I CK 568/04 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CK 568/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 lutego 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Hubert Wrzeszcz (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Tadeusz Żyznowski

w sprawie z powództwa "C.(...)" Spółki z o.o. z siedzibą w C.

przeciwko "P.(...)" Spółce z o.o. w G.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 17 lutego 2005 r., kasacji strony

powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 3 lutego 2004 r., sygn. akt I ACa (…),

oddala kasację; zasądza od strony powodowej na rzecz strony pozwanej kwotę

2700 (dwa tysiące siedemset) zł tytułem zwrotu kosztów w postępowaniu

kasacyjnym.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy oddalił powództwo C.(...) – Spółki z o. o. w C. wytoczone

przeciwko – P.(...) Spółce z o. o. w G. Powód domagał się zasądzenia od pozwanego

kwoty 98.132,82 zł z odsetkami jako cenę za sprzedaną pozwanemu farbę w 2000 r.,

przeznaczoną do opakowań foliowych, produkowanych przez pozwaną Spółkę.

Pozwana zgłosiła zarzut potrącenia z dochodzoną wierzytelnością pretensji własnej

wynikającej z wad nabytej od powoda farby. Sąd Okręgowy ustalił, że pozwany od lipca

1998 r. do czerwca 2000 r. kupował u powoda farby do druku opakowań foliowych (folie

te pozwany produkował dla swoich odbiorców). Powód ustnie udzielał pozwanemu

informacji technologicznych dotyczących użycia sprzedanych farb w celu osiągnięcia

zakładanego rezultatu produkcyjnego. Pozwany zgłaszał powodowi reklamacje w

związku z zastrzeżeniami jakości wyrobów foliowych kierowanych do pozwanego przez

jego kontrahentów (marszczenia się folii, odchodzenia farby od folii). Pozwany zgłosił w

lipcu 2001 r. zarzut potrącenia roszczenia odszkodowawczego w wysokości 120.873,07

z roszczeniem powoda z tytułu ceny za farby.

Istnienie wierzytelności powoda o zapłatę ceny sprzedaży farby było bezsporne

między stronami. Spór dotyczył zasadności roszczenia odszkodowawczego pozwanego,

zgłoszonego następnie do potrącenia z dochodzoną wierzytelnością. W ocenie Sądu

Okręgowego, pozwany wykazał istnienie roszczenia odszkodowawczego, ponieważ

wadliwość poszczególnych wyrobów (opakowań foliowych) „leżała po stronie farb

powoda lub jego błędnych wskazówek udzielanych pozwanemu co do sposobu

produkcji”. Pozwany wykazał przesłanki powstania takiego roszczenia (art. 471 k.c.).

Oddalenie powództwa, obejmującego cenę sprzedaży farb, spowodowane było tym, że

roszczenie odszkodowawcze pozwanego przewyższało co do rozmiaru roszczenia o

zapłatę ceny.

Apelacja powoda została w pewnym zakresie uwzględniona i Sąd Apelacyjny

zmienił zaskarżony wyrok Sądu pierwszej instancji, zasądzając od pozwanego na rzecz

powoda kwotę 1.766,96 zł. W pozostałym zakresie apelacja została oddalona. Sąd

Apelacyjny podzielił ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji. Akceptował ocenę

prawną Sądu Okręgowego co do istnienia roszczenia odszkodowawczego po stronie

pozwanej Spółki, które było wynikiem wady fizycznej nabytej farby w rozumieniu art. 556

k.c. Wprawdzie same farby sprzedane pozwanemu nie były wadliwe, jednakże ich

zastosowanie zgodnie z instrukcją producenta (powoda) nie dawało zamierzonego

rezultatu produkcyjnego (były nieprzydatne dla omówionego celu). W ocenie Sądu

Apelacyjnego, między stronami procesu doszło do umowy, zgodnie z którą powód

udzielał pozwanemu fachowego doradztwa w zakresie stosowania sprzedawanych mu

farb. Nastąpiło więc zapewnienie producenta (zbywcy) o określonych cechach rzeczy

(art. 556 § 1 k.c.). Sąd Apelacyjny określił też zakres przysługującemu powodowi

odszkodowania. Pozwany udowodnił bowiem szkodę jedynie w wysokości 96.365,86 zł.

