I CK 67/05 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CK 67/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 lipca 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Stanisław Dąbrowski (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Iwona Koper

w sprawie z powództwa "B.(…)" Spółki z o.o. w W.

przeciwko T. S. i M. S.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 13 lipca 2005 r., kasacji

pozwanych od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 10 sierpnia 2004 r., sygn. akt I ACa

(…),

uchyla zaskarżony wyrok w części oddalającej apelację ponad kwotę 1.329,80

(tysiąc trzysta dwadzieścia dziewięć 80/100) zł oraz w części orzekającej o

kosztach i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego

rozpoznania

oraz

rozstrzygnięcia

o

kosztach

postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy wydał nakaz solidarnej zapłaty kwoty 43.949,31 zł przeciwko T. S.

i M. S. na rzecz powoda – „B.(…)” Spółki z o. o. Podstawą tego rozstrzygnięcia był

stosowny weksel gwarancyjny wystawiony przez T. S. (zarazem dłużnika w stosunku

podstawowym) i podpisany przez M. S. jako poręczyciela wekslowego. Po rozpatrzeniu

zarzutów pozwanych od nakazu zapłaty, Sąd Okręgowy uchylił nakaz co do kwoty

664,16 zł i w tym zakresie oddalił powództwo, natomiast w pozostałej części utrzymał

nakaz zapłaty w mocy po ustaleniu następującego stanu faktycznego.

Pozwana T. S. w ramach prowadzonej działalności gospodarczej pod nazwą

PHO – Hurtownia „O.(…)” zawarła z powodem – „B.(…)” Spółki z o. o. umowę leasingu

operacyjnego samochodu ciężarowego Iglocar Star (w dniu 30 września 1998 r.). Strony

wiązały dołączone do umowy „ogólne warunki umowy leasingu” (cyt. dalej jako „ogólne

warunki”) w pkt. 4.4. tych warunków przewidywano, że w razie nieuregulowania dwóch

tzw. opłat okresowych lub w razie niewywiązania się leasingobiorcy z obowiązków

umownych lub naruszenia jakiegokolwiek warunku lub innej umowy leasingu,

leasingodawcy służyć będzie uprawnienie rozwiązania wszystkich umów leasingu ze

skutkiem natychmiastowym z leasingobiorcą. Rozwiązanie umowy leasingu uzasadnia

możliwość żądania zapłaty wszystkich zaległych opłat, zapłaty odszkodowania w

wysokości pozostałych opłat okresowych przewidzianych w umowie oraz żądanie zwrotu

przedmiotu leasingu do miejsca wskazanego przez leasingodawcę. Dla zabezpieczenia

tych należności pozwana wystawiła weksel gwarancyjny in blanco i upoważniła stronę

powodową (remitenta) do wypełnienia tego weksla na sumę zobowiązań wynikających z

umowy leasingu (w deklaracji wekslowej). M. S. złożył poręczenie na wekslu i udzielił też

poręczenia cywilnego (w dniu 1 października 1998 r.). Pozwana nie zapłaciła dwóch rat

leasingowych, powódka złożyła oświadczenie o rozwiązaniu umowy leasingu z dnia 30

września 1998 r. i wezwała pozwaną do zapłaty zaległych opłat okresowych,

odszkodowania oraz zwrotu przedmiotu leasingu (pismo z dnia 15 marca 2001 r.).

Odbiór pojazdu od pozwanej zlecono odpłatnie innemu podmiotowi i zapłatą tą

obciążono stronę pozwaną. W rezultacie strona powodowa uzupełniła weksel na kwotę

dochodzoną pozwem i obejmującą sumę wszystkich należności.

