I CK 552/03 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 6 kwietnia 2004 r., I CK 552/03

Gdy dostęp do drogi publicznej jest nieodpowiedni, regułą powinno być

przystosowanie go do użytku, a nie ustanowienie służebności drogi

koniecznej innym szlakiem, chyba że przystosowanie takie byłoby niemożliwe

lub wymagałoby niewspółmiernych i nieopłacalnych nakładów (art. 145 § 1

k.c.).

Sędzia SN Elżbieta Skowrońska-Bocian (przewodniczący)

Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz

Sędzia SN Gerard Bieniek (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Wiktorii K. i Ireny K. przy uczestnictwie Zofii

S. i Piotra S. o ustanowienie drogi koniecznej, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie

Cywilnej w dniu 6 kwietnia 2004 r. kasacji uczestników postępowania od

postanowienia Sądu Okręgowego w Krośnie, Ośrodek Zamiejscowy w Przemyślu z

dnia 29 maja 2003 r.

uchylił zaskarżone postanowienie i sprawę przekazał Sądowi Okręgowemu w

Krośnie, Ośrodek Zamiejscowy w Przemyślu do ponownego rozpoznania,

pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w Przemyślu postanowieniem z dnia 22 stycznia 2003 r. – przy

uwzględnieniu istniejącej już nieodpłatnej służebności przechodu, przejazdu i

przegonu bydła przez działkę nr (...)/92 na rzecz każdoczesnych właścicieli działki

nr (...)/93 wzdłuż granicy tych działek – ustanowił służebność gruntową przechodu i

przegonu bydła na rzecz nieruchomości władnącej oznaczonej jako działka nr

(...)/93, stanowiącej współwłasność Wiktorii i Józefa K., obciążającej nieruchomość

oznaczoną jako działka (...)/92, stanowiąca współwłasność Zofii S. i Piotra S.,

pasmem między działkami (...)/30 a (...)/75 od drogi wiejskiej o długości 58,3 m,

szerokości 4,23 m i powierzchni 248 m2, za wynagrodzeniem w kwocie 1062 zł.

Ustalono, że Wiktoria i Józef małżonkowie K. są właścicielami nieruchomości

położonej w B., stanowiącej działkę nr (...)/93 o pow. 20 a oraz działkę nr (...)/30 o

pow. 946 m2. Józef K. zmarł dnia 27 grudnia 1999 r., a spadek po nim nabyły: żona

Wiktora i córka Irena po 1/2 części. Uczestnicy Piotr i Zofia S. są jako małżonkowie

właścicielami nieruchomości oznaczonej jako działka nr (...)/92 o pow. 39 a. Działkę

nr (...)/93 Józef i Wiktoria K. nabyli umową sprzedaży z dnia 22 sierpnia 1981 r. od

Grażyny S., przy czym jednocześnie ustanowiono służebność przechodu, przejazdu

i przegonu przez działkę (...)/92 na rzecz każdoczesnych właścicieli działki (...)/93,

wzdłuż granicy tych działek. Ustanowiona służebność nie była zgodna z

proponowanym przez biegłego przebiegiem, gdyż miała prowadzić, na odcinku o

długości około 95 m, od drogi wiejskiej do działki (...)/93 przez działkę (...)/92.

Między stronami toczyły się spory sądowe dotyczące tej nieruchomości. W

sprawie C (...)/93 strony zawarły ugodę sądową, w której Piotr i Zofia S. zobowiązali

się nie czynić przeszkód Józefowi K. w przejeździe, przechodzie i przegonie

szlakiem drożnym o szerokości 4 m i długości ok. 120 m, prowadzącym od drogi

wiejskiej do działki nr (...)/93, oraz usunąć z niego wszelkie przeszkody. Z kolei w

sprawie I C (...)/95 Sąd Rejonowy w Przemyślu zakazał Józefowi i Wiktorii K.

