I CK 449/04 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CK 449/04

POSTANOWIENIE

Dnia 12 stycznia 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Gerard Bieniek (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Marek Sychowicz (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku B. Ż. i R. Ż.

przy uczestnictwie W. D., J. G., S. S., L. S., H. M., M. H., J. H., G. M., R. K. i M. K.

o stwierdzenie nabycia spadku,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 12 stycznia 2005 r.,

kasacji uczestniczki postępowania J. H. od postanowienia Sądu Okręgowego w K. z

dnia 23 marca 2004 r., sygn. akt I Ca (…),

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w K.

do

ponownego

rozpoznania

oraz

orzeczenia

o

kosztach

postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 23 marca 2004 r. Sąd Okręgowy w K. zmienił

postanowienie Sądu Rejonowego w S. z dnia 14 listopada 2003 r., stwierdzające

nabycie na podstawie ustawy spadku po J. S., zmarłym dnia 16 stycznia 2003 r., przez

jego siostrę i dzieci rodzeństwa w określonych częściach i stwierdził, że spadek po tym

spadkodawcy na podstawie testamentu ustnego z dnia 21 grudnia 2002 r. nabyli

wnioskodawcy po ½ części.

Odmawiając stwierdzenia nabycia spadku na podstawie testamentu ustnego Sąd

Rejonowy uznał, że nie została spełniona przesłanka sporządzenia tego testamentu w

postaci obawy rychłej śmierci spadkodawcy. W chwili sporządzania testamentu był on

wprawdzie chory, jednakże choroba ta trwała od wielu lat; gorsze wówczas

samopoczucie spadkodawcy nie wskazywało na to, że należało się obawiać jego rychłej

śmierci; nie przesądza o tym także fakt, że rzeczywiście zmarł on kilka tygodni później;

śmierć ta bowiem pozostawała raczej w związku z następstwami grypy, na którą

spadkodawca zachorował znacznie później. Sąd Rejonowy wyraził wątpliwość, czy

ostatnią wolę spadkodawca oświadczył przy jednoczesnej obecności świadków. Stanął

na stanowisku, że treść testamentu nie została stwierdzona prawidłowo, albowiem

pismo stwierdzające tę treść zostało sporządzone przez córkę wnioskodawców A. Ż.,

których spadkodawca powołał do spadku, a zatem przez osobę nie będącą „osobą

trzecią” w rozumieniu art. 952 § 2 k.c. Przyjmując, że ze względu na zachowanie

terminu z art. 952 § 3 k.c. dopuszczalne jest stwierdzenie treści testament przez zgodne

zeznania świadków złożone przed sądem, Sąd Rejonowy przesłuchał tych świadków.

Stwierdził jednakże, że zeznania ich nie są zgodne.

Sąd Okręgowy, rozpoznając sprawę na skutek apelacji wnioskodawców, uznał

ustalenia dokonane przez Sąd pierwszej instancji za prawidłowe. Powołując się ogólnie

na orzeczenia Sądu Najwyższego, według których dla ważności testamentu ustnego

wystarczy subiektywnie pojmowana obawa rychłej śmierci spadkodawcy stwierdził, że

nawet przy przyjęciu ostrzejszego kryterium oceny tej obawy, z materiału dowodowego

zgromadzonego w sprawie jednoznacznie wynika, iż w chwili sporządzania testamentu

zachodziła obawa rychłej śmierci spadkodawcy, albowiem „schorzenia, na które cierpiał

od szeregu lat, wiek, inwalidztwo wskazywały, iż jego stan zdrowia jest zły”. Sąd

Okręgowy stwierdził, że warunek ważności testamentu ustnego polegający na

oświadczeniu ostatniej woli przez spadkodawcę przy jednoczesnej obecności co

najmniej trzech świadków został spełniony. Uznał za błędny pogląd Sądu pierwszej

instancji, że A. Ż. nie jest osobą trzecią w rozumieniu art. 952 § 2 k.c. Doprowadziło to

do stwierdzenia, że testament ustny sporządzony przez spadkodawcę jest ważny

i skuteczny.

Postanowienie

postępowania

Janina

wymienione

na

wstępie

Haniak.