W ocenie Sądu Okręgowego, postanowienie o odszkodowaniu (pkt. 4.4. ogólnych

warunków) należało uznać za skuteczne w świetle zasady swobody kształtowania treści

umowy (art. 3531 k.c.) i regulacji wskazanej w art. 473 k.c. Od 2000 r. obowiązuje nowy

przepis art. 70915 k.c., w którym przewidziano wprost możliwość żądania odszkodowania

od leasingobiorcy w związku z wcześniejszym rozwiązaniem umowy leasingu. Solidarne

zasądzenie dochodzonej pozwem należności uzasadniał przepis art. 471 k.c., art. 876 §

1 i art. 881 k.c.

Sąd Apelacyjny oddalił apelację pozwanych dłużników wekslowych. Sąd ten

dokonał

oceny

prawnego

charakteru

pkt.

4.4.

„Ogólnych

warunków

umowy

leasingowego”. W postanowieniu tym stwierdzono, że w przypadku nieuregulowania

dwóch tzw. opłat okresowych, leasingodawcy służy uprawnienie rozwiązania wszystkich

umów leasingu ze skutkiem natychmiastowym zawartych z leasingobiorcą, a

leasingodawca może także żądać zapłaty odszkodowania w wysokości pozostałych tzw.

opłat okresowych przewidzianych w umowie. Uprawnienie do żądania odszkodowania

(kary umownej) powstało dopiero, gdy wierzyciel skorzystał z prawa rozwiązania

umowy. Klauzula umowna zawarta w pkt 4.4. „Ogólnych warunków umowy leasingu”

mieściła się w granicach swobody umów (art. 3531 k.c.). Odpowiada ona treści obecnie

obowiązującego art. 70915 k.c. i postanowieniom art. 13 ust. 2 Konwencji UNIDROIT z

dnia 28 maja o międzynarodowym leasingu finansowym. Strony nie działały zatem

wbrew postanowieniom art. 483 k.c. Zasądzone przez Sąd Okręgowy koszty tzw.

windykacji znajdują swoje uzasadnienie w pkt 4.7. „Ogólnych warunków u mowy

leasingu”, ponieważ skorzystanie z usług odpowiedniej firmy leasingowej było

uzasadnione opóźnieniem się

leasingobiorcy z wydaniem samochodu. Zarzut

zasądzenia kwoty brutto (z podatkiem VAT) zamiast netto był już spóźniony, nie został

bowiem zgłoszony w zarzutach od nakazu zapłaty (art. 495 § 3 k.p.c.).

Oboje pozwani odpowiadali na podstawie przepisów prawa wekslowego jako

wystawca i poręczyciel wekslowy. Wprawdzie pozwany udzielił wierzycielowi poręczenia

cywilnego (art. 876 k.c.), ale wierzyciel wywodził wobec niego swoje roszczenie z faktu

złożenia przezeń podpisu na wekslu w charakterze poręczyciela wekslowego.

Prawidłowo uzupełniony przez powoda (wierzyciela) weksel gwarancyjny uzasadniał

solidarną odpowiedzialność pozwanej obojga pozwanych.

W kasacji pozwanych (w zakresie dotyczącym oddalenia apelacji ponad kwotę

1.329,80 z odsetkami ustawowymi) podniesiono zarzuty naruszenia art. 382; art. 233 § 1

k.p.c. i zw. z art. 391 k.p.c. oraz naruszenia przepisów prawa materialnego, tj., art. 353 1

k.c. w zw. z art. 483 § 1 k.c., art. 58 § 1 k.c. oraz art. 10 prawa wekslowego. Skarżący

wnosili o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy (w zaskarżonym

zakresie) do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej instancji, ewentualnie – o zmianę

zaskarżonej części wyroku Sądu Apelacyjnego oraz wyroku Sądu Okręgowego i

oddalenie powództwa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty naruszenia art. 382 k.p.c., art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 391 k.p.c.

zostały niewłaściwie umotywowane w kasacji pozwanych, ponieważ odnoszą się do

zagadnień materialnoprawnych (kwestionowanie obowiązku zapłaty przez pozwanych

kary umownej i wypełnienie weksla gwarancyjnego kwotą odpowiadającą wysokości tej

kary). W związku z tym wspomniane zarzuty nie mogą być brane pod uwagę w

postępowaniu kasacyjnym.

