I CK 676/04 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CK 676/04

POSTANOWIENIE

Dnia 19 stycznia 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Bronisław Czech

SSN Henryk Pietrzkowski

w sprawie z powództwa P.(...) AS w O. w Norwegii

przeciwko Państwowemu Przedsiębiorstwu Wydawniczemu R.(...) w W.

o nakazanie świadczenia,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 19 stycznia 2005 r.,

kasacji strony powodowej od postanowienia Sądu Apelacyjnego z dnia 17 maja 2004 r.,

sygn. akt I ACz (…),

zmienia zaskarżone postanowienie Sądu Apelacyjnego w ten sposób, że uchyla

zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Sądu Okręgowego w W. z dnia

5 marca 2004 r., sygn. akt XVI GC (…).

Uzasadnienie

Strona powodowa P.(...) S.A. z siedzibą w O. w pozwie skierowanym przeciwko

Państwowemu Przedsiębiorstwu Wydawniczemu „R.(...)” w W. domagała się nakazania

stronie pozwanej spełnienia świadczenia polegającego na dokonaniu zmiany swej

nazwy przez usunięcie w niej słowa „R.(...)” w terminie dwóch miesięcy od daty

uprawomocnienia się orzeczenia. Twierdziła, że w umowie wspólników zawartej przez

jej poprzednika prawnego i stronę pozwaną, pozwane Przedsiębiorstwo zobowiązało się

do usunięcia w swej nazwie wskazanego słowa, mogącego mylić się z tytułem gazety.

Postanowieniem z dnia 5 marca 2004 r. Sąd Okręgowy, Sąd Gospodarczy w W.

odrzucił pozew, albowiem przyjął, że w sprawie istnieje zapis na sąd polubowny.

Zażalenie strony powodowej, w którym zarzucono naruszenie m.in. art. art. 479 14,

art. 697 i art. 1105 § 3 k.p.c., zostało przez Sąd Apelacyjny oddalone postanowieniem z

dnia 17 maja 2004 r.

Sąd Apelacyjny, po zaakceptowaniu stanowiska Sądu pierwszej instancji

podkreślił, że aczkolwiek strona pozwana w terminie dwóch tygodni od doręczenia

pozwu nie złożyła odpowiedzi na pozew, to jednak później także nie wdała się w spór co

do istoty, gdyż wpierw wniosła o złożenie przez stronę powodową kaucji aktorycznej, a

po oddaleniu wniosku w tym względzie, zgłosiła zarzut istnienia zapisu na sąd

polubowny. Zarzut ten, wbrew poglądowi strony powodowej, odpowiadał prawu, gdyż

objęte żądaniem pozwu roszczenie ma charakter majątkowy, a wobec treści art. 1105 §

3 k.p.c. należało uznać, że ogólne przepisy dotyczące postępowania odrębnego w

sprawach gospodarczych zostały wyłączone.

W kasacji strona powodowa, powołując się na – mogące mieć istotny wpływ na

wynik sprawy – naruszenie art. 1105 § 2 w związku z art. 697 k.p.c. przez przyjęcie, że

toczący się między stronami spór dotyczy umowy spółki „P.(…)”, a nie art. 2.6 umowy

wspólników i przyjęcie, że spór ten ma charakter majątkowy, oraz naruszenie art. 479 14

k.p.c. przez jego niezastosowanie i przyjęcie, że art. 1105 § 3 k.p.c. stanowi względem

tego przepisu lex specialis, wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia Sądu

Apelacyjnego wraz z postanowieniem Sądu Okręgowego z dnia 5 marca 2004 r.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Z art. 1105 § 3 k.p.c. wyraźnie wynika, że umowę o zagraniczny sąd polubowny

sąd polski bierze pod rozwagę tylko na zarzut strony zgłoszony i należycie uzasadniony

przed wdaniem się w spór co do istoty sprawy. W postępowaniu w sprawach

gospodarczych, tak jak i w innych postępowaniach odrębnych, przewidziane są jednak

pewne odrębności. W związku z tym stwierdzić należy, że w odniesieniu do regulacji

poszczególnych postępowań odrębnych obowiązuje ogólnie akceptowana zasada,

według której, w danym postępowaniu odrębnym w pierwszej kolejności stosuje się

przepisy szczególne związane z tym postępowaniem, natomiast przepisy ogólne

dotyczące procesu - dopiero w razie braku unormowania odrębnego, chyba że przepisy

ogólne pozostają w sprzeczności z przepisami normującymi postępowanie odrębne. To

założenie musi być punktem wyjścia do dalszych rozważań.

