I CK 834/04 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CK 834/04

POSTANOWIENIE

Dnia 28 czerwca 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący)

SSN Tadeusz Żyznowski (sprawozdawca)

SSA Andrzej Struzik

w sprawie z urzędu przy uczestnictwie Banku P.(...) S.A. w W., "K.(…)" Spółki z o.o. w

W. i Spółdzielni Mieszkaniowej "P." w W.

o wpis hipoteki w księdze wieczystej, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie

Cywilnej w dniu 28 czerwca 2005 r., kasacji uczestnika postępowania Banku P.(...) S.A.

w W. od postanowienia Sądu Okręgowego w W. z dnia 18 czerwca 2004 r., sygn. akt V

Ca (…),

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w W.

do ponownego jej rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępowania za

instancję kasacyjną.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w dziale IV księgi wieczystej Kw nr (…) wpisał z urzędu po

przeniesieniu z Kw nr (…) hipotekę zwykłą w kwocie 14 mln zł na rzecz Banku P.(…),

tytułem zabezpieczenia kredytu udzielonego Spółdzielni Mieszkaniowej „P.”.

W uwzględnieniu apelacji wniesionej przez K.(…) Spółka z o. o. Sąd Okręgowy –

zaskarżonym postanowieniem – zmienił dokonany wpis przez nakazanie właściwemu

Sądowi, aby wykreślił w dziale IV księgi wieczystej Kw nr (…) hipotekę zwykłą w kwocie

czternaście milionów złotych na rzecz Banku P.(…).

W uzasadnieniu tego orzeczenia Sąd Okręgowy wskazał, że hipoteka zwykła w

kwocie 14 milionów złotych na rzecz Banku P.(…) została wpisana w księdze wieczystej

Kw nr (…) w dniu 11 kwietnia 2000 r. tytułem zabezpieczenia kredytu na budowę

budynku mieszkalnego, udzielonego Spółdzielni Mieszkaniowej „P.”. Umową z dnia 14

kwietnia 2003 r., sporządzoną w formie aktu notarialnego, ustanowiła Spółdzielnia

odrębną własność lokalu użytkowego nr 4, znajdującego się w budynku położonym na

nieruchomości, dla której prowadzona jest księga wieczysta Kw nr (…) i przeniosła

własność tego lokalu na K.(…) Spółkę z o. o. w W.. Dla tego lokalu, stanowiącego

odrębną nieruchomość, została założona księga wieczysta Kw nr (…), w której jako

właściciela wpisano K.(…) Spółkę z o. o. Inne lokale znajdujące się w tym budynku

położonym na nieruchomości, dla której prowadzona jest wskazana Kw nr (…), były

wyodrębniane i sprzedawane w różnych terminach. Z powołaniem się na treść art. 44

ust. 1 ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych, Sąd Okręgowy stwierdził, że do hipotek

istniejących w dniu wejścia w życie tej ustawy ma zastosowanie ten przepis. W

odniesieniu do hipoteki ustanowionej przez Spółdzielnię przed dniem 23 kwietnia 2001 r.

wyodrębnienie kolejnych lokali nie daje podstaw do podziału hipoteki według zasad

określonych w art. 76 ust. 4 ustawy o księgach wieczystych i hipotece. Obciążająca

nieruchomość Spółdzielni Mieszkaniowej „P.” w dniu wejścia w życie ustawy o

spółdzielniach mieszkaniowych hipoteka w kwocie 14 mln zł nie obciąża – zdaniem

Sądu Okręgowego – lokalu użytkowego nr 4, którego własność wyodrębniono po tym

dniu.

Kasację wniosła uczestniczka postępowania Bank P.(…) S.A. i z powołaniem się

na podstawę z art. 3931 pkt. 1 k.p.c. (według jego numeracji i brzmienia w chwili

wydania zaskarżonego postanowienia) zarzuciła, że orzeczenie to zostało wydane z

naruszeniem następujących przepisów:

-

art. 44 ust. 1 ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych przez błędną

wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, naruszające: art. 2, art. 21 ust. 2, art. 32 i art. 64

ust. 2 i 3 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej oraz art.1 Protokołu nr 1 do europejskiej

Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (Dz. U. z 1995 r. Nr 36,

poz. 175 ze zm. Dz. U. z 1998 r. Nr 147, poz. 962), a także art.12 Traktatu

ustanawiającego Wspólnotę Europejską (Official Journal of the European Communities

325, 24.12.2002 r., p. 0033-0184 - Consolidated version) i art. 17 ust.1 Karty praw

podstawowych Unii Europejskiej;

-

art. 2, art. 21 ust. 2, art. 32 i art. 64 ust. 2 i 3 Konstytucji Rzeczypospolitej

Polskiej oraz art. 1 Protokołu nr 1 do europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka

podstawowych wolności, a także art. 12 Traktatu ustanawiającego Wspólnotę

Europejską i art. 17 ust.1 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej;

-

art. 44 ust. 4 ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych i art. 76 ust. 1 i ust.