wykonywania przejazdów szlakiem drożnym o szerokości 4 m i długości 50 m,

biegnącym północno-wschodnim skrajem działki (...)/92, na odcinku od drogi

głównej do bramy wjazdowej na działkę (...)/30. Postępowanie w sprawie o

zniesienie służebności zawieszono na zgodny wniosek stron. Ustalono przy tym, że

wnioskodawcy są ponadto właścicielami działki (...)/30, przylegającej bezpośrednio

do drogi publicznej; do niej przylega działka (...)/93, nie mająca połączenia z tą

drogą. Uczestnicy są natomiast właścicielami działek (...)/75 i (...)/92, które

przylegają do drogi publicznej. Działki (...)/30 i (...)/73 oddziela od siebie pas działki

(...)/93 o szerokości 4,25 m. Na działce (...)/30 znajduje się budynek mieszkalny,

budynek gospodarczy i komórka, a na działce (...)/93 garaż usytuowany w budynku

gospodarczym. Ponadto na działce (...)/30, przy granicy z działką (...)/92, znajduje

się brama wjazdowa. Ustalono też, że w północnym rogu działki (...)/30 usytuowany

jest dwuramienny słup energetyczny, a pod ziemią znajduje się odcinek sieci

wodociągowej zasilający budynek wnioskodawców, odcinek sieci gazowej oraz

szambo.

Biegły wskazał dwa warianty przebiegu drogi koniecznej. Pierwszy prowadzi po

działce uczestników postępowania oznaczonej nr (...)/92, pasmem miedzy

działkami (...)/30 i (...)/75 od drogi wiejskiej, przy czym długość tego szlaku wynosi

58,3 m, a średnia szerokość 4,25 m. Działka (...)/92 ma w tym miejscu charakter

drogi dojazdowej; służebny pas gruntu o powierzchni 248 m2 zajmuje 6%

powierzchni tej działki. Wariant ten jest najmniej uciążliwy dla działki obciążonej.

Drugi wariant służebności drogowej do działki (...)/93 prowadzi po działce (...)/30, jej

północno-zachodnią stroną. W północnym rogu tej działki znajduje się słup

energetyczny. Trasa dojazdu omija ten słup oraz murowany budynek

wnioskodawców i budynek gospodarczy. Pod trasą dojazdu znajduje się rura

gazowa, rura wodociągowa oraz szambo. Szerokość tego dojazdu wyniosłaby 4 m,

a długość 60 m. Powierzchnia pasa dojazdowego wynosi 204 m2, co stanowi 29%

ogólnej powierzchni działki (...)/30. Jest przy tym niebezpieczny ze względu na

bliskość okien i wejść do budynku mieszkalnego i gospodarczego.

Ustalono ponadto, że koszt wykonania drogi do działki (...)/13, prowadzącej

przez działkę (...)/92, przy urządzaniu tej drogi od początku wyniósłby 2340 zł, koszt

zaś wykonania drogi do działki (...)/30 przez działkę (...)/92 – 2150 zł. W wariancie

drugim natomiast koszt wykonania drogi wynosiłby około 4660 zł. Odpowiednio

wynagrodzenie za ustanowienie służebności w wariancie pierwszym wynosi 1662 zł

i 1407 zł, a w wariancie drugim – 2342 zł. Wreszcie ustalono, że służebność

ustanowiona w umowie sprzedaży z dnia 22 sierpnia 1981 r., obciążająca działkę

(...)/92, nie zapewnia bezpośredniego dostępu do drogi publicznej działce (...)/93.

Odpowiedni dostęp zapewni dopiero ustanowienie dodatkowego odcinka szlaku

drożnego.

Dokonując oceny prawnej tego stanu faktycznego w świetle art. 145 § 1 i 3 k.c.

