I CK 764/04 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CK 764/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 maja 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Strus (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Bronisław Czech

SSN Henryk Pietrzkowski

w sprawie ze skargi Skarbu Państwa - Ministra Finansów o wznowienie postępowania z

powództwa S. Z.

przeciwko Skarbowi Państwa - Ministrowi Finansów o zapłatę, zakończonego

prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego w P. z dnia 3 kwietnia 2001 r., sygn. XII C

(…), po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 13 maja 2005 r., kasacji

powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 11 marca 2004 r., sygn. akt I ACa (…),

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach procesu w postępowaniu

kasacyjnym.

Uzasadnienie

Skarga Skarbu Państwa Ministra Finansów o wznowienie postępowania

zakończonego prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego w P. z 3 kwietnia 2001 r.

sygn. akt XII C (…) oparta na podstawie określonej w art. 401 pkt 2 w związku z art. 379

pkt 5 k.p.c. została uwzględniona. Skarżący twierdził, że sąd przekazał odpis pozwu

Ministrowi Finansów, mimo że powód wskazał jako reprezentanta Izbę Skarbowa w P.

lecz

następnie

rozpoznał

sprawę

z

udziałem

pozwanego

Skarb

Państwa

reprezentowanego przez Izbę Skarbową, która zachowywała się biernie i nie przekazała

Ministrowi Finansów zawiadomień o terminie rozprawy do niej kierowanych.

Sąd Okręgowy w W. po rozpoznaniu skargi o wznowienie postępowania, zmienił

zaskarżony wyrok i oddalił powództwo przeciw Skarbowi Państwa reprezentowanemu

przez Ministra Finansów.

Sąd Apelacyjny oddalając apelacje powoda oparł swe rozstrzygnięcie na

bezspornych

okolicznościach

faktycznych

przytaczając

następująca

chronologię

zdarzeń:

Wnioski powoda o wypłatę środków zgromadzonych na rachunku bankowym

Banku (…) w O. nie zostały uwzględnione w 1994 r. ze względu na utratę płynności

banku, o czym Prezes Narodowego Banku Polskiego został powiadomiony pismem z 22

kwietnia 1994 r. Działalność banku została zawieszona z dniem 16 lutego 1995 r., a jego

upadłość została ogłoszona w dniu 22 marca 1995 r.

Powód otrzymał z Funduszu kwotę 8.701 zł, a o zapłatę 115 142 zł zwrócił się do

Ministra Finansów, twierdząc, że odpowiedzialność za zobowiązania banku ponosi

Skarb Państwa na podstawie art. 49 Prawa bankowego z 1989 r. Sąd Apelacyjny zwrócił

uwagę na to, że w dniu 17 lutego 1995 r. weszła w życie ustawa o Bankowym Funduszu

Gwarancyjnym. W razie ogłoszenia upadłości banku po dacie wejścia jej w życie

dotychczasowa

odpowiedzialność

Skarbu

Państwa

za

zobowiązania

banków,

zastąpiona została systemem gwarancji realizowanym przez Bankowy Fundusz

Gwarancyjny. W świetle tych unormowań Sąd Apelacyjny nie dopuścił możliwości

uznania – jak w uchwale Trybunału Konstytucyjnego z 11 stycznia 1995 r. - że

zobowiązanie Skarbu Państwa powstało z chwilą zawieszenia działalności banku. Nowe

rozwiązania zawarte w art. 46 ustawy o BFG zawierają bowiem regulację dotyczącą

skutków intertemporalnych nowej ustawy, przy czym nie naruszają one praw powoda

(art. 49 w znowelizowanym brzmieniu) ponieważ zmieniają tylko podmiot zobowiązany.

Kasację od tego wyroku wniósł powód opierając ją na obydwu podstawach.

Naruszenie prawa materialnego wypełniają zarzuty błędnej wykładni art. 49 pkt 1 ustawy

z dnia 31 stycznia 1989 r Prawo bankowe i art. 46 ustawy z dnia 14 grudnia 1995 r o

Bankowym Funduszu Gwarancyjnym.

W ramach drugiej podstawy kasacji, skarżący wskazał art. 222, 316, 328 § 2 i 382

k.p.c. przez zamknięcie rozprawy i wydanie wyroku przy niewyjaśnionym stanie

faktycznym.

