I CK 263/05 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 26 października 2005 r., I CK 263/05

Forma pisemna zastrzeżona w art. 17 ust. 1 lit. a Konwencji o jurysdykcji

i wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych,

sporządzonej w Lugano dnia 16 września 1988 r. (Dz.U. z 2000 r. Nr 10, poz.

132) jest – w razie zamieszczenia klauzuli dotyczącej jurysdykcji krajowej w

ogólnych warunkach wydrukowanych na odwrotnej stronie dokumentu

umowy – zachowana tylko wtedy, gdy podpisany przez obie strony tekst

umowy wyraźnie odsyła do tych warunków.

Sędzia SN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący)

Sędzia SN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

Sędzia SA Aleksandra Marszałek

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa "B.", spółki z o.o. w S. przeciwko

"N.P.", spółce z o.o. w W. i "N.D." GmbH N. o nakazanie i zapłatę, po rozpoznaniu

na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 26 października 2005 r. kasacji

strony powodowej od postanowienia Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 6

stycznia 2005 r.

oddalił kasację oraz zasądził od strony powodowej na rzecz pozwanej "N.D."

GmbH kwotę 1800 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Powódka na rozprawie w dniu 12 marca 2003 r. wniosła o dopozwanie "N.D."

GmbH. Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 3 listopada 2003 r. wezwał tę spółkę,

mającą siedzibę w Niemczech, do wzięcia udziału w sprawie, zarzuciła ona jednak

brak jurysdykcji krajowej. Powołała się na klauzulę ustanawiającą w sporach między

stronami, wynikłych z zawartej przez nie umowy sprzedaży, właściwość sądu w

Düsseldorfie, oraz na art. 17 Konwencji o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń

sądowych w sprawach cywilnych i handlowych, sporządzonej w Lugano dnia 16

września 1988 r. (Dz.U. z 2000 r. Nr 10, poz. 132 – dalej: „Konwencja lugańska”), i

art. 1099 k.p.c.

Sąd Okręgowy zarzut uwzględnił i postanowieniem z dnia 11 października

2004 r. odrzucił pozew w stosunku do "N.D.".

Zażalenie powódki na to postanowienie zostało oddalone przez Sąd

Apelacyjny postanowieniem z dnia 6 stycznia 2005 r. Sąd Apelacyjny wyjaśnił, że z

akt sprawy wynika, iż w dniu 27 stycznia 1999 r. strony posługując się drukiem

firmowym "N.D." zawarły umowę sprzedaży; powódka kupiła rzeczy na potrzeby

prowadzonej przez siebie działalności gospodarczej. Na pierwszej stronie druku,

poniżej danych adresowych i rejestrowych stron, a powyżej ich podpisów i

pieczątek, znajduje się zastrzeżenie, że zamówienie towarów przez powódkę

nastąpiło „na podstawie wydrukowanych na odwrocie warunków handlowych”.

Powódka, podpisując zamówienie odwołujące się do zamieszczonych na odwrocie

ogólnych warunków, przewidujących właściwość sądu w Düsseldorfie w sporach

wynikających z umowy zawartej przez strony, wyraziła zgodę na włączenie tych

warunków do treści umowy. Podpisanie przez powódkę umowy bez przeczytania i

zrozumienia jej treści nie daje podstaw do tego, aby uznać niektóre jej

postanowienia za nieobowiązujące.

Skarżąc postanowienie Sądu Apelacyjnego z dnia 6 stycznia 2005 r., powódka

jako podstawy kasacyjne przytoczyła naruszenie art. 1105 § 1 k.p.c. przez

nieuwzględnienie, że umowa stron dotycząca jurysdykcji krajowej została

podpisana przez osobę nieupoważnioną do reprezentowania "N.D.", oraz

naruszenie art. 17 Konwencji lugańskiej przez przyjęcie, że umowa stron dotycząca

jurysdykcji krajowej spełnia wymagania tego przepisu. Umowa ta została

sporządzona w języku niemieckim, a negocjacje były prowadzone w języku polskim

i w ich toku nie poruszano kwestii jurysdykcji, dlatego albo powódka została

wprowadzona w błąd, albo klauzula dotycząca jurysdykcji krajowej nie jest w ogóle

wyrazem woli stron.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Od dnia 1 maja 2004 r., tj. od daty przystąpienia Polski do Unii Europejskiej

(zob. oświadczenie rządowe z dnia 21 kwietnia 2004 r. w sprawie mocy

obowiązującej Traktatu dotyczącego przystąpienia Rzeczypospolitej Polskiej do Unii

Europejskiej, podpisanego w Atenach w dniu 16 kwietnia 2003 r., Dz.U. Nr 90, poz.