4 ustawy o księgach wieczystych i hipotece w związku z art. 2, art. 21 ust. 2, art. 32 i art.

64 ust. 2 i 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 1 Protokołu nr 1 do

Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności i art.12 Traktatu

ustanawiającego Wspólnotę Europejską - przez niezastosowanie zasady prawnej

wynikającej ze wskazanych powyżej przepisów ustawowych, zgodnej z art. 2, art. 21

ust. 2, art. 32 i 64 ust.2 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej, art. 1 Protokołu nr 1 do w/w

Konwencji, art.12 Traktatu ustanawiającego Wspólnotę Europejską i art. 17 ust.1 Karty

praw podstawowych Unii Europejskiej i wyrażającej następującą normę prawną: w razie

podziału nieruchomości hipoteka obciążająca dotychczas nieruchomość obciąża

wszystkie nieruchomości utworzone przez podział (hipoteka łączna), a w przypadku

hipoteki

zabezpieczającej

stanowiących

kredyt

udzielony

na

budowę

własność spółdzielni mieszkaniowych

domów

mieszkalnych

hipoteka ulega

podziałowi,

dokonywanemu przez wierzyciela (kredytodawcę) między właścicieli odrębnych lokali,

stosownie do ich udziałów we współwłasności nieruchomości wspólnej.

Wskazując na powyższe Bank P.(…) S.A. wnosiła o zmianę zaskarżonego

postanowienia i oddalenie apelacji Spółki K.(…), ewentualnie o uchylenie zaskarżonego

postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w W. do ponownego

rozpoznania oraz zasądzenie kosztów postępowania za instancję kasacyjną.

Sąd Najwyższy – po uwzględnieniu postanowień art. 3 ustawy z dnia 22 grudnia

2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego... (Dz. U. Nr 13, poz. 98) –

zważył, co następuje.

Stosownie do art. 44 ust. 1 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach

mieszkaniowych (Dz. U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1116), którego naruszenie zarzuca

kasacja, z chwilą ustanowienia odrębnej własności lokali w nieruchomościach

stanowiących własność spółdzielni, hipoteki obciążające te nieruchomości w dniu

wejścia w życie ustawy wygasają. Przepis ten znajduje zastosowanie – jak trafnie

wskazał Sąd Okręgowy – do hipotek istniejących w dniu wejścia w życie powołanej

ustawy. Ustanowienie odrębnej własności lokalu jest podziałem nieruchomości zarówno

z punktu widzenia prawnego, jak i ekonomicznego. Hipoteki obciążające w chwili

wejścia w życie omawianej ustawy nieruchomości stanowiące własność spółdzielni

powstawały najczęściej na rzecz banków w związku z kredytowaniem spółdzielczego

budownictwa mieszkaniowego. Celem tej regulacji jest zapobieżenie powstaniu hipoteki

łącznej pozwalającej prowadzić egzekucję całego długu zabezpieczonego tą hipoteką

od każdego z właścicieli lokali, i to niezależnie od tego, czy w ogóle przed nabyciem

własności lokali spoczywał na nim obowiązek spłaty części lub całości długu

zabezpieczonego hipoteką. Eliminacja takiego negatywnego rezultatu stosowania prawa

stanowiła jednoznacznie określony cel, który zamierzał osiągnąć ustawodawca.

Pominiecie ratio legis tego przepisu prowadzi do wypaczenia rzeczywistych intencji

prawodawcy i niezadowalających wyników wykładni językowej oraz jasnego i

jednoznacznego wyniku w odniesieniu do zastosowania w praktyce tego przepisu.

Rozwiązanie przyjęte w art. 44 ust. 1 ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych i

ograniczona możliwość zabezpieczenia interesów wierzycieli została przewidziana w art.

44 ust. 2 tej ustawy. Takie zabezpieczenie spłaty długu przez spółdzielnię nie nastąpiło.

