I CK 653/03 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CK 653/03

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 16 kwietnia 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Gerard Bieniek (przewodniczący)

SSN Józef Frąckowiak (sprawozdawca)

SSN Zbigniew Strus

Protokolant Ewa Krentzel

w sprawie z powództwa J. Ś.

przeciwko Skarbowi Państwa – Ministrowi Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 16 kwietnia 2004 r.,

kasacji powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego w W.

z dnia 27 czerwca 2003 r.,

uchyla

zaskarżony

wyrok

i

przekazuje

sprawę

Sądowi

Apelacyjnemu w W. do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny

oddalił apelacje powoda J. Ś. od

wyroku Sądu Okręgowego w W. z dnia 28 sierpnia 2002 r. Sąd Okręgowy, we

wspomnianym wyroku oddalił powództwo J. Ś. przeciwko Skarbowi Państwa o

zasądzenie kwoty 550 000 zł stanowiącej równowartość wyposażenia warsztatu

rzemieślniczego będącego własnością ojca powoda, a przejętego przez Skarb

Państwa. W sprawie tej ustalono co następuje.

Decyzją Ministra Rynku Wewnętrznego z dnia 30 sierpnia 1990 r., doręczoną

powodowi 5 września 1990 r., stwierdzona została nieważność zarządzenia

Ministra Przemysłu Drobnego i Rzemiosła z dnia 6 maja 1953 r. w sprawie

ustanowienia przymusowego zarządu nad warsztatem ojca powoda S. Ś. Wyrokiem

z dnia 6 stycznia 1998 r. Naczelny Sąd Administracyjny zobowiązał Ministra

Gospodarki do wydania decyzji w sprawie przyznania powodowi odszkodowania za

szkodę powstałą wskutek wydania wadliwej decyzji. Minister Gospodarki, decyzją z

dnia 26 maja 1998 r., powołując się na art. 160 § 4 i 6 k.p.a. odmówił przyznania

odszkodowania, pouczając jednocześnie w uzasadnieniu o możliwości wytoczenia

powództwa do sądu powszechnego, w terminie 30 dni od daty doręczenia decyzji.

Powód otrzymał tę decyzję w dniu 2 czerwca 1998 r., jednakże nie wystąpił z

powództwem lecz złożył kolejną skargę do NSA. Wyrokiem z dnia 25 sierpnia 2000

r. Naczelny Sąd Administracyjny odrzucił skargę powoda na decyzję odmawiającą

odszkodowania. Powództwo o odszkodowanie przeciwko Skarbowi Państwa powód

złożył w dniu 29 listopada 2000 r.

Zdaniem Sądu Okręgowego powództwo nie zasługuje na uwzględnienie,

gdyż powód, jak to podniósł pozwany, uchybił terminom z art. 160 § 5 i 6.

W apelacji od wyroku Sądu Okręgowego powód zarzucił wybiórcze potraktowanie

ustaleń faktycznych będących podstawą orzeczenia oraz naruszenie art. 160 § 5 i 6

k.p.a.

Sąd Apelacyjny stwierdził, że fakt naruszenia przez powoda terminów

określonych w art.160 § 5 i 6 k.p.a. jest, w świetle zebranego w sprawie materiału

dowodowego, bezsporny. Wniosek powoda o przywrócenie terminu z art. 160 § 5

k.p.a. nie może zaś być uwzględniony. Zdaniem Sądu Apelacyjnego termin

określony w art. 160 § 5 k.p.a. jest terminem materialnoprawnym, o charakterze

prekluzyjnym. Nie może więc on być przywracany ani na podstawie przepisów

k.p.a. ani k.p.c. Przepis ten określa ramy czasowe na wniesienie powództwa, które

