I CK 277/05 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CK 277/05

POSTANOWIENIE

Dnia 25 stycznia 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Gerard Bieniek

SSN Irena Gromska-Szuster

Protokolant Beata Rogalska

w sprawie z wniosku K. L.

przy uczestnictwie […]

o stwierdzenie nabycia spadku,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 25 stycznia 2006 r.,

kasacji wnioskodawczyni

od postanowienia Sądu Okręgowego w W.

z dnia 28 grudnia 2004 r.,

oddala kasację.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 17 maja 2004 r. Sąd Rejonowy, na podstawie

testamentu notarialnego z dnia 30 kwietnia 1998 r., stwierdził nabycie spadku po

W. Z. przez jej siostrę J. Ś. i

siostrzenicę H. G. po 1/2 spadku każda. Apelacje

wnioskodawczyni K. L. i uczestniczki postępowania T. K. Sąd Okręgowy w W.

oddalił postanowieniem z dnia 28 grudnia 2004 r.

Sąd Okręgowy oparł się na następujących ustaleniach faktycznych.

W. Z. zmarła 6 maja 1998 r. jako wdowa, bezpotomnie. Pozostawiła pięcioro

rodzeństwa: K. L., T. K., J. Ś., S. K. i F. K. Jej rodzice zmarli przed nią.

Notariusz M. S. sporządziła w szpitalu dnia 30 kwietnia 1998 r. testament

notarialny W. Z., na podstawie którego powołała ona do spadku po połowie swoją

siostrę J. Ś. i siostrzenicę H. G. Spadkodawczyni nie mogła wówczas pisać z

powodu wieku i osłabienia chorobą. Z tego względu złożyła na testamencie

tuszowy odcisk palca, obok którego M. L. wpisał jej imię i nazwisko oraz podpisał

się. Notariusz uczyniła natomiast wzmiankę, że spadkodawczyni nie może się

podpisać, nie wskazując jednak bliżej, z jakich powodów W. Z. nie może tego

uczynić.

Sąd Okręgowy przyjął, że testament notarialny jest ważny i skuteczny,

uznając m.in., że spełnia on wymagania określone w art. 87 § 2 i art. 92 § 2 ustawy

z dnia 14 lutego 1991 r. - Prawo o notariacie (jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 42,

poz. 369 ze zm.).

W kasacji wnioskodawczyni K. L., zarzucając w ramach pierwszej podstawy

kasacyjnej naruszenie art. 92 § 2 w związku z art. 87 § 1 pkt 4 i § 2 Prawa o

notariacie, wnosiła o zmianę zaskarżonego postanowienia i postanowienia Sądu

pierwszej instancji oraz stwierdzenie, że spadek po W. Z. nabyło na podstawie

ustawy jej rodzeństwo po 1/5 części spadku każde z nich, ewentualnie o uchylenie

zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania

Sądowi Okręgowemu w W.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W sprawie mają zastosowanie przepisy dotyczące kasacji w wersji

redakcyjnej i numeracji obowiązującej przed dniem 6 lutego 2005 r. (art. 3 ustawy

z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz

ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych, Dz.U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98).

W myśl art. 950 k.c., testament może być sporządzony w formie aktu

notarialnego. Wobec braku szczególnych uregulowań co do formy testamentu

notarialnego, powinien on być sporządzony zgodnie z wymaganiami dotyczącymi

czynności notarialnych określonymi m.in. w rozdziale 2 działu II ustawy - Prawo o

notariacie, natomiast sam akt notarialny odpowiadać musi warunkom formalnym

przewidzianym w rozdziale 3 działu II tej ustawy. Oznacza to, że w sytuacji, gdy

osoba biorąca udział w czynności nie może lub nie umie pisać, powinna ona –

w myśl art. 87 § 1 pkt 4 Prawa o notariacie – na dokumencie złożyć tuszowy

odcisk palca, a obok tego odcisku inna osoba powinna wpisać imię i nazwisko

osoby nieumiejącej lub nie mogącej pisać, umieszczając swój podpis. Przepis art.

87 § 2 Prawa o notariacie nakłada ponadto na notariusza obowiązek uczynienia

stosownej wzmianki w treści sporządzanego dokumentu o niemożności złożenia

podpisu. Z przepisu tego nie wynika natomiast obowiązek dokonania wzmianki

o sposobie stwierdzenia niemożności złożenia podpisu (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 9 marca 2005 r., II CK 478/04, Biul. SN 2005, nr 5, s. 10).

Użycie w nim spójnika „bądź” oznacza bowiem, że notariusz dokonuje wzmianki

dotyczącej albo okoliczności opisanej przed tym spójnikiem, albo okoliczności

przewidzianej za nim. Stwierdzić zatem należy, że podniesiony w kasacji zarzut

naruszenia art. 87 § 2 Prawa o notariacie jest bezpodstawny, gdyż kwestionowany

testament notarialny zawiera wzmiankę, że spadkodawczyni nie może się

podpisać.

