I CK 346/05 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CK 346/05

POSTANOWIENIE

Dnia 6 grudnia 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Hubert Wrzeszcz

SSN Tadeusz Żyznowski

w sprawie z wniosku E. P.

przy uczestnictwie T. M., J. M., W. M., K. M. i C. S. o uregulowanie własności, po

rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 6 grudnia 2005 r., kasacji uczestników

postępowania T. M., W. M. i K. M. od postanowienia Sądu Okręgowego w W. z dnia 6

grudnia 2004 r., sygn. akt V Ca (…),

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w W.

do ponownego rozpoznania pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 6 grudnia 2004 r. Sąd Okręgowy w W. zmienił

postanowienie Sądu Rejonowego z dnia 26 lutego 2004 r. w ten sposób, że stwierdził

nabycie przez W. P. z mocy prawa w dniu 4 listopada 1971 r. własności nieruchomości

położonej w W. Z. pomiędzy ulicami B. i L. o powierzchni 2.426 m2.

W rozpoznawanej sprawie wnioskodawczyni E. P. wnosiła o stwierdzenie, że jej

ojciec, W. P. nabył własność spornej działki. Jej wniosek został oddalony przez Sąd

Rejonowy, a rewizja przez Sąd Wojewódzki. Oba te postanowienia zostały uchylone

przez Sąd Najwyższy, na skutek rewizji nadzwyczajnej, w dniu 16 grudnia 1993 r. Sąd

Najwyższy

stwierdził

nienależyte

wyjaśnienie

charakteru

nieruchomości

oraz

nieustalenie, w czyim posiadaniu nieruchomość ta pozostawała w dniu 4 listopada 1971

r.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 26

lutego 2004 r. oddalił wniosek. Uznał, że zgromadzony materiał dowodowy pozwolił na

ustalenie, że sporna działka w dniu 4 listopada 1971 r. miała charakter nieruchomości

rolnej i nie była objęta szczegółowym planem zagospodarowania przestrzennego terenu

określonego jako „Z.(…)" zatwierdzonym uchwałą Prezydium Rady Narodowej (…) nr

(…)/25 z dnia 10 lipca 1969 r. Jednak W. P. ani wnioskodawczyni nie byli i nie czuli się

samoistnymi posiadaczami nieruchomości. Mogli być jedynie posiadaczami zależnymi,

zwłaszcza gdy wziąć pod uwagę umowę dzierżawy zawartą w dniu 15 kwietnia 1969 r.

W wyniku apelacji wnioskodawczyni Sąd Okręgowy w W. zmienił postanowienie

Sądu pierwszej instancji i stwierdził nabycie własności. Podzielił ocenę Sądu

Rejonowego, że sporna działka miała charakter nieruchomości rolnej, a

jej

przeznaczenie określał jedynie ogólny plan zagospodarowania Warszawy. Jednak Sąd

pierwszej instancji nie uwzględnił, że co do poszczególnych działek składających się na

obecną działkę nr (…) istniały różne tytuły prawne. Na planie stanowiącym załącznik do

umowy dzierżawy z dnia 15 kwietnia 1969 r. oraz porozumienia dodatkowego z dnia 22

kwietnia 1969 r. określona została granica terenu dzierżawionego oraz terenu „do

umowy sprzedaży”. Działka nr (…) pozostawała zatem w samoistnym posiadaniu W. P.

w dniu 4 listopada 1971 r. na podstawie umowy darowizny z dnia 22 kwietnia 1969 r.

zawartej bez zachowania formy aktu notarialnego. Ojciec wnioskodawczyni nabył jej

własność z mocy prawa zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o

uregulowaniu własności gospodarstw rolnych.

Kasacje od tego postanowienia wnieśli uczestniczka K. M., uczestnik T. M. oraz

uczestnik W. M. Uczestnik W. M. zawarł w kasacji zarzuty naruszenia prawa

materialnego, a to art. 17 ustawy z dnia 31 stycznia 1961 r. o planowaniu przestrzennym

(Dz. U. Nr 7, poz.47 ze zm.) w związku z art.52 i 53 rozporządzenia Prezydenta RP z

dnia 16 lutego 1928 r. o prawie budowlanym i zabudowaniu osiedli (Dz. U 1939 r. Nr 34,

poz. 216 ze zm.) oraz art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu

własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250 ze zm.) w związku z art. 339

k.c., jak również zarzuty naruszenia przepisów postępowania - art. 382 i 386 w związku

z art. 233 § 1 k.p.c. Uczestnik T. M. zarzucił naruszenie prawa materialnego, tzn. art. 1

ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw

rolnych w związku z § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 r. w

sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności

takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 45, poz. 304),

art. 3 lit. a i art. 53 rozporządzenia Prezydenta RP dnia 16 lutego 1928 r. o prawie

budowlanym i zabudowaniu osiedli w związku z art. 42 dekretu z dnia 2 kwietnia 1946 r.

o planowym zagospodarowaniu przestrzennym kraju (Dz. U. Nr 126, poz. 109) oraz w

związku z art. 17 ustawy z dnia 31 stycznia 1961 r. o planowaniu przestrzennym, jak

również naruszenie przepisów postępowania - art. 382 i 386 k.p.c. , a także art. 391 w

związku z art. 233 § 1 k.p.c. Uczestniczka K. M. wskazała naruszenie art. 382 w związku

z art. 328 § 2 k.p.c. oraz art. 378 § 1 k.p.c. i art. 233 § 1 k.p.c. Ponadto skarżąca

podniosła naruszenie art. 21 § 1 i 2 Konstytucji RP, art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 26

października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych, także w związku z

§ 52 rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 16 lutego 1928 r. o prawie budowlanym i

zabudowaniu osiedli, art. 56, 60, 65 k.c. w związku z art. 389 i 888 k.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Mimo wielości zawartych w kasacjach zarzutów, na plan pierwszy wysuwają się

dwie

zasadnicze

kwestie.

Po

pierwsze,

naruszenie

przepisów

postępowania

prowadzące do nieprawidłowego ustalenia charakteru spornej nieruchomości, jak i do

nieprawidłowości

w

zakresie

oceny

sposobu

władania

nieruchomością

przez

poprzednika prawnego wnioskodawczyni W. P. Po drugie, skutki wydania przed drugą

wojną światową decyzji administracyjnej zatwierdzającej plan parcelacji terenu, na

którym

znajdowała

się

także

nieruchomość

będąca

przedmiotem

niniejszego

postępowania. Dodatkowo wskazuje się (w kasacji uczestnika T. M.) na problem

skutków podnoszenia

w toku

postępowania

apelacyjnego,

przez

uczestników

postępowania, którzy nie wnieśli apelacji z uwagi na korzystne dla nich rozstrzygnięcie,

okoliczności mających istotne znaczenie dla treści rozstrzygnięcia, a nie objętych treścią

apelacji.

Mimo, że zasadą jest odnoszenie się w pierwszej kolejności do zarzutów

naruszenia przepisów postępowania, w niniejszej sprawie, ze względu na wagę

problemu, niezbędne jest ustosunkowanie się najpierw do kwestii materialnoprawnej,

gdyż pozostaje ona w ścisłym związku z określeniem charakteru spornej nieruchomości.

Podstawowe znaczenie należy zatem przypisać kwestii skutków prawnych, jakie dla

oceny charakteru nieruchomości (rolna lub o innym przeznaczeniu) ma decyzja

odpowiedniego organu administracji wydana przed drugą wojną światową, a dotycząca

parcelacji nieruchomości ziemskiej i związaną z tym zmianą przeznaczenia takiej

nieruchomości.

Skutki prawne projektowanej i zatwierdzonej stosowną decyzją parcelacji

nieruchomości ziemskich, nawet jeżeli parcelacja ta nie została przeprowadzona przed

wybuchem

drugiej

wojny

światowej,

były

przedmiotem

rozważań

Trybunału

Konstytucyjnego w kontekście stosowania do takich nieruchomości dekretu o reformie

rolnej. W uchwale z dnia 19 września 1990 r. W 3/89 (OTK 1986 - 1995, t. II, poz.26)

Trybunał Konstytucyjny przyjął, że zatwierdzenie planu parcelacji nieruchomości

ziemskich przez właściwy organ administracji państwowej II RP pociągało za sobą utratę

przez daną nieruchomość charakteru nieruchomości ziemskiej (obecnie rolnej). Bez

znaczenia

pozostawało

przy

tym,

czy

w

następstwie

parcelacji

własność

poszczególnych działek została przeniesiona na inne osoby. Zatem do nieruchomości, w

stosunku do których istniał zatwierdzony prawomocną decyzją plan parcelacji, przepisy

regulujące reformę rolną nie znajdują zastosowania.