Zarzuty kasacji dotyczące naruszenia art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji o

Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności zmierzają do wykazania, że

ostateczny kształt jaki nadał prawodawca po nowelizacji art. 44 ustawy o spółdzielniach

mieszkaniowych nie mieści się w standardach umów międzynarodowych wiążących

Polskę.

Powoływany

Protokół

do

Konwencji

stanowi

źródło

powszechnie

obowiązującego prawa (art. 87 ust. 1 w zw. z art. 241 ust. 1 i 89 ust. 1 pkt. 2

Konstytucji). Bezpośrednie stosowanie umowy ratyfikowanej, ogłoszonej w Dzienniku

Ustaw i zawierającej postanowienia samowykonalne stwarza możliwość powoływania

się na jej postanowienia przed sądem polskim, zwłaszcza gdy – jak dowodzi kasacja –

gwarantowane przez umowę prawa są dalej idące aniżeli uprawnienia wynikające z

prawa krajowego. Artykuł 1 Protokołu nr 1 do wskazanej Konwencji stanowi, że każda

osoba fizyczna i prawna ma prawo do poszanowania swego mienia. Nikt nie może być

pozbawiony swojej własności, chyba że w interesie publicznym i na warunkach

przewidzianych przez ustawę oraz zgodnie z podstawowymi zasadami prawa

międzynarodowego. Powyższe postanowienia nie będą jednak w żaden sposób

naruszać prawa państwa do wydawania takich ustaw, jakie uzna za konieczne dla

uregulowania sposobu korzystania z własności zgodnie z interesem powszechnym lub w

celu zapewnienia uiszczania podatków bądź innych należności lub kar pieniężnych. W

skład mienia chronionego przez powołany artykuł 1 wchodzą zarówno nieruchomości,

jak i rzeczy ruchome a także – jak trafnie wskazuje kasacja – ograniczone prawa

rzeczowe. Pozbawienie zatem osoby fizycznej lub prawnej ograniczonego prawa

rzeczowego możliwe jest tylko z przyczyn wskazanych w art. 1 Protokołu nr 1. Z

przepisu tego wynika, że dopuszczalne jest pozbawienie własności ze względu na

użyteczność publiczną, z zachowaniem warunków przewidzianych przez prawo i

wynikających z zasad ogólnych prawa międzynarodowego oraz prawo regulacji

korzystania z mienia zgodnie z interesem ogólnym lub w celu zapewnienia uiszczania

podatków, bądź innych należności albo grzywien. W dotychczasowym stanie rzeczy (art.

316 § 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.) nie istnieją podstawy do przyjęcia istnienia przesłanek

zezwalających na tego typu ingerencję i brak zabezpieczenia interesów wierzycieli

hipotecznych oraz ochrony praw nabytych, zwłaszcza że ostrze tej ingerencji

skierowane jest tylko przeciwko niektórym z wierzycieli. Godzi zatem zarówno w zasadę

równości i sprawiedliwości społecznej różnicowanie podmiotów charakteryzujących się

wspólną cechą istotną. W orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (w

sprawie Bronikowski przeciwko Polsce) na podstawie art. 1 konstruowane są pozytywne

obowiązki państwa w zakresie działalności ustawodawczej, mającej na celu ochronę

własności

ze

wskazaniem,

że

powinna

być

zachowana

równowaga

między

konkurencyjnymi interesami jednostki i wspólnoty jako całości.

Kwestia oceny zachowania słusznej równowagi między wymogami interesu

ogólnego a ochroną praw podstawowych określonego podmiotu wymaga każdorazowo

badania i ustalania co do istnienia rozsądnego stosunku proporcjonalności między

użytymi środkami ingerencyjnymi a celem dla ochrony którego odwołano się do nich.

Liczne przepisy Konstytucji powołane w kasacji dowodzą, że przyjęty w ustawie

zasadniczej

poziom

ochrony

własności

odpowiada

standardom

europejskim.

Konstytucja o własności stanowi w wielu miejscach i różnym znaczeniu (art. 20, 21, 64 i

165). W myśl art. 21 ust. 1 Rzeczpospolita Polska chroni własność i prawo

dziedziczenia.