Jeżeli czynność notarialna z udziałem osoby niemogącej lub nieumiejącej

pisać polega na sporządzeniu aktu notarialnego, jak w przypadku sporządzenia

testamentu w tej formie, konieczne jest spełnienie dodatkowego wymogu

określonego w art. 92 § 2 in fine Prawa o notariacie, polegającego na podaniu

przez notariusza, z jakich powodów osoba ta aktu nie podpisała. W analizowanym

testamencie notarialnym wzmianka tej treści nie została zawarta, a zatem za trafny

co do zasady uznać należy zarzut naruszenia art. 92 § 2 Prawa o notariacie.

Niemniej jednak sam fakt naruszenia jednego z wymagań przewidzianych

dla aktu notarialnego nie przesądza jeszcze o pozbawieniu sporządzonego

dokumentu waloru aktu notarialnego, co byłoby równoznaczne z przyjęciem –

w myśl art. 958 k.c. – nieważności testamentu aktem tym objętego. Podzielić

bowiem należy występujący w piśmiennictwie i orzecznictwie Sądu Najwyższego

(zob. postanowienie z dnia 15 maja 2003 r., I CKN 367/01, niepubl.) pogląd, że

wśród wymagań wynikających z Prawa o notariacie tylko niektóre uznać można za

istotne, których niedopełnienie pozbawia sporządzony dokument mocy dokumentu

urzędowego. Istotne są wymagania, które dotyczą istoty czynności notarialnej i nie

mogą

być

zastąpione

ustaleniami

z

wykorzystaniem

zwykłych

środków

dowodowych, jak np. wymóg oznaczenia osoby biorącej udział w akcie czy złożenia

podpisu

przez notariusza.

Uchybienie

pozostałym

wymaganiom,

mającym

charakter porządkowy, nie pozbawia aktu mocy dokumentu urzędowego. Może ono

być co najwyżej przedmiotem zainteresowania organów samorządu notarialnego

w związku z możliwością wszczęcia ewentualnego postępowania dyscyplinarnego

względem notariusza, który dopuścił się przewinienia zawodowego. Tę kwestię

należy jednak zostawić na uboczu, ponieważ nie rzutuje na ocenę zasadności

rozpoznawanej kasacji.

Wynikające z art. 92 § 2 Prawa o notariacie wymaganie wskazania w akcie

notarialnym powodów, z jakich osoba niemogąca lub nieumiejąca pisać aktu nie

podpisała, ma właśnie charakter porządkowy. Po pierwsze, powody niepodpisania

aktu pozostają generalnie bez znaczenia dla oceny ważności lub skuteczności albo

ustalenia treści czynności aktem tym objętej. Jeżeli natomiast powodem

niepodpisania aktu jest okoliczność wyłączająca dopuszczalność sporządzenia aktu

notarialnego, np. utrata świadomości osoby biorącej w nim udział, do sporządzenia

aktu notarialnego, w tym i do zamieszczenia wzmianki określonej w

art. 92 § 2

Prawa o notariacie, nie dojdzie. Po drugie, stwierdzenie przez notariusza przyczyn

niepodpisania aktu notarialnego nie jest objęte mocą dowodową dokumentu

urzędowego, podobnie zresztą jak np. ocena notariusza co do poczytalności osoby

biorącej udział w czynności notarialnej (por wyrok Sądu Najwyższego z 23 lipca

1982 r., III CRN 159/82, OSNC 1983, nr 4, poz. 57). Tym samym określenie przez

notariusza powodów braku podpisu może być skutecznie podważone innymi

dowodami. Konsekwentnie należy również przyjąć, że dopuszczalne byłoby

przeprowadzenie dowodów dla ustalenia tych powodów w razie niezamieszczenia

w ogóle wzmianki o nich w treści aktu. Po trzecie wreszcie, za porządkowym

charakterem wymagania określonego w art. 92 § 2 Prawa o notariacie przemawia

argumentacja natury historycznej. Należy zauważyć, że w rozporządzeniu

Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 października 1933 r. Prawo o notariacie

(Dz.U. Nr 84, poz. 609 ze zm.) określono precyzyjnie w art. 88, uchybienie którym

wymaganiom pozbawia akt mocy dokumentu publicznego. Do wymagań tych nie

zaliczono wynikającego z art. 85 rozporządzenia obowiązku zamieszczenia w akcie

stwierdzenia, że osoba niepiśmienna lub nie mogąca się podpisać aktu nie

podpisała, i podania, z jakich powodów tak się stało. Wynika stąd, że ówczesny

prawodawca uznał obowiązek zamieszczenia wzmianki tej treści za drugorzędny.

Taka

ocena

jego

charakteru

pozostaje

aktualna

również

na

gruncie

obowiązującego Prawa o notariacie.

W konsekwencji uznać należy, że testament notarialny W. Z. jest ważny,

mimo sporządzenia go z naruszeniem wymagania przewidzianego w art. 92 § 2

Prawa o notariacie.

Z podanych względów Sąd Najwyższy uznał, że zaskarżone postanowienie,

mimo częściowo błędnego uzasadnienia, odpowiada prawu. Kasację należało

zatem oddalić (art. 39312 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.).

db