Stanowisko Trybunału Konstytucyjnego ma walor ogólniejszy. Należy bowiem

przyjąć, że zatwierdzony przed drugą wojną światową, przez odpowiedni organ

administracji stosownie do przepisów art. 57 i nast. rozporządzenia Prezydenta RP z

dnia 16 lutego 1928 r. o prawie budowlanym i zabudowaniu osiedli, plan parcelacji

nieruchomości ziemskiej powodował utratę przez tę nieruchomość charakteru rolnego

(wówczas ziemskiego). Późniejsze zmiany stanu prawnego nie pociągały za sobą

automatycznie zmian co do charakteru takiej nieruchomości. Omawiane uregulowania

rozporządzenia Prezydenta RP o prawie budowlanym i zabudowaniu osiedli zostały

wprawdzie uchylone (art. 7 - 51 na mocy art. 47 dekretu z dnia 2 kwietnia 1946 r. o

planowym zagospodarowaniu przestrzennym, Dz. U. Nr 16, poz. 109 ze zm.; art. 52 - 67

na mocy art.19 ust. 2 ustawy z dnia 25 czerwca 1948 r. o podziale nieruchomości na

obszarach miast i niektórych osiedli, Dz. U. Nr 35, poz. 240 ze zm.), ale decyzje wydane

na podstawie przepisów tego rozporządzenia nie zostały pozbawione mocy prawnej.

Wskazuje na to treść art. 42 dekretu z dnia 2 kwietnia 1946 r. o planowym

zagospodarowaniu przestrzennym kraju. Zgodnie z tym przepisem plany zabudowania,

które uprawomocniły się przed dniem wejścia w życie dekretu, mogą być w ciągu dwóch

lat zmienione bez odszkodowania dla osób zainteresowanych.

Odnosząc powyższe wywody do okoliczności rozpoznawanej sprawy należy

stwierdzić, że Sądy orzekające dokonując oceny charakteru spornej nieruchomości nie

uwzględniły zdarzeń mających miejsce przed drugą wojną światową. Jeżeli bowiem

istnieje prawomocna decyzja zatwierdzająca plan parcelacji Folwarku Z., obejmująca

także sporną nieruchomość, to nieruchomość ta utraciła charakter rolny (ziemski) w

chwili uprawomocnienia się decyzji zatwierdzającej. Zmiana jej charakteru mogła

wprawdzie zostać dokonana w późniejszym czasie, jednak mogło to nastąpić tylko w

drodze wydania stosownych aktów prawnych.

Kwestie te nie były przedmiotem rozważań Sądów orzekających. Nie została

zatem wyjaśniona najistotniejsza dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy okoliczność, tzn.

charakter nieruchomości położonej w W. pomiędzy ulicami B. i L. Już to samo

uzasadnia uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania, mimo iż postępowanie trwa już wiele lat.

Ponadto Sąd Najwyższy wziął także pod uwagę podnoszone we wszystkich

kasacjach naruszenie przez Sąd drugiej instancji art. 328 § 2 k.p.c. Naruszenie tego

przepisu wiązane jest przede wszystkim z nienależytym wykazaniem przez Sąd

Okręgowy z jakich przyczyn dokonał odmiennej oceny charakteru posiadania

nieruchomości przez W. P. Sąd pierwszej instancji ustalił bowiem, że posiadanie to nie

miało charakteru samoistnego i z tej przyczyny oddalił wniosek. Sąd drugiej instancji

zmienił zaś treść rozstrzygnięcia w oparciu o odmienną ocenę posiadania i przyjęcie, że

poprzednik prawny wnioskodawczyni był w dniu 4 listopada 1971 r. samoistnym

posiadaczem nieruchomości. Dokonana ocena nie została jednak w należyty sposób

uzasadniona. W szczególności Sąd drugiej instancji nie przeprowadził analizy

poszczególnych dowodów i wskazał, z jakich przyczyn analiza ta prowadzi do wniosków

odmiennych niż wywiedzione przez Sąd Rejonowy.

Poza granicami analizy Sądu Najwyższego pozostać natomiast musi istotne

zagadnienie wskazane w kasacji uczestnika T. M. dotyczące obowiązku sądu drugiej

instancji ustosunkowania się do zarzutów naruszenia prawa podnoszonych przez

uczestników, którzy nie składali apelacji z uwagi na korzystne dla siebie rozstrzygnięcie,

ale którzy kwestionują prawidłowość argumentów prawnych zawartych w uzasadnieniu

orzeczenia sądu pierwszej instancji. Zagadnienie to wymagałoby obszernej analizy

charakteru postępowania apelacyjnego, a także prawa do sądu zarówno w kontekście

uregulowań zawartych w Konstytucji RP, jak i Europejskiej Konwencji Praw Człowieka.

Ponadto, z uwagi na treść zapadłego orzeczenia, przedstawiony problem nie pozostaje

w bezpośrednim związku z zagadnieniami podstawowymi dla rozpoznawanych kasacji.

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji kierując się treścią art.

39313 § 1 k.p.c. mającym w sprawie zastosowanie na mocy art. 3 ustawy z dnia 22

grudnia 2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. 2005 r. Nr 13, poz. 98).