865), zaczęło obowiązywać m.in. rozporządzenie Rady nr 44/2001 z dnia 22

grudnia 2000 r. o jurysdykcji oraz uznawaniu i wykonywaniu orzeczeń w sprawach

cywilnych i handlowych (Dz. Urz.UE L12 z dnia 16 stycznia 2001 r., s. 1 – dalej:

„rozporządzenie nr 44/2001”). (...) Pomimo że Sąd Okręgowy orzekał o odrzuceniu

pozwu w stosunku do "N.D." w dniu 11 października 2004 r., czyli już po uzyskaniu

przez to rozporządzenie mocy obowiązującej w Polsce, to nie mogło ono mieć

zastosowania w sprawie, ponieważ według art. 66 ust. 1 tego rozporządzenia jego

przepisy jurysdykcyjne sądy państwa członkowskiego mogą stosować tylko do tych

powództw, które zostały wytoczone po jego wejściu w życie w tym państwie, a

pozwanie "N.D." przed sąd polski nastąpiło jeszcze w 2003 r. (zob. art. 198 § 1

k.p.c.).

Rozstrzygając o przesłance jurysdykcji krajowej w sprawie pomiędzy powódką

a pozwaną "N.D.", Sądy obu instancji trafnie uznały za podstawę oceny w tym

względzie przepis art. 17 ust. 1 lit. a Konwencji lugańskiej (zob. art. 91 ust. 2

Konstytucji oraz art. 1096 k.p.c.), która weszła w życie w stosunku do Niemiec w

dniu 1 marca 1995 r., a w stosunku do Polski w dniu 1 lutego 2000 r. (zob.

oświadczenie rządowe z dnia 31 grudnia 1999 r. w sprawie ratyfikacji przez

Rzeczpospolitą Polską Konwencji o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń sądowych

w sprawach cywilnych i handlowych, sporządzonej w Lugano dnia 16 września

1988 r., Dz.U. z 2000 r. Nr 10, poz. 133). Według tego przepisu, jeżeli strony, z

których przynajmniej jedna ma miejsce zamieszkania na terytorium umawiającego

się państwa, uzgodniły, że sąd lub sądy umawiającego się państwa powinny

rozstrzygać spór już wynikły albo mogący wyniknąć z określonego stosunku

prawnego, to sąd lub sądy tego państwa mają jurysdykcję wyłączną; taka umowa

dotycząca jurysdykcji musi być zawarta w formie pisemnej lub ustnej potwierdzonej

na piśmie. Zgodnie zaś z art. 54 akapit 1 Konwencji, jej przepisy dotyczące

jurysdykcji mają zastosowanie do tych powództw, które zostały wytoczone w

umawiającym się państwie po wejściu w nim w życie tej konwencji.

Nie ulega wątpliwości spełnienie w sprawie wymagania art. 17 ust. 1 lit. a

Konwencji lugańskiej dotyczącego oznaczenia sporu mogącego wyniknąć z

określonego stosunku prawnego oraz wymagania dotyczącego miejsca

zamieszkania jednej ze stron umowy o jurysdykcję w państwie należącym do

omawianej Konwencji (zob. orzeczenie Trybunału Sprawiedliwości z dnia 13

listopada 1979 r., Sanicentral – R. Collin, Rs 25/79, dotyczące art. 17 konwencji

brukselskiej, na które powołuje się A-M. Rouchaud, Jurysdykcja umowna,

„Kwartalnik Prawa Prywatnego” 1999, nr 4, s. 730, przyp. 1, co do traktowania dla

celów Konwencji lugańskiej siedziby spółek na równi z zamieszkaniem osób

fizycznych – por. art. 53 tej Konwencji).

Za spełnione trzeba uznać również wymagania art. 17 ust. 1 lit. a Konwencji

lugańskiej co do formy umowy o jurysdykcję. Dokonane w sprawie ustalenia

faktyczne dawały podstawę do stwierdzenia zachowania przez strony formy

pisemnej, o której mowa w tym przepisie.

Dokonując wykładni wymienionego przepisu w zakresie odnoszącym się do

formy, należało mieć na względzie orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości

dotyczące art. 17 wcześniejszej, zbieżnej co do treści z Konwencją lugańską,

Konwencji o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i

handlowych, sporządzonej w Brukseli dnia 27 września 1968 r., oraz orzecznictwo

sądów innych państw w sprawach rozstrzyganych na podstawie Konwencji

lugańskiej. W preambule do protokołu nr 2 do Konwencji lugańskiej, stanowiącego

zgodnie z art. 65 tej konwencji jej integralną część, wskazano, że negocjując

zawarcie Konwencji lugańskiej miano na względzie orzecznictwo Trybunału

Sprawiedliwości dotyczące Konwencji brukselskiej sprzed podpisania Konwencji

lugańskiej, tj. sprzed dnia 16 września 1988 r., z czego wynika nakaz uwzględniania