Sąd Rejonowy uznał, że ustanowienie drogi koniecznej do działki (...)/93 przez

działkę (...)/92 uwzględnia interes społeczno-gospodarczy zarówno działki

władnącej, jak i działki obciążonej. Za ustaleniem przebiegu tej drogi według

wariantu pierwszego, tj. pasem między działkami (...)/30 i (...)/73 przemawia to, że

teren ma w tym miejscu charakter drogi dojazdowej, jest obustronnie ogrodzony,

częściowo utwardzony i nie ma tam upraw rolnych.

Za nieuzasadnione uznał Sąd pierwszej instancji ustalenie przebiegu drogi przez

działkę (...)/30 stanowiącą własność wnioskodawców. Stanowiłoby to zbyt duże

obciążenie dla tej działki, a także zbyt wysoki byłby zakres niezbędnych wydatków

na urządzenie drogi.

Tę ocenę podzielił Sąd Okręgowy, który postanowieniem z dnia 29 maja 2003 r.

oddalił apelację uczestników postępowania.

Postanowienie to zaskarżyli kasacją uczestnicy postępowania. Jako podstawy

wskazali naruszenie przepisów postępowania, co miało istotny wpływ na wynik

sprawy, tj. art. 233 § 1, art. 328 § 2, art. 227 i 626 k.p.c., oraz naruszenie przepisów

prawa materialnego, tj. art. 145 § 1 k.c. Wnieśli o uchylenie zaskarżonego

postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podstawowe znaczenie ma problem prawidłowej wykładni art. 145 § 1 k.c. Jest

oczywiste, że roszczenie o ustanowienie drogi koniecznej przysługuje w przypadku

braku odstępu do drogi publicznej lub budynków gospodarskich. Chodzi przy tym o

dostęp prawnie zagwarantowany. Dostęp oznacza możność dojścia, dojazdu i

przepędu zwierząt. Droga konieczna powinna zapewniać każdy rodzaj dostępu,

czyli likwidować naturalną izolację nieruchomości. Należy przywołać pogląd Sądu

Najwyższego zawarty w postanowieniu z dnia 16 lutego 1963 r., III CR 195/62

(OSNCP 1964, nr 1, poz. 19), że na właścicielu nieruchomości mającej dostęp do

drogi publicznej lub budynków gospodarskich spoczywa w razie konieczności

obowiązek korzystania z tego dostępu, a jeżeli jest to potrzebne – przystosowanie

go do swoich potrzeb, tzn. uczynienie odpowiednim. W takiej sytuacji roszczenie o

ustanowienie służebności drogi koniecznej nie przysługuje. Ustalenie, czy dostęp

do drogi publicznej jest "odpowiedni" jest kwestią stanu faktycznego i jego oceny

przez sąd. Ocena ta zazwyczaj wymaga wiadomości specjalnych, którymi sąd nie

dysponuje.

Roszczenie o ustanowienie drogi koniecznej może być uzasadnione dopiero w

razie ustalenia, że istniejący dostęp nie może zostać usprawniony i wykorzystany

do przechodu, przejazdu i przepędu bydła albo że przystosowanie go wymagałoby

znacznych nakładów finansowych przekraczających możliwości właściciela

nieruchomości w stopniu czyniącym tę inwestycję nieopłacalną oraz byłoby

sprzeczne z interesem społeczno-gospodarczym. Tę podstawową myśl rozwinął

Sąd Najwyższy w swoich orzeczeniach. Wynikają z nich istotne wnioski.

Po pierwsze, w postanowieniu z dnia 16 lutego 1963 r., III CR 195/62 oraz z dnia

29 grudnia 1970 r., III CRN 412/70 ("Informacja Prawnicza" 1971, nr 1, poz. 3) Sąd