Powód wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Druga podstawa jest nieuzasadniona ponieważ stan faktyczny jako zespół stanów

i zdarzeń nie był przedmiotem sporu, i nie wymagał ponownej samodzielnej oceny

prawdziwości faktów przez sąd odwoławczy. Jeżeli skarżący ma na myśli obowiązek

tego sądu dociekania z urzędu okoliczności faktycznych, to zapatrywania takie jest

błędne, ponieważ proces kontradyktoryjny obciąża strony obowiązkiem wskazywania

dowodów i formułowania odpowiednich wniosków przytaczających fakty wymagające

stwierdzenia i środki dowodowe (arg. z art. 3, art. 232 in princ. oraz art. 236 k.p.c.).

Pierwszą podstawę upatrującą naruszenie wyżej przytoczonych przepisów w ich

błędnej

wykładni

skarżący

łączy

natomiast

z

naruszeniem

zasad

prawa

intertemporalnego i w tym zakresie kasacja jest usprawiedliwiona.

Z art. 49 prawa bankowego obowiązującego do dnia 16 lutego 1995 r. włącznie,

wynikała

odpowiedzialność

Skarbu

Państwa

o

charakterze

zbliżonym

do

gwarancyjnego, w razie niewywiązania się przez bank prowadzący rachunek

z obowiązku zwrotu kwoty zdeponowanej przez wkładcę w ramach umowy rachunku

bankowego (art. 726 k.c.). Lakoniczność tej regulacji wymagała ustalania przesłanek

odpowiedzialności w drodze wykładni. Dokonał jej Trybunał Konstytucyjny w uchwale z

11 stycznia 1995 r., W 11/94, OTK 1995/1/17, stwierdzając, iż w razie odmowy

uregulowania przez bank, w okresie zawieszenia jego działalności, zobowiązań z tytułu

wkładów oszczędnościowych, wkładca może żądać od Skarbu Państwa, aby

niezwłocznie po wezwaniu do wykonania zobowiązania spełnił na jego rzecz

świadczenie należne od banku. W ocenie Sądu Najwyższego prawidłowość wykładni

art. 49 pkt 1 prawa bankowego nie budzi wątpliwości, mimo utraty – jak trafnie podkreślił

Sąd Apelacyjny – jej mocy wiążącej po wejściu w życie Konstytucji, co wyklucza

związanie sądów ex vigore proprio. Należy jednak stwierdzić, że od chwili zdarzenia

uaktualniającego odpowiedzialność Skarbu Państwa, tj. zawieszenia działalności banku,

w którym powód złożył oszczędności w ramach rachunku bankowego, powstało

pozaumowne wymagalne zobowiązanie Skarbu Państwa w stosunku do powoda, mimo

że termin świadczenia nie był jeszcze określony.

Od dnia 17 lutego 1995 r. zasady odpowiedzialności Skarbu Państwa z tytułu

wkładów zdeponowanych w bankach uległy zmianie na podstawie przepisów ustawy z

dnia 14 grudnia 1994 r. o Bankowym Funduszu Gwarancyjnym (Dz. U. 1995 r. Nr 4,

poz. 18) dalej zwaną ustawą BFG.

Odpowiedzialność w razie niewywiązania się banku z obowiązku zwrotu

pieniędzy wkładcy na jego żądanie została przerzucona na nowoutworzona osobę

prawną, tj. Bankowy Fundusz Gwarancyjny, zwany dalej „Funduszem". Wbrew

odmiennemu zapatrywaniu Sądu Apelacyjnego nie była to tylko zmiana podmiotu

zobowiązanego, nienaruszająca praw wkładców. W stosunku do stanu ukształtowanego

wspomnianym orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego, zmiany dotyczyły daty

wymagalności powiązanej w nowej ustawie z ogłoszeniem upadłości banku lub

uprawomocnieniem się postanowienia oddalającego wniosek o w przedmiocie upadłości

- ze względu na brak środków na pokrycie kosztów postępowania upadłościowego (art.

2 pkt 4, art. 27 i 28 ustawy UFG). Poza tym ograniczona została wysokość środków

gwarantowanych (art. 23 ust. 2).