nie jest odwołaniem od decyzji administracyjnej lecz możliwością zrealizowania

przysługującego stronie prawa podmiotowego przed sądem powszechnym. Powód

pomimo prawidłowego pouczenia o przysługującym mu prawie do wytoczenia

powództwa oraz o terminie w jakim musiał to uczynić, nie zastosował się do

wskazówek zawartych w decyzji administracyjnej, lecz wytoczył powództwo dopiero

z przeszło dwuletnim opóźnieniem. Zdaniem Sądu Apelacyjnego roszczenie

odszkodowawcze, w dacie wytoczenia powództwa uległo już przedawnieniu, gdyż

od dnia prawomocnej decyzji Ministra Rynku Wewnętrznego z dnia 30 sierpnia

1990 r., stwierdzającej nieważność zarządzenia o ustanowieniu przymusowego

zarząd nad warsztatem ojca powoda, minął trzyletni termin ustanowiony dla

dochodzenia roszczeń odszkodowawczych od Skarbu Państwa, określony

w art. 160 § 6 k.p.a. W tej sytuacji, w ocenie Sądu Apelacyjnego powołanie się

pozwanego na ustawowo przewidziany zarzut przedawnienia nie narusza art. 5

k.c., tym bardziej że pozwany ze swej strony dopełnił wszelkich aktów staranności

w stosunku do powoda, pouczając go o jego prawach, nie można zatem czynić

pozwanemu zarzutu, iż swoim zachowaniem doprowadził do tak znacznej zwłoki po

stronie powoda, a tym samym, że broni swoich praw w sposób niegodziwy.

Kasację od wyroku Sądu Apelacyjnego powód oparł na obu podstawach

zarzucając naruszenie przepisów prawa materialnego i procesowego. Naruszenia

prawa materialnego skarżący upatruje w błędnej wykładni i niewłaściwym

zastosowaniu art. 160 § 5 i 6 k.p.a., w tym gdy chodzi o art. 160 § 5 k.p.a. poprzez

nieuwzględnienie, że przepis ten ma charakter procesowy. Naruszenie przepisów

prawa procesowego polega, zdaniem skarżącego, na pominięciu przez Sąd

Apelacyjny istotnych a bezspornych okoliczności w sprawie, co narusza art. 224

k.p.c., 316 § 1 i 2 k.p.c. oraz art. 328 § 2 k.p.c. Wspomniane, pominięte przez Sąd

okoliczności to: 1) złożenie przez powoda wniosku o przyznanie odszkodowania

z tytułu bezprawnego przekazania warsztatu ojca w przymusowy zarząd

państwowy, już w 1990 r. wraz z wnioskiem do Ministra Rynku Wewnętrznego

o unieważnienie decyzji dotyczącej zarządu przymusowego oraz 2) wystąpienie

przez powoda, w terminie przewidzianym art. 160 § 5 k.p.a., ze skargą na decyzję

Ministra

Gospodarki

z

dnia

maja

1999

r.

odmawiającą

przyznania

odszkodowania, do NSA. Pominięcie tych okoliczności, w uzasadnieniu wyroku

Sądu Apelacyjnego, miało istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż wzięcie ich pod

uwagę podważa stwierdzenie Sądu Apelacyjnego, że naruszenie przez powoda

terminu określonego w art. 160 § 5 i 6 k.p.a. jest oczywiste.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kasacja powoda zasługuje na uwzględnienie. Sąd Apelacyjny uznał, że

powód złożył pozew po terminie wskazanym w art. 160 § 5 k.p.a. oraz, iż w chwili

składania pozwu jego roszczenie było już przedawnione, gdyż upłynął trzyletni

termin od wydania decyzji stwierdzającej nieważność decyzji nacjonalizacyjnej

dotyczącej warsztatu ojca powoda, przewidziany w art. 160 § 6 k.p.a. Jak słusznie