Najwyższy wskazał, że gdy dostęp do drogi publicznej istnieje, a chodzi o to, czy

jest on odpowiedni, uznanie, iż nieruchomość nie ma odpowiedniego dostępu do

drogi publicznej zależy od dwóch przesłanek. Jedna sprowadza się do tego, że

uznanie dostępu za nieodpowiedni jest możliwe wówczas, gdy suma kosztów

wykonania i utrzymania urządzenia koniecznego do doprowadzenia do stanu

odpowiedniego istniejącego dojazdu byłaby znacznie wyższa od uszczerbku

nieruchomości, przez którą droga ta ma prowadzić, polegającego na wyjęciu spod

eksploatacji pasa gruntu. Druga przesłanka to stwierdzenie, że dostęp może być

uznany za nieodpowiedni dopiero wówczas, gdy zwiększenie użyteczności

nieruchomości wskutek ustanowienia służebności drogowej przewyższałby

uszczerbek gruntów, przez które droga ma prowadzić.

Ta myśl, która dotychczas kształtowała wykładnię i stosowanie przepisu art. 145

§ 1 k.c., powinna być skorygowana, eksponowanie bowiem ścisłej zależności

między kosztem urządzenia odpowiedniego dostępu na własnej nieruchomości a

rozmiarem uszczerbku nieruchomości sąsiedniej oznacza w istocie porównywanie

dwóch z natury rzeczy nieporównywalnych wielkości. Co najwyżej mogą one

stanowić jedną z okoliczności branych pod uwagę przy ocenie zasadności

roszczenia przewidzianego w art. 145 § 1 k.c., ale nie może to przesłaniać

zasadniczego waloru, jaki – z punktu widzenia gospodarczego – ma istnienie

dostępu do drogi z własnej nieruchomości i nieobciążanie innych nieruchomości,

nawet w sytuacji, w której sam tylko koszt wykonania odpowiedniego dostępu,

będącego trwałą i korzystną inwestycją, może być stosunkowo wysoki. W systemie

gospodarki rynkowej wykładnia art. 145 k.c. powinna uwzględniać, że w miarę

rozwoju techniki zmieniają się oceny "odpowiedniości" dostępu i możliwości

przystosowania go do potrzeb właściciela nieruchomości. Można zatem stwierdzić,

że w sytuacji, w której istniejący dostęp do drogi publicznej jest nieodpowiedni,

regułą powinno być przystosowanie go do prawidłowego użytku, chyba że

przystosowanie to byłoby niemożliwe lub wymagałoby niewspółmiernych i

nieopłaconych nakładów, co zachodzi zupełnie wyjątkowo.

Po drugie, przeprowadzenie drogi koniecznej powinno nastąpić z

uwzględnieniem interesu społeczno-gospodarczego, który wyraża się w dążeniu do

tego, aby sposób ustalenia szlaku drożnego odpowiadał potrzebom nieruchomości

niemającej dostępu do drogi publicznej i następował z najmniejszym obciążeniem

gruntów, przez które droga będzie przebiegać. Wyjaśniając tę kwestię, Sąd

Najwyższy w postanowieniu z dnia 21 marca 1983 r., III CRN 14/83 (OSNCP 1983,

nr 12, poz. 259) stwierdził, że orzekając o ustanowieniu drogi koniecznej sądy

powinny zwracać uwagę, aby – przy uwzględnianiu potrzeb nieruchomości

pozbawionej odpowiedniego dostępu do drogi publicznej – droga konieczna była

przeprowadzona przez grunt, którego uszczerbek wskutek przeprowadzenia drogi

jest najmniejszy. Przeprowadzenie drogi w taki sposób, że z góry można

przewidywać, iż będzie to stanowiło zarzewie konfliktów sąsiedzkich, z reguły

koliduje z interesem społeczno-gospodarczym. W sytuacjach konfliktowych należy

wytyczać drogę konieczną w sposób eliminujący przyszłe spory. Stanowisko to

skład orzekający w pełni akceptuje

Należy stwierdzić, że ustalenie przebiegu drogi koniecznej przez działkę (...)/92

pasmem między działkami (...)/30 i (...)/75 na rzecz nieruchomości władnącej

oznaczonej jako działka (...)/93, nastąpiło z naruszeniem obu przedstawionych

dyrektyw interpretacyjnych art. 145 § 1 k.c.