Kasacja

zaskarżyła

oparta

została

kasacją

uczestniczka

na

podstawach

obu

przewidzianych w art. 3931 k.p.c. i stanowią ją naruszenie art. 232 zd. drugie, art. 382 i

386 k.p.c. oraz art. 857 § 2 i art. 957 § 1 i 2 k.c. Skarżąca wniosła o uchylenie

zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi

drugiej instancji, ewentualnie o zmianę tego postanowienia i stwierdzenie nabycia

spadku po spadkodawcy na podstawie ustawy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W sprawie o stwierdzenie nabycia spadku znajduje odpowiednie zastosowanie

(art. 13 § 2 k.p.c.) norma całego art. 232 k.p.c. Ze zdania pierwszego tego przepisu

wynika, że to na tych uczestnikach postępowania spoczywa obowiązek wskazania

dowodów dla stwierdzenia faktów, z których uczestnicy ci wywodzą skutki prawne.

Stosownie do zdania drugiego sąd jedynie może dopuścić dowód nie wskazany przez

uczestników postępowania. Z przepisu tego można wyprowadzić obowiązek sądu

dopuszczenia dowodu z urzędu jedynie w wyjątkowych wypadkach. Taki wypadek może

zachodzić w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku przy biernej postawie uczestników

postępowania, gdyż na sądzie rozpoznającym taką sprawę spoczywa obowiązek

zbadania z urzędu, kto jest spadkobiercą (art. 670 k.p.c.). Trudno jednakże mówić

o naruszeniu w rozpoznawanej sprawie art. 232 zd. drugie k.p.c. przez niedopuszczenie

dowodu z opinii biegłego lekarza dla stwierdzenia istnienia obawy rychłej śmierci

spadkodawcy w sytuacji, gdy dla ustalenia tej okoliczności mógł być wystarczający

dotychczas zebrany materiał dowodowy. To, że na jego podstawie poczynione zostały

ustalenia, odmiennie ocenione przez sądy rozpoznające sprawę, nie uzasadnia

wniosku, że obowiązkiem sądu było dopuszczenie z urzędu dowodu z opinii biegłego

lekarza.

Skarżąca zarzuciła – jako naruszenie art. 382 k.p.c. – pominięcie i nierozważenie

przez Sąd Okręgowy wniosku złożonego w sprawie a podpisanego także przez

wnioskodawczynię, w którym stwierdzone zostało, że to wnioskodawczyni spisała treść

testamentu ustnego spadkodawcy. Z uzasadnienia kasacji zdaje się wynikać, że zarzut

ten zmierza do zakwestionowania prawidłowości ustalenia stanowiącego podstawę

wydania zaskarżonego postanowienia co do tego, że treść testamentu spisała córka

wnioskodawców A. Ż.. Tak sformułowany zarzut nie wskazuje jednakże na uchybienie,

które mogłoby mieć istotny wpływ na wynik spraw (art. 3931 pkt 2 k.p.c.).

Dla skuteczności testamentu ustnego bez znaczenia jest bowiem czy osobą, która

spisała jego treść jest osoba, dla której w testamencie przewidziana została jakakolwiek

korzyść (wnioskodawczyni), czy też jej krewna pierwszego stopnia (A. Ż.) – art. 952 § 2

w zw. z art. 957 § 1 k.c.

Dla rozstrzygnięcia sprawy istotną okolicznością było, czy spadkodawca

oświadczył ostatnią wolę ustnie przy jednoczesnej obecności co najmniej trzech

świadków. Ustalając tę okoliczność Sąd Okręgowy expressis verbis powołał zeznania

świadków M. D., P. D. i G. P.

Wprawdzie nie powołał zeznań świadka A. Ż., ale

akceptując ustalenia dokonane przez Sąd pierwszej instancji, dokonane także na

podstawie zeznań tego świadka, miał je na uwadze. Niezasadny jest zatem zarzut

kasacji naruszenia art. 382 k.p.c. przez pominięcie zeznań wymienionych świadków.

Artykuł 386 k.p.c. w pierwszych czterech paragrafach określa sposób

rozstrzygnięcia sprawy przez sąd drugiej instancji a w dwóch następnych – skład sądu

rozpoznający sprawę przekazaną do ponownego rozpoznania i związanie oceną prawną

oraz

wskazaniami co

orzeczenia

sądu

do

dalszego

postępowania

wyrażonymi

w uzasadnieniu

drugiej

instancji.

Zarzut

pominięcia

w uzasadnieniu

kasacji

zaskarżonego postanowienia wskazania na jakich dowodach Sąd Okręgowy się oparł

oraz jakim dowodom odmówił wiarygodności, powołany jako zarzut naruszenia art. 386

k.p.c., nie jest adekwatny do treści tego przepisu i nie stanowi o jego naruszeniu.