Spór między stronami koncentrował się na prawnym znaczeniu klauzuli umownej

zawartej w pkt. 4.4. „Ogólnych warunków umów leasing” (cyt. dalej jako „ogólne

warunki”). W klauzuli tej przewidziano uprawnienie dla leasingodawcy do rozwiązania

umowy ze skutkiem natychmiastowym w razie naruszenia przez leasingobiorcę umowy

leasingowej. W wyniku takiego rozwiązania leasingodawca uzyskiwał możliwość

żądania zapłaty „wszystkich zaległych opłat wraz z odsetkami (...) oraz prawo żądania

zapłaty odszkodowania w wysokości pozostałych opłat okresowych przewidzianych w

umowie (...)”. W ocenie Sądu Apelacyjnego, w klauzuli tej zastrzeżono w istocie karę

umowną w związku z niewykonaniem lub nienależytym wykonaniem zobowiązania przez

leasingobiorcę. W kasacji pozwanych trafnie zauważono to, że Sąd Apelacyjny powiązał

w rezultacie karę umowną także z niewykonywaniem lub nienależytym wykonywaniem

zobowiązania pieniężnego, skoro roszczenie o zapłatę takiej kary miałoby aktualizować

się w razie braku zapłaty dwóch rat leasingowych (w istocie – świadczeń pieniężnych)

i skorzystania z uprawnienia do rozwiązania umowy (jej wypowiedzenia) ze skutkiem

natychmiastowym. W uchwale Sądu Najwyższego z dnia 6 listopada 2003 r. III CZP

69/03 (OSN 2004, z. 5, poz. 69; sprostowanie: OSNC 2005, z. 6, poz. 2004 s. 1 – 2)

stwierdzono, ze naruszenie reguły określonej w art. 483 § 1 k.c. i objęcie karą umowną

niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania pieniężnego nie powoduje

nieważności zastrzeżenia kary umownej (art. 58 § 3 k.c.), należy je jednak oceniać nie

na podstawie art. 483 – 484 k.c. (art. 3531 k.c.). Oznacza to, że omawiana klauzula

zawarta w pkt. 4.4. ogólnych warunków mogłoby być oceniane już poza reżimem

regulacji prawnej kary umownej, zwłaszcza w kontekście prawnego ukształtowania

stosunku leasingu w okresie przed uregulowaniem umowy leasingu w przepisach k.c.

począwszy od dnia 9 grudnia 2000 r. (Dz. U. z 2000 r. Nr 74, poz. 857). W odpowiedzi

powoda na kasację pozwanych trafnie zwrócono uwagę na to, że do czasu prawnej

regulacji umowy leasingu w przepisach k.c. (art. 709 1 – 70918) w polskiej praktyce

gospodarczej ukształtował się określony model stosunku leasingu operacyjnego,

regulowany we wzorcach umownych, w których umieszcza się (jak w umowie łączącej

strony) klauzule o treści przewidzianej w pkt 4.4. ogólnych warunków. Czyni się tak

niewątpliwie pod wpływem rozwiązań modelowych przyjmowanych w postanowieniach

Konwencji UNIDROIT dotyczącej międzynarodowego leasingu finansowego (Ottawa

1988 r.). W art. 13 art. 2 tej Konwencji przewidziano możliwość domagania się przez

leasingodawcę

od

leasingobiorcy

zapłaty

odpowiedniego

odszkodowania

odpowiadającego wysokości niezapłaconych opłat leasingowych. Nie sposób zatem

twierdzić, że w pkt 4.4. ogólnych warunków przewidziano jakąś postać kary umownej w

rozumieniu art. 483 – 484 k.c. Chodzi tu raczej o oryginalną, charakterystyczną dla

stosunku

leasingu

finansowego

instytucję

usprawiedliwioną

koniecznością

odpowiedniego rozłożenia ryzyka związanego z przedterminowym zakończeniem

umowy leasingu finansowego. Natomiast konstrukcji kary umownej można doszukiwać

się w innych postanowieniach ogólnych warunków (np. w pkt 8.3.; zastrzeżenie kary

umownej na wypadek opóźnienia leasingobiorcy w wydaniu partnerowi przedmiotu

leasingu po zakończeniu stosunku obligacyjnego).