Toteż jedynie w tym zakresie można mówić o skuteczności oświadczenia o potrąceniu

złożonego w lipcu 2001 r. stronie powodowej. Różnica między kwotą dochodzoną przez

powoda i kwotą wyrażającą wierzytelność odszkodowawczą pozwanego została

zasądzona ostatecznie przez Sąd Apelacyjny na rzecz powoda.

W

kasacji

powoda

podniesiono

następujące

zarzuty

naruszenia

prawa

procesowego: art. 233 § 1 k.p.c., art. 282 zd. 2 k.p.c., art. 278 k.p.c. w zw. z art. 227

k.p.c. i art. 224 § 1 k.p.c. (w wyniku niepowołania biegłego dla ustalenia spornych

okoliczności), art. 233 § 1 k.p.c., art. 232 zd. 1 k.p.c., art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 382

k.p.c. i art. 391 k.p.c. (w wyniku uznania, że doradztwo w zakresie stosowania farb było

objęte treścią umowy sprzedaży). W grupie zarzutów odnoszących się do pierwszej

podstawy kasacyjnej eksponowano zarzut naruszenia art. 556 k.c., art. 471 k.c. w zw. z

art. 56, art. 65, art. 361 k.c. oraz art. 354 k.c., art. 354 § 2 k.c., art. 362 w zw. z art. 355 §

2 k.c. oraz art. 498 i 499 w zw. z art. 6 k.c. Skarżący wnosił o uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, ewentualnie – zmianie tego

wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. W

zakresie zarzutów naruszenia przepisów postępowania cywilnego

podstawowe znaczenie ma zarzut niepowołania przez Sąd Apelacyjny biegłego w celu

ustalenia spornych w sprawie okoliczności, a mianowicie – jakie były właściwe

przyczyny odpadania farby opakowań foliowych oraz jakie zwyczaje panują w branży

producentów farb i producentów opakowań, w tym – czy rzeczywiście jest zwyczajem

handlowym doradzanie przez sprzedającego farb w zakresie zastosowania tych farb w

produkcji innych wyrobów i jaki jest zwyczajowo przyjęty zakres doradztwa w tej

dziedzinie.

Zasada kontradyktoryjności procesu wymaga tego, że same strony przedstawiają

odpowiednie dowody dla wykazania faktów mogących mieć istotne znaczenie w

sprawie. Taka inicjatywa dowodowa odnosi się także do powołania biegłego (art. 278 §

1 k.p.c.). Dokonane przez Sąd Apelacyjny ustalenia faktyczne, dotyczące reklamowania

powodowi faktu odpadania farby od podłoża foliowego (opakowań foliowych),

przekonują o tym, że w tym okresie powód nie wskazywał na inne przyczyny tego stanu

rzeczy niż wynikające z właściwości zastosowanej farby drukarskiej. Co więcej, był

skłonny skompensować pozwanemu poniesioną szkodę (spotkanie w dniu 22 września

2000 r.). W kasacji powód nie kwestionował ustaleń faktycznych dokonanych w tym

zakresie. W toku postępowania nie występował on z wnioskiem o powołanie biegłego w

celu dokonania ustalenia przyczyn odpadania farby od podłoża foliowego.

Zarzut

niepowołania

przez

Sąd

Apelacyjny

biegłego

należy

uznać

za

nieuzasadniony z tej przyczyny, że sąd ten nie dokonywał w ogóle odpowiednich ustaleń

dotyczących zwyczajów panujących w branży producentów farb i producentów

opakowań w zakresie doradztwa związanego ze sprzedażą farb. Sąd drugiej instancji

bowiem stwierdził fakt doradzenia powoda kupującemu farby w zakresie sposobu

(technologii) łączenia farby z podłożem foliowym. I właśnie takie ustalenia stały się

wystarczającą podstawą rozstrzygnięcia Sądu Apelacyjnego. Nie było zatem niezbędne

ustalenie wspomnianych „zwyczajów branżowych” i odwoływanie się do nich dla

ewentualnego określenia treści stosunków sprzedaży łączących strony.