Jedna z odrębności postępowania w sprawach gospodarczych polega na

prekluzji, o jakiej mowa w art. 47914 § 2 k.p.c. W myśl tego przepisu, strona pozwana w

postępowaniu w sprawach gospodarczych jest zobowiązana do podania w odpowiedzi

na pozew wszystkich twierdzeń, zarzutów oraz dowodów na ich poparcie pod rygorem

utraty prawa powoływania ich w toku postępowania, chyba że wykaże, iż ich powołanie

w odpowiedzi na pozew nie było możliwe, albo że potrzeba powołania wynikła później.

Jest

to

bardzo

poważne

ograniczenie

w postępowaniu

dowodowym

i

jego

niezastosowanie może prowadzić do rozstrzygnięcia cywilnoprawnego sporu sądowego,

dotkniętego - z punktu widzenia art. 3931 pkt 1 k.p.c. – kwalifikowanym uchybieniem

procesowym, a zatem uchybieniem stanowiącym jedną z podstaw kasacyjnych.

Prawidłowa wykładnia art. 47914 § 2 k.p.c. ma więc niebagatelne znaczenie dla praktyki

orzeczniczej sądów gospodarczych i sądów wyższej instancji, dlatego też należy

zwrócić uwagę na uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 17 lutego 2004 r., III CZP 115/03

(niepublik.), w której przyjęto, że w postępowaniu w sprawach gospodarczych pozwany

traci prawo powoływania twierdzeń, zarzutów oraz dowodów na ich poparcie,

niepowołanych w odpowiedzi na pozew, bez względu na ich znaczenie dla

rozstrzygnięcia sprawy, chyba że wykaże, iż ich powołanie w odpowiedzi na pozew nie

było możliwe, albo że potrzeba powołania wynikła później. W uzasadnieniu tej uchwały

podkreślono fakt systematycznego w ostatnich latach uwalniania postępowania

cywilnego od ograniczeń i restrykcji formalnych, chroniących dominującą w poprzednim

okresie i traktowaną dogmatycznie zasadę tzw. prawdy obiektywnej. Nie bez znaczenia

przy tym pozostaje jednoczesne stałe wzmacnianie przez współczesnego ustawodawcę

elementów kontradyktoryjności, uwypuklających indywidualistyczny charakter procesu

cywilnego oraz zasadę autonomii praw prywatnych. Przykładem dokonywanych zmian

jest wprowadzenie do kodeksu postępowania cywilnego przepisów rozszerzających oraz

umacniających

system

prekluzji

materiału

procesowego

nieprzedstawionego

w

określonym terminie, sprzyjający zasadzie koncentracji materiału dowodowego, a nawet

– w niektórych rodzajach spraw – wręcz warunkujący jej funkcjonowanie.

Sąd Najwyższy, w składzie który podjął przytoczoną uchwałę podkreślił, że

system ten polega na nałożeniu na strony – w sposób bardziej lub mniej kategoryczny –

ciężaru przedstawienia sądowi wszystkich znanych im faktów, dowodów i zarzutów w

określonym

(najczęściej

ustawowo)

terminie,

pod

rygorem

utraty

możliwości

późniejszego ich przytaczania lub powoływania. Do rygorów systemu prekluzyjnego

należy również wymaganie, aby – również w określonym terminie – strony podały

wszystkie znane im fakty, dowody i zarzuty, choćby nawet w formie ewentualnej, tylko

na wypadek, gdyby twierdzenia zaprezentowane w pierwszej kolejności okazały się

nieskuteczne lub nie zostały uwzględnione przez sąd. Zważywszy na surowe

konsekwencje działania systemu prekluzji, ustawodawca uzupełnia go wielokrotnie

elementami dyskrecjonalnej władzy sędziego, co pozwala na przyjęcie i rozpoznanie

spóźnionych twierdzeń o faktach, a także wniosków dowodowych i zarzutów, jeżeli

strona nie mogła przedstawić ich wcześniej albo potrzeba ich przedstawienia powstała

później.

W uzasadnieniu powyższej uchwały podkreślono poza tym, że użyte przez

ustawodawcę w art. 47914 § 2 k.p.c. sformułowania jasno wskazują, iż w sytuacji

opisanej w hipotezie tego przepisu pozwany bezwarunkowo traci uprawnienia do

powoływania twierdzeń i zarzutów oraz dowodów na ich poparcie w dalszym toku

postępowania, jeżeli nie zgłosił ich w odpowiedzi na pozew, chyba że wykaże, iż ich

powołanie w odpowiedzi na pozew nie było możliwe, albo że potrzeba powołania

wynikła później. Spóźnione twierdzenia strony – jako sprekludowane – sąd pomija, a

więc traktuje je, jakby nie zostały zgłoszone, natomiast zarzuty i wnioski dowodowe

oddala. Zważywszy zaś na fakt, że w omawianym przepisie ustawodawca nie zawarł, z

wyjątkiem kryterium temporalnego, żadnych innych kryteriów prekluzji, należałoby

przyjąć, iż przepis ten dotyczy wszystkich spóźnionych twierdzeń, zarzutów i dowodów,

bez względu na ich znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy.