Prawna dopuszczalność umieszczania w umowie leasingu (zawieranych przed

regulacją prawną tych umów w przepisach k.c.) klauzuli o kreślonej w pkt. 4.4.

warunków umowy nie może być kwestionowana w świetle art. 3531 k.c. Pozostaje tylko

do wyjaśnienia to, jak omawiana klauzula powinna być rozumiana w sensie jurydycznym

w niniejszej sprawie. Skoro w jej treści mówi się o „odszkodowaniu”, pojawia się pytanie,

czy leasingodawcy przysługuje roszczenie jedynie w razie wykazania szkody

(odszkodowawczy charakter odszkodowania), czy wykazywanie takiej szkody nie jest

niezbędne (charakter gwarancyjny roszczenia). Rzecz w tym, że w uzasadnieniu

zaskarżonego wyroku stanowisko Sądu Apelacyjnego w tym zakresie nie jest

dostatecznie klarowne. Sąd ten mianowicie stwierdził najpierw, że „zastrzegając

odszkodowanie w omówionej wysokości strony w istocie sięgnęły do konstrukcji kary

umownej, która zwalnia wierzyciela z obowiązku wykazania szkody”. W innym miejscu

znalazła się jednak konstatacja, że „kara (umowna) została zastrzeżona na wypadek

rozwiązania umowy i ma na celu zrekompensowanie szkody, wynikłej z wywołanego

niezgodnym z umową zachowaniem leasingodawcy, przedwczesnego zakończenia

stosunku prawnego”. Co więcej, Sąd drugiej instancji zauważył, że w pkt 4.5. ogólnych

warunków dopuszczono możliwość pomniejszenia w zależności odszkodowania od

stopnia zużycia zwróconego przedmiotu.

Jeżeli zatem w pkt 4.4. ogólnych warunków nie przewidziano – wbrew stanowisku

Sądu Apelacyjnego – konstrukcji kary umownej, ale inną instytucję charakterystyczną

dla leasingu operacyjnego, to taka konstatacja nie może jeszcze przemawiać na rzecz

merytorycznego rozstrzygnięcia tego Sądu. Należy przede wszystkim określić, jak

wspomniano, charakter prawny klauzuli zawartej w pkt. 4.4. ogólnych warunków, tzn.

ustalić, czy spełnione zostały odpowiednie przesłanki powstania roszczenia pieniężnego

przewidzianego w tej klauzuli. Sąd Apelacyjny naruszył art. 483 k.c. przez błędne

zastosowanie tego przepisu do instytucji nie stanowiącej w istocie kary umownej.

Naruszył także przepis art. 3531 k.c., skoro – przyjmując prawną dopuszczalność

klauzuli umownej przewidzianej w pkt 4.4. – nie ustalił jednak w sposób jednoznaczny

przesłanek

powstania

roszczenia

pieniężnego

przewidzianego

w

tej

klauzuli.

Tymczasem do kompetencji stron należało określenie wspomnianych przesłanek.

Dlatego należało zaskarżony wyrok uchylić w części oddalającej apelację ponad kwotę

1.329,80 pozwany nie kwestionował bowiem zasadności rozstrzygnięcia w zakresie

dotyczącym kosztów odbioru pojazdu) i w tym zakresie przekazać sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania (art. 39313 § 1 k.p.c.).