Jeżeli – w ocenie skarżącego – doradztwo w zakresie sposobu użycia kupionych

farb – nie było objęte treścią umowy sprzedaży między stronami, to chodzi tu

o zagadnienie właściwej wykładni treści oświadczenia woli stron procesu (art. 65 § 2

k.c.). Zarzut wadliwej wykładni takich oświadczeń nie mógł być zatem skutecznie objęty

zarzutami naruszenia przepisów k.p.c. tj. art. 233 § 1 k.p.c., art. 232 zd. 1 k.p.c., art. 328

§ 2 k.p.c. w zw. z art. 382 k.p.c. To samo odnosi się do zagadnienia związku

przyczynowego. Zarzut naruszenia art. 65 § 2 k.c. pojawił się zresztą w ramach

zarzutów należących do drugiej podstawy kasacyjnej (pkt 2.2 kasacji). Z tej przyczyny

zarzuty naruszenia wspomnianych przepisów k.p.c. nie mogą być brane pod uwagę w

postępowaniu kasacyjnym.

2. W niniejszej sprawie nie kwestionowano zasadności roszczeń powoda

(sprzedającego) wynikających z umów sprzedaży farby. Spór koncentrował się

natomiast na tym, czy pozwany mógł przedstawić wobec powoda do potrącenia

wierzytelność o naprawienie szkody. Strony prezentowały odmienne stanowisko

w zakresie istnienia takiej wierzytelności. Jeżeli pozwany wywodził tę wierzytelność z

faktu wadliwego

świadczenia

sprzedającego

(sprzedaż farb nie

spełniających

właściwości wskazanych przez sprzedającego), to powód w ogóle negował jej istnienie.

Oznacza to, że stwierdzenie przysługiwania pozwanemu (kupującemu) roszczenia

odszkodowawczego

usprawiedliwionego

wadą

sprzedanego

mu

towaru

(farby)

uprawniałoby pozwanego do wykonania potrącenia tego roszczenia z należności

powoda wynikającymi z umów sprzedaży (art. 498, 499 k.c.).

Podstawowe znaczenie w niniejszej sprawie miało zatem to, czy przedmiot

świadczenia w łączących strony umowach sprzedaży był wadliwy w rozumieniu art. 556

k.c. (był dotknięty wadą fizyczną) i czy ten stan rzeczy uzasadniał odpowiedzialność

odszkodowawczą sprzedającego (powoda) wobec kupującego (pozwanego) na

podstawie art. 556 k.c. Skarżący zarzucił Sądowi Apelacyjnemu błędną wykładnię tego

przepisu wyrażającą się w przyjęciu stanowiska, że „niewłaściwe doradztwo w zakresie

stosowania przez podmiot profesjonalny farb w produkcji opakowań jest wadą fizyczną

rzeczy w rozumieniu art. 556 § 1 k.c.”.

3. W niniejszej sprawie nie zostały skutecznie zakwestionowane (pkt 1

uzasadnienia)

ustalenia

Sądu

Apelacyjnego

dotyczące

okoliczności

sprzedaży

pozwanemu poszczególnych typów farb drukarskich i łączenia tych farb z podłożem

foliowym (opakowaniami foliowymi produkowanymi przez pozwanego dla potrzeb jego

kontrahentów). Skarżący nie zaprzeczał temu, że strony pozostawały w stałych

stosunkach handlowych i ustalone zostały między nimi formy ich współpracy, polegające

na tym, że sprzedający (powód) nie tylko sprzedawał kupującemu (pozwanemu) farby

do folii (opakowań foliowych), ale także podejmował dalsze czynności o charakterze

doradczym, m.in. dokonywał wyboru farby zależności od wskazanej mu folii, instruował

pozwanego nabywcę o technologii (sposobie) użycia farby w połączeniu z odpowiednimi

dodatkami dla osiągnięcia pożądanego efektu finalnego w postaci trwałego przylegania

farby do podłoża. Takie dodatkowe (poza samą sprzedażą farby) przejawy aktywności

powoda jako sprzedawcy zostały szczegółowo określone w uzasadnieniu zaskarżonego

wyroku (s. 5-6). Pojawia się w związku z tym kwestia oceny prawnej takiej dodatkowej

aktywności sprzedającego.