wspomnianego orzecznictwa przez sądy państw będących stronami Konwencji

lugańskiej. Zgodnie zaś z art. 1 i 2 powyższego protokołu, sądy każdego państwa

będącego stroną Konwencji lugańskiej powinny podczas jej stosowania

uwzględniać zasady wynikające z orzeczeń sądów ostatniej instancji pozostałych

państw nią związanych i zasady wynikające z innych – o szczególnym znaczeniu –

prawomocnych orzeczeń sądów tych państw. Ponadto państwa będące członkami

Wspólnot Europejskich, podpisując Konwencję lugańską złożyły deklarację, że

uznają za wskazane, aby Trybunał Sprawiedliwości przy wykładni konwencji

brukselskiej uwzględniał zasady wynikające z orzecznictwa dotyczącego Konwencji

lugańskiej, a państwa będące członkami Europejskiego Stowarzyszenia Wolnego

Handlu deklarację, że uznają za wskazane, aby ich sądy przy wykładni Konwencji

lugańskiej uwzględniały zasady wynikające z orzecznictwa Trybunału

Sprawiedliwości i sądów państw członkowskich Wspólnot Europejskich, dotyczące

postanowień konwencji brukselskiej, które co do swej istoty zostały przejęte przez

Konwencję lugańską. Wskazane deklaracje mają status dokumentów, o których

mowa w art. 31 pkt 2 lit. b Konwencji o prawie traktatów, sporządzonej w Wiedniu

dnia 23 maja 1969 r. (Dz.U. z 1990 r. nr 74, poz. 439).

W orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości (zob. przede wszystkim wyrok z

dnia 14 grudnia 1976, Rs 24/76, w sprawie Colzani – Rüwa, „Neue Juristische

Wochenschrift” 1977, nr 11, s. 494 i ECR 1976, s.1831) oraz sądów najwyższych

państw będących stronami Konwencji lugańskiej lub Konwencji brukselskiej (zob.

np. wyrok szwajcarskiego Sądu Federalnego z dnia 7 sierpnia 2001 r., 4 C.

163/2001/rnd, http://www.curia.eu.int/common/recdoc/

convention/en/tableau/2003.htm, wyrok austriackiego Sądu Najwyższego z dnia 29

sierpnia 2000 r., 1Ob149/00v, http://www.curia.eu.int/common/recdoc/

convention/en/tableau/2001.htm, wyrok austriackiego Sądu Najwyższego z dnia 30

marca 2001 r., 7 Ob. 320/00k, „Ősterrechisches Recht der Wirtschaft” 2001, z. 11,

s. 671, wyrok niemieckiego Sądu Federalnego z dnia 22 lutego 2001 r., IX ZR

19/00, „Wertpapier-Mitteilungen” 2001, nr 15, s. 768 i 769, wyrok Niemieckiego

Sądu Federalnego z dnia 25 lutego 2004 r., VII ZR 119/03, „Der Beriebs-Berater”

2004, nr 16, s. 853 i 854) ukształtował się pogląd, mający aprobatę piśmiennictwa,

że zawarte w art. 17 Konwencji brukselskiej i art. 17 Konwencji lugańskiej

wymagania co do formy mają na celu zagwarantowanie rzeczywistego

porozumienia się przez strony co do jurysdykcji krajowej. Dlatego wymagania te

powinny być interpretowane tak, aby ich spełnienie dawało podstawy do przyjęcia,

że jurysdykcja sądów określonego państwa istotnie została uzgodniona przez

strony. W konsekwencji, omawianą regulację formy należy uznać za rozstrzygającą

także o dojściu do skutku zgodnych oświadczeń woli stron co do wyboru jurysdykcji

krajowej.

Wychodząc z takich założeń, Trybunał Sprawiedliwości w wyroku w sprawie

Colzani – Rüwa przyjął, że forma pisemna zastrzeżona w art. 17 ust. 1 lit. a

konwencji brukselskiej – tak samo jak w art. 17 ust. 1 lit. a Konwencji lugańskiej –

jest w razie zamieszczenia klauzuli dotyczącej jurysdykcji krajowej w ogólnych

warunkach wydrukowanych na odwrotnej stronie dokumentu umowy zachowana

tylko wtedy, gdy podpisany przez obie strony tekst umowy wyraźnie odsyła do tych

warunków. Zapatrywanie to, podzielane w innych orzeczeniach, w pełni odnosi się –

z wyjaśnionych wcześniej przyczyn – do formy pisemnej zastrzeżonej w art. 17 ust.