Nie można natomiast odmówić zasadności zarzutowi kasacji naruszenia przez

Sąd Okręgowy art. 952 § 2 w zw. z art. 957 § 1 i 2 k.c. przez błędne przyjęcie, że

skuteczności testamentu sporządzonego przez spadkodawcę nie przekreśla spisanie

jego treści przez A. Ż., córkę wnioskodawczyni, która powołana została tymże

testamentem do dziedziczenia po spadkodawcy.

Wątpliwości, prowadzące do rozbieżności, tak w doktrynie jak i w orzecznictwie,

co do tego, kogo należy uważać za osobę trzecią w rozumieniu art. 952 § 1 k.c.,

mogącą spisać ustne oświadczenie spadkodawcy zawierające jego ostatnią wolę,

wyjaśnione zostały w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 23

listopada 2001 r., III CZP 54/01 (OSNC 2002, nr 7-8, poz. 84), według której

spadkobierca powołany do spadku w testamencie ustnym nie jest osobą trzecią w

rozumieniu art. 952 § 2 k.c. Jak przekonywująco stwierdził Sąd Najwyższy w

uzasadnieniu tej uchwały, użyte w powołanym przepisie pojęcie „osoba trzecia” powinno

być rozumiane jako „osoba niezainteresowana”, „postronna”. Oznacza to, że spisać

ustne oświadczenie spadkodawcy zawierające jego ostatnia wolę może osoba

niezainteresowana treścią dokonanego przezeń rozrządzenia. Z grona osób, które

czynności tej mogą dokonać, wyeliminowane więc – jako osoby zainteresowane – są

zarówno osoby, które same uzyskują ze spadku jakąkolwiek korzyść (jako powołane do

dziedziczenia, zapisobiercy, beneficjariusze polecenia), jak i osoby, których najbliżsi

taką korzyść otrzymują. Ze względu na sytuację osoby sporządzającej pismo

stwierdzające treść testamentu ustnego, porównywalną z sytuacją świadka testamentu,

granice owego zainteresowania wyznacza stosowany w drodze analogii art. 957 k.c. Tak

więc osobą trzecią w rozumieniu art. 952 § 2 k.c. nie jest małżonek osoby, która została

powołana do spadku w testamencie ustnym (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

10 maja 2002 r., IV CKN 1044/00, OSN 2003, nr 7-8, poz. 107). Osobą taką nie jest też

inny krewny pierwszego stopnia tej osoby. A. Ż., córka wnioskodawczyni powołanej do

spadku w testamencie ustnym spadkodawcy nie była więc osobą trzecią w rozumieniu

art. 952 § 2 k.c., uprawnioną do spisania ustnego oświadczenia ostatniej woli

spadkodawcy. Stwierdzenie treści testamentu ustnego pismem przez nią sporządzonym

powoduje, że testament ten jest nieskuteczny i nie może stanowić podstawy

stwierdzenia nabycia spadku.

Rację ma Sąd Rejonowy uznając, że wadliwość stwierdzenia treści testamentu

ustnego,

polegającą

na

spisaniu

oświadczenia

zawierającego

ostatnią

wolę

spadkodawcy przez osobę do tego nieuprawnioną nie wyklucza skuteczności

testamentu, jeżeli jego treść została stwierdzona przez zgodne zeznania świadków

złożone przed sądem stosownie do art. 952 § 3 k.c. Jednakże uznanie przez Sąd

Rejonowy, że zeznania świadków przesłuchanych przez ten Sąd nie są zgodne – co

wyklucza skuteczność testamentu ustnego – nie zostało zakwestionowane przez Sąd

Okręgowy.

Podważenia

tej

oceny

nie

można

dopatrzyć

się

w uzasadnieniu

zaskarżonego postanowienia. Nie jest bowiem nim zdanie, że „odnośnie stwierdzenia

treści testamentu ustnego na podstawie zeznań świadków to jedynie należy podnieść,

że zeznania osób, które mogły być takimi świadkami w całej rozciągłości potwierdziły

okoliczności sporządzenia testamentu oraz fakt, że został on spisany i przez te osoby,

jak też przez spadkodawcę podpisany”. Sąd Okręgowy nie wypowiedział się stanowczo,

że dokonuje odmiennej niż Sąd Rejonowy oceny zeznań świadków testamentu ustnego

przesłuchanych przez ten Sąd oraz że uznaje je za zgodne i dlaczego.

Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 13 § 2 w zw. z art.

39313 § 1 oraz art. 39319 w zw. z 108 § 2 k.p.c. postanowił jak w sentencji.