Wycofując się z gwarancji państwa wobec wkładów oszczędnościowych

(utrzymywanej od

kilkudziesięciu

lat)

ustawodawca

przeprowadzał ten

zabieg

stopniowo. W art. 47 ustawy UFG zmienił art. 49 Prawa bankowego z 1989 r. nadając

mu następujące brzmienie:

Skarb Państwa nie odpowiada za zobowiązania banków, z wyjątkiem

zobowiązań:

1)

z tytułu wkładów oszczędnościowych, na które wystawiono dowody

imienne, zgromadzonych w bankach P.(…), K.(…) S.A. i Bank G.(…) S.A., w zakresie

przekraczającym gwarancje ustawowego systemu gwarantowania środków pieniężnych,

określone ustawą z dnia 14 grudnia 1994 r. o Bankowym Funduszu Gwarancyjnym (Dz.

U. z 1995 r. Nr 4, poz. 18) - do dnia 31 grudnia 1999 r.,

2)

z tytułu wkładów oszczędnościowych zgromadzonych na książeczkach

mieszkaniowych wystawionych do dnia 23 października 1990 r., w zakresie

przekraczającym gwarancje ustawowego systemu gwarantowania środków pieniężnych,

określone ustawą z dnia 14 grudnia 1994 r. o Bankowym Funduszu Gwarancyjnym - do

dnia 31 grudnia 1999 r.,

3)

za które przyjął odpowiedzialność z tytułu gwarancji i poręczeń.":

Przytoczona treść wskazuje, że Skarb Państwa po dniu 16 lutego 1995 r nie

został

całkowicie

zwolniony

z

zobowiązań

gwarancyjnych

z

tytułu

wkładów

oszczędnościowych i w okresie przejściowym nadal ponosił odpowiedzialność za liczne

jeszcze zobowiązania niektórych banków, w zakresie przekraczającym gwarancje

ustawowego systemu gwarantowania środków pieniężnych określone nową ustawą.

Zobowiązanie Banku (…) w O. w stosunku do powoda, pozostające w związku z

przedmiotem sprawy nie należało do kategorii wymienionych w art. 49 według nowego

brzmienia ale przy analizie prawnej należy pamiętać, że unormowania zawarte w

przepisach o odpowiedzialności Skarbu Państwa od 17 lutego 1995 r. „z tytułu wkładów”

nie mogą być rozumiane jako odnoszące się wyłącznie do zdarzeń zaistniałych przed tą

datą, a taki zakres skutków czasowych określa się mianem prawa intertemporalnego.

Bezpośrednie

zaś

działanie

przepisów

nowych

jest

ich

zwykłym

skutkiem

niewymagającym podkreślania.

Przyjmując to założenie należy przeto rozważyć trafność zapatrywania Sądu

Apelacyjnego upatrującego w przepisach art. 46 ustawy BFG i art. 49 Prawa bankowego

uregulowania „jednoznacznego zarówno co do skutków na przyszłość jak i w zakresie

intertemporalnym”.

Skutki

czasowe

nowej

regulacji

Sąd

Apelacyjny

wywiódł

prawdopodobnie (lakoniczność uzasadnienia nie daje pewności) z art. 46 ustawy BFG

stanowiącego,

iż

odpowiedzialność

Skarbu

Państwa

z

tytułu

wkładów

oszczędnościowych zgromadzonych w bankach, z zastrzeżeniem art. 47 pkt 3, ocenia

się według przepisów obowiązujących w dniu ogłoszenia upadłości banku. Egzegeza

tego przepisu pod kątem zawartej w nim normy najpierw prowadzi do wniosku, że chwila

wymagalności roszczeń w stosunku do Skarbu Państwa, w utrzymanym nadal zakresie

odpowiedzialności, została zmieniona w porównaniu ze stanem poprzednim a zrównana

z odpowiedzialnością Funduszu, co jest zrozumiałym (porządkującym) zabiegiem

legislacyjnym, zgodnym również z kierunkiem zmian zwalniających stopniowo Skarb

Państwa z funkcji opiekuńczych. Usytuowanie przepisu w rozdziale 7 nie ma

decydującego znaczenia, skoro zawiera on przepisy przejściowe oraz końcowe (zmiany

Prawa bankowego), natomiast poprzedzenie nowego art. 49 pr. bank. przepisem art. 46

ustawy

BFG

znowu

sugeruje

wolę

ustawodawcy

określenia

przesłanek

odpowiedzialności (art. 49 pkty 1i 2 miały charakter epizodyczny) jak i wysokości (kurs

ECU) z chwilą ogłoszenia upadłości lub jej prawomocnej odmowy. Przeciw

retroaktywności art. 49 pr. bank. nadanej – w ocenie Sądu Apelacyjnego – przepisem

art. 46 ustawy BFG przemawia przyjęta technika legislacji. Przepisy intertemporalne

określają skutki czasowe przepisów nowych i wskazują je, bowiem w przeciwnym razie

ustalenie zakresu norm intertemporalnych byłoby niemożliwe lub utrudnione. W ustawie