1 lit. a Konwencji lugańskiej. Warto w tym miejscu zaznaczyć, że analogiczne

uregulowanie do przewidzianego w art. 17 Konwencji brukselskiej i art. 17

Konwencji lugańskiej zawiera art. 23 rozporządzenia nr 44/2001.

Zestawienie z przedstawioną interpretacją art. 17 ust. 1 lit. a Konwencji

lugańskiej ustalenia, że nad podpisami stron w umowie znajduje się zastrzeżenie

odsyłające do wydrukowanych na odwrocie warunków handlowych, obejmujących

klauzulę jurysdykcyjną, prowadzi do wniosku o zachowaniu w rozpoznawanej

sprawie formy pisemnej zastrzeżonej w art. 17 ust. 1 lit. a Konwencji lugańskiej, a

tym samym o istnieniu zgodnych oświadczeń woli stron co do wskazanej w tej

klauzuli właściwości międzynarodowej sądu w Düsseldorfie. Dla powyższej oceny o

istnieniu, zgodnie z art. 17 ust. 1 lit. a Konwencji lugańskiej, konsensu stron co do

właściwości międzynarodowej sądu w Düsseldorfie, bez znaczenia jest podnoszony

przez skarżącą fakt sporządzenia umowy w języku niemieckim. Według wyroku

Trybunału Sprawiedliwości z dnia 24 czerwca 1981 r. w sprawie Elefanten Schuh –

Jacqmain, Rs 150/80, ECR 1981, s. 1671, w myśl analogicznego przepisu

Konwencji brukselskiej, państwo będące stroną Konwencji nie może uznać umowy

dotyczącej jurysdykcji za nieskuteczną z tej tylko przyczyny, że użyto innego języka

niż obowiązujący w tym państwie.

W myśl przedstawionego poglądu – uznającego art. 17 Konwencji lugańskiej

za autonomiczną regulację, normującą dopuszczalność, skutki i formę umowy o

jurysdykcję, a także kwestię istnienia konsensu stron co do zawarcia takiej umowy –

poza zakresem tej regulacji pozostają i podlegają prawu wskazanemu jako

właściwe na podstawie miarodajnych norm prawa prywatnego międzynarodowego

obowiązującego w siedzibie sądu rozpoznającego sprawę takie przesłanki

skuteczności umowy o jurysdykcję, jak w szczególności zdolność do czynności

prawnych, nieistnienie wady oświadczenia woli lub umocowanie do działania w

imieniu strony (por. wyrok austriackiego Sądu Najwyższego z dnia 30 marca

2001 r., 7 Ob. 320/00k). Podniesione przez skarżącą zarzuty dotyczące błędu po jej

stronie i podpisania umowy przez osobę nieupoważnioną do reprezentowania

pozwanej "N.D." powinny być zatem rozpatrzone w świetle właściwego prawa,

wskazanego na podstawie miarodajnej normy polskiego prawa prywatnego

międzynarodowego. Według wybranego przez strony w punkcie I.7 ogólnych

warunków umowy prawa niemieckiego (art. 25 § 1 p.p.m.), właściwego także dla

oceny błędu przy zawarciu umowy dotyczącej jurysdykcji (lex causae), nie ma

podstaw do podzielenia twierdzeń skarżącej o bezskuteczności umowy

jurysdykcyjnej ze względu na jej zawarcie pod wpływem błędu już z tego tylko

powodu, że w materiale sprawy nie ma żadnych danych wskazujących na uchylenie

się przez skarżącą od skutków prawnych oświadczenia woli złożonego pod

wpływem błędu (§ 143 w związku z § 121 i § 119 kodeksu cywilnego niemieckiego).

Podobnie, według prawa niemieckiego nie ma podstaw do uznania umowy

jurysdykcyjnej za bezskuteczną ze względu na podpisanie jej w imieniu "N.D." przez

osobę nieumocowaną do tego. Gdyby nawet osoba, która podpisała umowę w

imieniu pozwanej "N.D.", rzeczywiście nie miała umocowania do tego, możliwe było

potwierdzenie tej umowy przez wymienioną stronę, także bez potrzeby zachowania

określonej formy (§ 177 i § 182 ust. 1 i 2 kodeksu cywilnego niemieckiego). W

okolicznościach sprawy występuje niewątpliwie wiele takich zachowań, które

mogłyby w sposób jednoznaczny dowodzić takiego potwierdzenia ze strony

pozwanej "N.D.". Należy zaznaczyć, że do identycznego rezultatu prowadziłaby

również ocena rozpatrywanych kwestii w świetle prawa polskiego (zob. art. 88 w

związku z art. 84 k.c., jak też art. 103 § 1 i 2 w związku z art. art. 99 k.c.).

Z przedstawionych przyczyn, wobec bezzasadności zarzutów kasacyjnych,

orzeczono, jak w sentencji (39312 k.p.c.).