podniósł w kasacji powód, takie stwierdzenie zostało jednak dokonane bez wzięcia

pod uwagę istotnych dla rozstrzygnięcia okoliczności, na które powód wskazywał

już w apelacji. Sąd Apelacyjny nie rozważył jakie znaczenie miał wniosek powoda

o przyznanie mu odszkodowania złożony wraz w wnioskiem o stwierdzenie

nieważności decyzji nacjonalizacyjnej. Wprawdzie postępowanie o przyznanie

odszkodowania jest odrębnym postępowaniem, to jednak toczy się ono przed tym

samym organem, który decydował o ważności decyzji nacjonalizacyjnej. W tej

sytuacji skoro do tego organu został złożony wniosek o odszkodowanie, organ ów

powinien orzec czy można było na jego podstawie wszcząć postępowanie

w sprawie odszkodowania, czy też tak złożony wniosek ze względu na swoją

przedwczesność nie wywoływał tego skutku. Nie jest też wykluczone, że

postępowanie wszczęte na podstawie takiego wniosku, powinno zostać zawieszone

do

czasu

prawomocnego

rozstrzygnięcia

w

sprawie

ważności

decyzji

nacjonalizacyjnej z 1953 r. Sąd Apelacyjny, jak wynika z uzasadnienia

zaskarżonego wyroku, w ogóle nie zajmował się tą kwestią. Jej wyjaśnienie ma zaś

zasadnicze znaczenie dla oceny, czy rzeczywiście tak jak to przyjął Sąd

Apelacyjny, roszczenie powoda o odszkodowanie uległo już przedawnieniu, czy też

w dalszym ciągu może on skutecznie go dochodzić. W tej sytuacji uznać należy, że

zarzut kasacji naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. oraz art. 224 i 316 § 1 i 2 k.p.c. jest

uzasadniony, a także uzasadniony jest zarzut naruszenia art., 160 § 6 k.p.a., skoro

Sąd Apelacyjny zastosował ten przepis bez wszechstronnego wyjaśnienia sprawy

przedawnienia roszczenia powoda.

Z podobnych względów uzasadniony jest też zarzut naruszenia art. 160 § 5

k.p.a. i wspomnianych przepisów kodeksu postępowania cywilnego. Powód wskazywał,

że jego skarga do NSA na decyzję odmawiającą mu przyznania odszkodowania

przerwała bieg przedawnienia terminu określonego w art. 160 § 5 k.p.a. Sąd

Apelacyjny winien był więc rozważyć, czy tego rodzaju czynność może być uznana,

na podstawie art. 123 § 1 k.c. za czynność zmierzającą bezpośrednio do

dochodzenia roszczenia. Nie jest bowiem z góry wyłączona możliwość stosowania

w drodze ostrożnej analogii do terminów zawitych, przepisów o przedawnieniu

roszczeń. Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 20 lutego 2003 r. (I CKN 63/01)

dopuścił taką możliwość jednocześnie uznając, że skarga do NSA na decyzję

w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji administracyjnej nie jest czynnością

bezpośrednio podjętą w celu dochodzenia roszczenia w rozumieniu art. 123 § 1 k.c.

W rozpatrywanej sprawie mamy jednak do czynienia ze skarga do NSA na decyzję

odmawiającą przyznania odszkodowania, co wymaga wyjaśnienia, czy tego rodzaju

skarga nie spełnia jednak cech czynności, o której mowa w art. 123 § 1 k.c.

Nie jest natomiast uzasadniony zarzut naruszenia art. 160 § 5 k.p.a. poprzez

błędną kwalifikację określonego w nim terminu. Trafnie w zaskarżonym wyroku

przyjęto, że termin określony w tym przepisie ma charakter terminu zawitego, a więc

że jest to termin prawa materialnego, a nie jak twierdzi powód, procesowego.

Argumenty, które powód przytacza, a więc niezwykle krótki okres na złożenie

powództwa oraz przymusowe jednoinstancyjne postępowanie administracyjne,

które musi poprzedzać wystąpienie z pozwem, świadczą nie tyle o procesowym

charakterze terminu określonego w art. 160 § 5 k.p.a., co stawiają pod znakiem

zapytania

zgodność

tego

przepisu

z

Konstytucją.

Stwarza

on

bowiem

bezzasadnie dla Skarbu Państwa lepszą sytuację, niż w przypadku innych

podmiotów odpowiedzialnych za szkodę, chociaż Skarb Państwa odpowiada

z tytułu działania, którego bezprawność nie podlega żadnej dyskusji zważywszy,

że szkoda została wyrządzona wydaniem decyzji, następnie uchylonej inną

prawomocną decyzją.

Biorąc pod uwagę, że zarzuty kasacji w przeważającej mierze okazały się

usprawiedliwione, Sąd Najwyższy na podstawie art. 393 13 § 1 k.p.c., orzekł jak

w sentencji.

jk