W związku z powstającą kwestią wzajemnej relacji zachodzącej pomiędzy

regulacją zawartą w art. 47914 k.p.c. a uregulowaniem problemu zgłaszania zarzutu

umówienia się przez strony na piśmie o wyłączenie jurysdykcji sądów polskich na rzecz

działającego za granicą sądu polubownego należy podkreślić, że w wyroku z dnia 16

lipca 2004 r., I CK 41/04 (niepublik.), Sąd Najwyższy wyjaśnił, iż art. 479 14 § 2 k.p.c. jest

przepisem szczególnym do art. 202 k.p.c. Podjęte w powyższym wyroku zagadnienie

relacji lex specialis – lex generalis było więc podobne do wyłaniającego się w niniejszej

sprawie, albowiem zgodnie z art. 202 k.p.c., zapis na sąd polubowny oraz niewłaściwość

sądu dającą się usunąć za pomocą umowy stron sąd bierze pod rozwagę tylko na zarzut

pozwanego, zgłoszony i należycie uzasadniony przed wdaniem się w spór co do istoty

sprawy.

W motywach wyroku z dnia 16 lipca 2004 r., I CK 41/04 Sąd Najwyższy rozważał

- w powiązaniu z treścią art. 47912 § 2 k.p.c.- znaczenie wprowadzonego przez

ustawodawcę wyraźnego ograniczenia czasowego w zakresie wystąpienia przez

pozwanego z zarzutem niewłaściwości sądu dającej się usunąć za pomocą umowy

stron. Przepis art. 202 k.p.c. bowiem zawiera jedynie ogólną dyspozycję, że zarzut ten

sąd bierze pod rozwagę tylko wówczas, gdy został zgłoszony i należycie uzasadniony

przez pozwanego przed wdaniem się w spór co do istoty sprawy. Oznacza to, że

chociaż sama decyzja co do zgłoszenia tego zarzutu pozostawiona jest w gestii

pozwanego, to jednakże skorzystanie z niego zostało wyraźnie ograniczone w czasie.

Sąd Najwyższy podkreślił, że pozornie mogłoby się nawet wydawać, że jakiekolwiek

wdanie się w spór niweczy możliwość powołania się przez pozwanego na omawianą

niewłaściwość sądu. W doktrynie, jak i orzecznictwie sądów przyjmuje się jednak, że

dopuszczalne jest skorzystanie z powyższego zarzutu także w odpowiedzi na pozew,

przy czym nie ma znaczenia, czy został on w niej wywiedziony na początku pisma, czy

też na końcu, po innych zarzutach, w tym merytorycznych. Mimo wszystko trzeba

przyjąć, że według formuły kodeksowej, czasem właściwym do podniesienia tego

zarzutu jest czas, gdy pozwany nie wdał się jeszcze w spór co do istoty sprawy.

Horyzont czasowy jest tu więc ściśle określony.

Odpowiadając na to pytanie, czy w postępowaniu odrębnym w sprawach

gospodarczych w odniesieniu do zarzutu niewłaściwości sądu dającej się usunąć za

pomocą umowy stron ma miejsce modyfikacja, innymi słowy, czy określony w art. 47914

§ 2 k.p.c. termin do zgłaszania zarzutów, powoływania okoliczności faktycznych i

składania wniosków dowodowych obejmuje również powyższy zarzut, Sąd Najwyższy

zaznaczył, że trzeba tutaj przede wszystkim uwzględnić istotny sens rozwiązania

przyjętego w art. 47914 § 2 k.p.c. Konieczne jest też porównanie zakresów obu

wchodzących w grę przepisów.

Jeżeli chodzi o pierwszą z tych kwestii, to Sąd Najwyższy odwołał się do

wyjaśnienia wynikającego z przytoczonej już uchwały z dnia 17 lutego 2004 r., III CZP

115/03 , z uzasadnienia której, skrótowo rzecz ujmując, wynikało, że racja prawna

prekluzji przewidzianej w art. 47914 § 2 k.p.c. wyraża się w dążeniu do wzmocnienia

zasady koncentracji materiału dowodowego. Przepis ten dotyczy natomiast wszystkich

spóźnionych twierdzeń, zarzutów i dowodów, bez względu na ich znaczenie dla

rozstrzygnięcia sprawy.