Nie sposób byłoby podzielić sugestii skarżącego, że doradzanie pozwanemu

nabywcy farb można by ujmować w kategorii tzw. usługi grzecznościowej niewiążącej

powoda jako sprzedającego i świadczonej innemu profesjonaliście (producentowi folii).

Takiej cesze przeczy już bowiem stały jego charakter (przy wielu transakcjach

sprzedaży farb, element zainteresowania w utrzymaniu z kupującym współpracy

handlowej w dłuższym okresie, szczegółowość i intensywność doradztwa).

4. Zgodnie z art. 556 § 1 k.c., sprzedawca jest odpowiedzialny wobec

kupującego, jeżeli rzecz sprzedana ma wadę polegającą m.in. na braku „właściwości, o

których istnieniu (sprzedający) zapewnił kupującego”. Sąd Apelacyjny uznał, ze skoro

powód

udzielał

pozwanemu

fachowego

doradztwa

w zakresie

stosowania

sprzedawanych mu farb, to „taka instrukcja użycia rzeczy w określony sposób (…) jest

zapewnieniem producenta (zbywcy) o określonych cechach rzeczy”. Należy podzielić

taką ocenę Sądu drugiej instancji z następujących względów.

Po pierwsze, zapewnienie o właściwościach rzeczy sprzedanej w rozumieniu art.

556 § 1 k.c. może mieć różną treść. Można je rozumieć mianowicie jako poinformowanie

kupującego o pewnych stałych cechach rzeczy (towaru), niezależnie od sposobu ich

(jego) użycia w dalszym procesie produkcyjnym. Można by tu mówić o zapewnieniu o

charakterze ogólnym. Zapewnienie mogłoby odnosić się też do pewnych funkcjonalnych

właściwości sprzedanej rzeczy w związku z określoną sferą wiadomego sprzedającemu

sposobu zastosowania rzeczy przez kupującego (np. w razie komponowania jej z innymi

rzeczami w określonym procesie technologicznym). Rzecz jasna, w praktyce handlowej

bardziej typowa jest pierwsza postać zapewnienia (o charakterze ogólnym), nie

wyklucza to jednak zapewnień dalej idących, obejmujących również funkcjonalne

(techniczne) właściwości rzeczy w ramach określonych procesów technologicznych. W

niniejszej sprawie doszło do zapewnienia w rozumieniu art. 556 § 1 k.c. w jego drugiej

postaci.

Po drugie, omawiane zapewnienie skierowane zostało przez sprzedającego

wobec nabywcy. Jak wcześniej wspomniano, nie można przyjąć, że miało ono jedynie

charakter grzecznościowy (pkt 3 uzasadnienia) i nie rodziło żadnych konsekwencji

prawnych w sferze łączącego strony stosunku sprzedaży, tj. w zakresie oceny

przedmiotu świadczenia jako wadliwego lub niewadliwego w rozumieniu art. 556 § 1 k.c.

Po trzecie, zapewnienie o właściwościach sprzedanej rzeczy może mieć

charakter odpowiedniej informacji dotyczącej rzeczy dokonywanej w chwili zawierania

umowy sprzedaży. Może też być powiązane z określoną postacią aktywności handlowej

sprzedającego (tzw. zapewnienie czynne). Mogłoby ono przejawiać się m.in. w

sukcesywnym doradztwie kupującemu dotyczącym angażowania nabytej rzeczy w

określone procesy technologiczne. Wzgląd na utrzymanie współpracy handlowej z

kupującym może właśnie implikować taką postać zapewnień handlowych czynionych

kontrahentowi.

Po czwarte, rzecz sprzedana kupującemu może być towarem niewadliwym

(pełnowartościowym) z punktu widzenia jej podstawowych właściwości użytkowych.