Przepis

ten

należy

do

podstawowych

zasad

ustrojowych

a

zagwarantowanie ochrony własności jest konstytucyjną powinnością państwa. Z

ustalonego orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego wynika, że powinność ta powinna

być urzeczywistniana zarówno przez działanie o charakterze prawodawczym, jak i

podejmowane faktyczne czynności organów państwa, mające za przedmiot dobra

stanowiące własność określonego podmiotu. Na gruncie art. 21 Konstytucji termin

„własność” występuje jako synonim mienia. Takie szerokie konstytucyjne rozumienie

własności nie tylko pozwala na spełnienie określonych funkcji polityczno-ustrojowych,

lecz wyznacza także zakres oraz kierunek działań prawodawczych a także sposób

wykładni i stosowania prawa. Powyższe odnieść należy do powołanych w kasacji

licznych przepisów Konstytucji i wyników analizy z punktu widzenia dyrektyw

postępowania wynikających z modelu demokratycznego państwa prawnego (at. 2

Konstytucji) oraz zasad wyrażanych wprost w Konstytucji lub też z niej licznie

wyprowadzanych.

Chybiony jest natomiast zarzut kasacji w odniesieniu do naruszenia art. 12

Traktatu Ustanawiającego Wspólnotę Europejską. Stanowi on, że w zakresie

zastosowana niniejszego Traktatu i bez uszczerbku dla postanowień szczególnych,

które on przewiduje, zakazana jest wszelka dyskryminacja ze względu na przynależność

państwową. Przepis ten może być powoływany wyłącznie w odniesieniu do kryterium

przynależności państwowej, co potwierdzają dalsze – zawarte w art. 13, art. 3 ust. 2 i

art. 141 – postanowienia Traktatu. Kwestionowany w kasacji art. 44 ust. 1 ustawy o

spółdzielniach mieszkaniowych zmierza do realizacji określonego w nim celu

oddłużeniowego w odniesieniu do spółdzielni mieszkaniowych; nie wprowadza jednakże

kryterium przynależności państwowej w odniesieniu do żadnego z podmiotów tego

stosunku prawnego. Omawiany art. 12 Traktatu o zakazie dyskryminacji - uznany za

przejaw ogólnej zasady równości, a nie za podstawę prawną zasady równości w ogóle –

znajduje zastosowanie tylko w dziedzinach w Traktacie uregulowanych. W literaturze

przedmiotu podkreśla się, że Traktat nie obowiązuje w sprawach czysto wewnętrznych,

obejmujących jedno państwo członkowskie.

Powołany w kasacji art. 17 ust. 1 Karty prawa podstawowych Unii Europejskiej

odpowiada - jak przyjmuje się w literaturze przedmiotu – standardom przyjętym w art. 1

ust. 1 Protokołu do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności.

Wskazuje on, Karta bowiem nie ma charakteru wiążącego, że każda osoba ma prawo

do władania, używania, dysponowania i przekazania w drodze spadku swego mienia

nabytego zgodnie z prawem. Nikt nie może być pozbawiony swego mienia, chyba że w

interesie publicznym, w przypadkach i na warunkach przewidzianych w ustawie,

za uczciwym odszkodowaniem, wypłaconym we właściwym terminie. Korzystanie z

własności może podlegać regulacji ustawowej, jeśli jest to konieczne ze względu na

interes ogólny. Nie stanowiąc podstawy prawnej rozstrzygnięcia postanowienia Karty

stanowią materiał pomocniczy, wyraża bowiem ona cele oraz dążenia i jest traktowana także w orzecznictwie europejskim - jako wskazówka interpretacyjna.

Kolejny przepis art. 44 ust. 4 ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych,

naruszenie którego zarzuca kasacja, stanowi wyjątek od zasady wygaszania hipotek i

znajduje zastosowanie wówczas, gdy ustanowienie odrębnej własności lokali następuje

jednocześnie na rzecz wszystkich członków spółdzielni. Uzasadnienie zaskarżonego

postanowienia nie pozwala na przyjęcie, aby sytuacja w tym przepisie opisana spełniona

została w chwili wydania rozstrzygnięcia przez Sąd Okręgowy. Uzasadnienie to

wyklucza, aby przepis art. 44 ust. 4 omawianej ustawy stanowił podstawę zapadłego i

kwestionowanego postanowienia. Obie zatem postaci naruszenia prawa materialnego

przewidziane w art. 3931 pkt. 1 k.p.c. nie wchodzą w rachubę i tym samym kasacja i jej

zarzuty - we wskazanym zakresie - nie wymagają rozważenia oraz oceny ich

zasadności.

Z powyższych przyczyn i na podstawie art.393 19 w zw. z art. 3938 § 2 i 13 § 2

k.p.c. według ich numeracji oraz brzmienia w chwili ferowania zaskarżonego orzeczenia

należało orzec jak w sentencji postanowienia.