Rozważając zaś drugą kwestię, Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 16

lipca 2004 r., I CK 41/04 podkreślił, że art. 202 i 479 14 § 2 k.p.c. odnoszą się do tej

samej materii. Dlatego też nie ma przeszkody do uznania, że art. 479 14 § 2 k.p.c.

zawiera szczególne uregulowanie kwestii przytaczania zarzutów. Ten szczególny

charakter unormowania wzmacnia okoliczność, że w wymienionym przepisie nie

rozróżnia się zarzutów co do istoty sprawy i zarzutów natury formalnej. Co więcej w art.

47914 § 2 k.p.c. stwierdza się wprost, że w odpowiedzi na pozew należy – pod rygorem

utraty prawa ich powoływania w toku postępowania - podać „wszystkie” zarzuty. Można

zatem uważać, że pojęcie zarzutów, o których w nim mowa, obejmuje także wszystkie

zarzuty formalne, w tym zarzut niewłaściwości sądu dającej się usunąć za pomocą

umowy stron. Sąd Najwyższy porównawczo też wskazał, że zawarte w art. 493 § 1 i art.

503 § 1 k.p.c. uregulowania w tej samej materii mają jednak inne ujęcia redakcyjne,

ponieważ statuują obowiązek pozwanego przedstawienia zarzutów, które pod rygorem

ich utraty należy zgłosić przed wdaniem się w spór, oraz pozostałych zarzutów

przeciwko żądaniu pozwu. Wyodrębniono więc w nich zarzuty, które pod rygorem ich

utraty należy zgłosić „przed wdaniem się w spór” oraz zarzuty „przeciwko żądaniu

pozwu”.

W konsekwencji Sąd Najwyższy zajął stanowisko, że jeżeli w okresie dwóch

tygodni od doręczenia odpisu pozwu pozwany w ogóle nie wda się w spór co do istoty

sprawy i ograniczy się jedynie, po myśli art. 202 k.p.c., do wystąpienia z zarzutem

niewłaściwości miejscowej sądu, i to nawet z zarzutem trafnym i skutecznym, to w razie

złożenia już po upływie terminu przewidzianego w art. 479 14 § 2 k.p.c. pisma

procesowego zawierającego zarzuty merytoryczne, należy zasadniczo uznać tę

czynność procesową za bezskuteczną (sprekludowaną) i w konsekwencji spóźnione

zarzuty oddalić.

Nie ulega żadnych wątpliwości, że przytoczoną argumentację Sądu Najwyższego

zawartą w wyroku z dnia 16 lipca 2004 r., I CK 41/04 można mutatis mutandis odnieść

do sprawy niniejszej. Oznacza to, że w postępowaniu w sprawach gospodarczych zarzut

istnienia umowy derogacyjnej na rzecz sądu polubownego działającego za granicą

strona zobowiązana jest zgłosić w czasie właściwym, według art. 479 14 § 1 k.p.c., do

złożenia odpowiedzi na pozew. Jeżeli zaś tego nie uczyni, traci – zgodnie z art. 47914 §

2 k.p.c. - uprawnienie do powołania tego zarzutu w dalszym toku postępowania, chyba

że wykaże, iż jego powołanie w odpowiedzi na pozew nie było możliwe, albo że

potrzeba powołania wynikła później.

W okolicznościach sprawy nie ulega wątpliwości, że strona pozwana utraciła

prawo powołania omawianego zarzutu, stąd też nie ma potrzeby procesowej, ażeby

bliżej rozważać kwestię jego skuteczności z punktu widzenia przewidzianych w art. 1105

§ 2 w zw. z art. 697 § 1 k.p.c. wymagań odnoszących się do zakresu przedmiotowego

dopuszczalności derogacji na rzecz sądu polubownego działającego za granicą.

Ograniczyć się więc można jedynie do stwierdzenia, że należy zgodzić się z poglądem

Sądów obu instancji, iż roszczenie objęte żądanie pozwu ma jednak, wbrew pozorom,

charakter majątkowy. Strona powodowa bowiem dochodzi wykonania zobowiązania,

mającego swoje źródło w umowie stron. Dlatego też nie ma znaczenia okoliczność, że

treść świadczenia wynikającego z tego zobowiązania odnosi się do jednego z

elementów firmy strony pozwanej (nazwy), a zatem do jej dobra osobistego.

Ze względu natomiast na kodeksowo zastrzeżone granice rozpoznania kasacji

(art. 39311 § 1 k.p.c. ) – związanie wskazaniem naruszenia konkretnych przepisów

prawa materialnego lub procesowego - nie jest możliwe wyjaśnienie przez Sąd

Najwyższy wzajemnej relacji między art. 47914 k.p.c. a art. 1119 - 1124 k.p.c.

dotyczącymi instytucji kaucji na zabezpieczenie kosztów procesu (kaucji aktorycznej).

Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji (art. 393 15

k.p.c.).