanowienia Traktatu. Kwestionowany w kasacji art. 44 ust. 1 u.s.m.

zmierza do realizacji określonego w nim celu oddłużeniowego w odniesieniu do

spółdzielni mieszkaniowych, nie wprowadza jednakże kryterium przynależności

państwowej w odniesieniu do żadnego z podmiotów tego stosunku prawnego.

Omawiany art. 12 Traktatu o zakazie dyskryminacji – uznany za przejaw ogólnej

zasady równości, a nie za podstawę prawną zasady równości w ogóle – znajduje

zastosowanie tylko w dziedzinach w Traktacie uregulowanych. W literaturze

podkreśla się, że Traktat nie obowiązuje w sprawach wewnętrznych, obejmujących

jedno państwo członkowskie.

Powołany w kasacji art. 17 ust. 1 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej

odpowiada – jak przyjmuje się w literaturze – standardom przyjętym w art. 1 ust. 1

Protokołu do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności.

Wskazuje on, że każda osoba ma prawo do władania, używania, dysponowania i

przekazania w drodze spadku swego mienia nabytego zgodnie z prawem. Nikt nie

może być pozbawiony swego mienia, chyba że w interesie publicznym, w

przypadkach i na warunkach przewidzianych w ustawie, za uczciwym

odszkodowaniem, wypłaconym we właściwym terminie. Korzystanie z własności

może podlegać regulacji ustawowej, jeśli jest to konieczne ze względu na interes

ogólny. Nie stanowiąc podstawy prawnej rozstrzygnięcia, Karta stanowi materiał

pomocniczy i jest traktowana, także we orzecznictwie europejskim, jako wskazówka

interpretacyjna.

Przepis art. 44 ust. 4 u.s.m. stanowi wyjątek od zasady wygaszania hipotek i

znajduje zastosowanie wówczas, gdy ustanowienie odrębnej własności lokali

następuje jednocześnie na rzecz wszystkich członków spółdzielni. Uzasadnienie

zaskarżonego postanowienia nie pozwala na przyjęcie, aby sytuacja w tym

przepisie opisana spełniona została w chwili wydania rozstrzygnięcia przez Sąd

Okręgowy. Uzasadnienie to wyklucza, aby przepis art. 44 ust. 4 u.s.m. stanowił

podstawę zapadłego i kwestionowanego postanowienia. Obie zatem postaci

naruszenia prawa materialnego przewidziane w art. 3931 pkt 1 k.p.c. nie wchodzą w

rachubę i tym samym kasacja i jej zarzuty – we wskazanym zakresie – nie

wymagają rozważenia oraz oceny ich zasadności.

Z powyższych przyczyn należało orzec, jak w sentencji (art. 393 13 k.p.c.).