Za takim przebiegiem drogi koniecznej ma przemawiać porównanie kosztów

urządzenia drogi, które ustalono na 2540 zł, przy kosztach urządzenia dostępu na

działce (...)/30 (własności wnioskodawców) na kwotę 4660 zł. Trafnie zarzucono w

kasacji, że przy porównywaniu tych kosztów Sądy nie uwzględniły kwoty 1662 zł

tytułem wynagrodzenia za ustanowienie służebności na działce uczestników. Po jej

uwzględnieniu (2540 zł + 1662 zł = 4202 zł) różnica kosztów urządzenia

odpowiedniego dostępu przez działkę wnioskodawców (nr (...)/30) i ustanowienie

drogi koniecznej na działce nr (...)/92 (własność uczestników) ulega istotnej

zmianie.

Za ustaleniem przebiegu drogi koniecznej przyjętym przez sądy orzekające meriti

ma także przemawiać fakt, że obciążenie działki uczestników nr (...)/92 dotyczy

pasa terenu, który jest utwardzony i ma charakter drogi dojazdowej. Urządzenie

odpowiedniego dostępu do drogi przez działkę wnioskodawców byłoby zbyt dużym

obciążeniem, gdyż są tam drzewa, krzewy i kwiaty, a pod powierzchnią ziemi

znajduje się gazociąg, wodociąg i szambo. Odnosząc się do tego trzeba stwierdzić,

że z protokołu oględzin nie wynika, aby droga była na całej długości utwardzona. W

zebranym materiale dowodowym brak stwierdzenia, aby gazociąg, wodociąg i

szambo uniemożliwiały urządzenie przez działkę (...)/30 odpowiedniego dostępu.

Przeciwnie, biegły zaproponował także urządzenie drogi dojazdowej przez działkę

nr (...)/30, co oznacza, że jest to możliwe. Na rozprawie apelacyjnej w dniu 15 maja

2003 r. uczestnicy przyznali, że wnioskodawcy uzyskali podłączenie do miejskiej

sieci kanalizacyjnej. Ta okoliczność jest istotna, z jednej strony bowiem istnienie

szamba jest zbędne, a z drugiej z kosztów urządzenia odpowiedniego dostępu z

działki (...)/30 należy odliczyć koszt przebudowy szamba, oszacowany na 1307 zł.

W ten sposób koszty urządzenia odpowiedniego dostępu z działki (...)/30 będą

niższe, niż koszty urządzenia służebności drogi koniecznej przez działkę (...)/92. Tej

okoliczności Sąd Okręgowy nie rozważył.

Jest w sprawie poza sporem, że strony od kilku lat pozostają w konflikcie właśnie

na tle korzystania z dostępu do drogi publicznej. Ustanowienie służebności

przechodu, przejazdu i przegonu bydła przez działkę (...)/92 na rzecz

każdoczesnych właścicieli działki (...)/93 w umowie sprzedaży z dnia 22 sierpnia

1981 r., która – jak to stwierdzono – nie zapewnia odpowiedniego dostępu do drogi

publicznej, jest źródłem sporów sądowych między stronami. Ustanowienie

dodatkowo służebności drogi koniecznej według przebiegu przyjętego przez sądy

orzekające merytorycznie w sytuacji, w której istnieją realne możliwości urządzenia

przez wnioskodawców odpowiedniego dostępu do drogi przez działkę stanowiącą

ich własność, potęgują te konflikty. (...)

Wskazane okoliczności uzasadniają wniosek, że w stanie faktycznym ustalonym

przez Sąd Okręgowy nie można akceptować ustanowienia drogi koniecznej o takim

przebiegu, jaki wynika z orzeczeń Sądów obu instancji. Z tych względów, na

podstawie art. 39313 k.p.c., orzeczono, jak w sentencji.