BFG przewidziano vacatio legis wynoszące trzydzieści dni; gdyby wolą ustawodawcy

było nadanie art. 49 pr. bank. charakteru retroaktywnego, to art. 46 musiałby

obowiązywać od dnia ogłoszenia ustawy. Pozostawienie 30 dniowego okresu

odpowiedzialności Skarbu Państwa według zasad dotychczasowych, po czym (tj. po

wejściu w życie art. 46) poddanie stanów poprzednich nowej regulacji niekorzystnej dla

wkładców nie da się racjonalnie wytłumaczyć.

Dostrzeżenie trudności w wykładni art. 46 ustawy BFG (por. postanowienie SN z

14.VI.1996 r., I CRN 84/96 , OSP 1996 z. 11, poz. 213) nakazuje odwołanie się do

zasad prawa intertemporalnego w stosunkach cywilnoprawnych wyrażonych w

następujących przepisach:

Artykuł 3 k.c. stanowi, że ustawa nie ma mocy wstecznej, chyba że to wynika z jej

brzmienia lub celu, natomiast art. XXVI przep. wprow. k.c. nakazuje do stosunków

prawnych, powstałych przed dniem wejścia w życie ustawy, stosować prawo

dotychczasowe, chyba że przepisy szczególne prawa międzyczasowego stanowią

inaczej. W zakresie stosunków obligacyjnych obowiązuje wysłowiona w art. XLIX przep.

wprow. k.c. zasada działania przepisów dotychczasowych, a wyjątek wynikający z § 1.

odnosi się tylko do skutków prawnych zdarzeń, które nadto nie są związane z istotą

stosunku prawnego i nastąpiły po dniu wejścia w życie nowego prawa. Trzeba również

podkreślić, że zdarzeniami, o których mowa w § 2 nie są przepisy nowej ustawy oraz to,

że podstawą odpowiedzialności Skarbu Państwa za zobowiązania m. in. banków

spółdzielczych był przepis ustawy (art. 49 pr. bank) rodzący zobowiązanie między

wkładcą a Skarbem Państwa. Dlatego nie może mieć zastosowania art. L przep. wpr.

k.c. w zakresie wymieniającym umowy rachunku bankowego. Przytoczone zasady

intertemporalne nakazują odrzucić sugestię retroakcji ustawy o BFG ze skutkiem

zwalniającym Skarb Państwa z odpowiedzialności, która powstała przed 17 lutego 1995

r. i przyjąć, że zobowiązanie Skarbu Państwa powstałe bez udziału beneficjentów kontrahentów banku przed 17 lutego 1995 r. podlegało przepisom prawa cywilnego i

stwarzało po ich stronie roszczenie cywilnoprawne w razie spełnienia się “warunku

prawnego”, tj. nastąpienia stanu niewypłacalności banku.

Wspomnieć należy, iż Rzeczpospolita Polska przed uchwaleniem ustawy BFG

ratyfikowała Protokół nr 1 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych

wolności, sporządzony w Paryżu dnia 20 marca 1952 r. i w dniu

10 października 1994 r złożyła go Sekretarzowi Generalnemu Rady Europy. Z tą

datą Protokół wszedł w życie w stosunku do Rzeczypospolitej Polskiej. Przepis art. 1

tego aktu uznaje prawo każdej osoby do poszanowania swego mienia i zezwala na

pozbawienie własności tylko w interesie publicznym. Domniemanie zgodności

analizowanych przepisów art. 46 i art. 47 ustawy BFG z aktami wyższego rzędu

nakazuje rozważyć najpierw wykładnię prowadzącą do wyniku zgodnego z tamtymi

aktami. Wymaganie to nie byłoby spełnione w razie zaakceptowania wykładni przyjętej

przez Sąd Apelacyjny, skoro należy uznać, że wymagalne roszczenie wkładcy do

Skarbu Państwa, stanowiło składnik jego mienia podlegający ochronie na podstawie

Konwencji.

Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy uznał, że kasacja jest oparta na

usprawiedliwionej podstawie i zgodnie z jej wnioskiem orzekł na podstawie art. 393 13 § 1

k.p.c. a w zakresie kosztów procesu na podstawie stosowanego odpowiednio art. 108 §

2 k.p.c.