Jeżeli sprzedający zapewnia o dalszych jeszcze właściwościach takiej rzeczy, które

mogą ujawnić się dopiero później (np. w określonym procesie technologicznym

obejmującym m.in. komponowanie sprzedanej rzeczy z innymi rzeczami), to musi się

liczyć z konsekwencjami niepowodzenia takich zapewnień w sferze odpowiedniego

konstruowania fizycznej wady rzeczy w rozumieniu art. 556 § 1 k.c. Treść i zakres

omawianych zapewnień sprzedającego determinuje, oczywiście, także jego ryzyko

kontraktowe, ale zależą one zawsze od woli zbywcy rzeczy.

5. Należałoby stwierdzić, że przewidziane art. 566 § 1 k.c. zapewnienie

niekoniecznie oceniać należałoby jako oświadczenie woli sprzedającego (mogłoby być

ono bowiem oświadczeniem jedynie podobnym do oświadczenia woli). Nie jest jednak

wyłączone to, że mogłoby być ono wyrażone także w postaci odpowiedniego

porozumienia stron umowy sprzedaży. Sąd Apelacyjny, na podstawie dokonanych

ustaleń faktycznych dotyczących doradzania sprzedającego stronie pozwanej o

sposobie łączenia sprzedanych farb z opakowaniem foliowym, prawidłowo przyjął, że z

racji charakteru doradztwa (stałego, bardzo szczegółowego, związanego z produkcją

przez kupującego określonego wyrobu) mogłoby być ono traktowane jednak jako

zapewnienie w rozumieniu art. 566 § 1 k.c., a zatem - stanowić element konstrukcji

wady fizycznej w rozumieniu tego przepisu, mimo że w istocie zawarte zostało - jak to

określił Sąd drugiej instancji – w umowie obejmującej „udzielenie (przez sprzedającego)

pozwanemu fachowego doradztwa” (s. 6 uzasadnienia). W tej sytuacji nie było zatem

potrzeby

bliższego

analizowania

prawnego

charakteru

obowiązku

doradzania

(obowiązek rezultatu czy obowiązek starannego działania i czy wynika on z osobnego

porozumienia o doradztwo lub z umowy o sprzedaży). To samo dotyczy zagadnienia,

czy wykonano taki obowiązek i jakie były konsekwencje jego niewykonania lub

nienależytego wykonania. Jeżeli więc powód stara się w obszernym uzasadnieniu

umotywować naruszenie przepisów art. 471 k.c. w zw. z art. 56 k.c., art. 65 k.c., art. 361

k.c. oraz art. 354 k.c. w odniesieniu do omawianego porozumienia obejmującego

doradzanie, to zarzuty takie należy uznać za bezprzedmiotowe. Sąd Apelacyjny - jak

wspomniano - rozpatrywał bowiem zagadnienie doradzania nabywcy farb z punktu

widzenia pojęcia wady fizycznej sprzedanej farby w rozumieniu art. 556 § 1 k.c.

Należało też zaznaczyć, że pozwany przedstawił do potrącenia roszczenie o

naprawienie szkody będącej wynikiem wady fizycznej sprzedanej mu rzeczy (farby), a

nie roszczenie odszkodowawcze usprawiedliwione niewykonaniem lub nienależytym

wykonaniem zobowiązania wynikającego z porozumienia obejmującego doradztwo dla

pozwanych. W kasacji nie przedstawiono natomiast zarzutów kwestionujących

przesłanki i rozmiar roszczenia odszkodowawczego przysługującego stronie pozwanej i

wynikającego z istnienia wady fizycznej sprzedanych rzeczy. Oznacza to niemożność

dokonywania kontroli kasacyjnej rozstrzygnięcia Sądu Apelacyjnego w tym zakresie.

Jeżeli zatem przyjmie się zasadność roszczenia odszkodowawczego kupującego

wynikającego z tego, że rzeczy sprzedane (farby) dotknięte były wadami fizycznymi w

rozumieniu art. 556 k.c., to bezpodstawne stają się tym samym zarzuty naruszenia art.

498 i art. 499 k.c. Roszczenie istniało i było wymagalne (art. 498 § 1 k.c.), toteż mogło

być przedstawione przez kupującego do potrącenia z wierzytelnością wynikającą z

umów sprzedaży.

Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy oddalił kasację powoda jako

nieuzasadnioną (art. 39312 k.p.c. w zw. z art. 3 ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r.

o zmianie k.p.c. (...); Dz. U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98).