I CK 233/05 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 25 stycznia 2006 r., I CK 233/05

Dla zastosowania zasady ignorantia iuris nocet nie ma znaczenia

godzina udostępnienia aktu normatywnego adresatom, lecz dzień (data) jego

urzędowego ogłoszenia i wejścia w życie.

Sędzia SN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Gerard Bieniek

Sędzia SN Irena Gromska-Szuster

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Danuty L. przy uczestnictwie Ewy L.,

Marii K. (...) i Miasta Stołecznego W. o stwierdzenie nabycia własności

nieruchomości przez zasiedzenie, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w

dniu 25 stycznia 2006 r. kasacji wnioskodawczyni od postanowienia Sądu

Okręgowego w Warszawie z dnia 26 października 2004 r.

oddalił kasację.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 26 października 2004 r. Sąd Okręgowy w Warszawie

oddalił apelację wnioskodawczyni od postanowienia Sądu Rejonowego dla

Warszawy-Mokotowa z dnia 13 listopada 2003 r., na podstawie którego oddalony

został jej wniosek o stwierdzenie, że z dniem 1 października 2000 r.

wnioskodawczyni i określeni bliżej we wniosku uczestnicy nabyli przez zasiedzenie

współwłasność nieruchomości o pow. 5743 m2, położoną przy Al. G.W.S. w W. i

wchodzącą w skład nieruchomości, dla której Sąd Rejonowy dla WarszawyMokotowa prowadzi księgę wieczystą nr (...).

Sąd Okręgowy podzielił ustalenia Sądu pierwszej instancji oraz wysnute z nich

wnioski prawne, z których wynikało, że przedmiotowa nieruchomość była objęta

działaniem dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu

gruntów na obszarze m.st. Warszawy (Dz.U. Nr 50, poz. 279), wcześniej zaś jej

właścicielem był Ksawery L., poprzednik prawny uczestników postępowania

zainteresowanych stwierdzeniem zasiedzenia na ich rzecz. Zarówno on, jak i jego

następcy prawni byli w odniesieniu do wskazanej nieruchomości samoistnymi

posiadaczami w złej wierze. Ustalony stan faktyczny nie pozwalał więc na

stwierdzenie zasiedzenia, gdyż nie upłynął jeszcze ustawowo wymagany

trzydziestoletni okres samoistnego posiadania nieruchomości (art. 172 § 2 k.c.).

Uwzględnić należało treść – obowiązującego od dnia 1 października 1990 r. – art.

10 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 55,

poz. 321), stwierdzającego, że jeżeli przed dniem wejścia w życie ustawy istniał

stan, który według przepisów dotychczasowych wyłączał zasiedzenie

nieruchomości, a według przepisów obowiązujących po jej wejściu w życie prowadzi

do zasiedzenia, zasiedzenie biegnie od dnia wejścia jej w życie, jednakże termin

ten ulega skróceniu o czas, w którym powyższy stan istniał przed wejściem jej w

życie, lecz nie więcej niż o połowę. W tej sytuacji – stwierdził Sąd Okręgowy – bez

znaczenia pozostaje kwestia, czy zasiedzenie biegło od dnia wejścia w życie

ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny, czy też już od

dnia 27 maja 1990 r., a zatem od dnia skomunalizowania spornej nieruchomości z

mocy prawa. Skoro bowiem w myśl art. 172 § 2 k.c., nabycie nieruchomości przez

zasiedzenie możliwe jest po trzydziestu latach nieprzerwanego posiadania

samoistnego, a okres ten rozpoczął się z dniem 1 października 1990 r. i może być

skrócony o 15 lat na podstawie art. 10 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r., to

zasiedzenie nie może nastąpić wcześniej niż w dniu 1 października 2005 r.,

natomiast w razie założenia, że okres posiadania samoistnego rozpoczął się po

skomunalizowaniu nieruchomości – nie wcześniej niż w dniu 27 maja 2005 r.

Sąd Okręgowy podkreślił, że dekret z dnia 26 października 1945 r. o własności

i użytkowaniu gruntów na obszarze m. st. Warszawy wszedł w życie z dniem

ogłoszenia, tj. z dniem 21 listopada 1945 r. Ten fakt był powszechnie znany,

dlatego jako podstawę uznania, że posiadanie spornej nieruchomości było w złej

wierze, należało przyjąć, tak jak to uczynił Sąd pierwszej instancji, zasadę

ignorantia iuris nocet. Sąd Okręgowy zaakceptował stanowisko Sądu Rejonowego,

że jeżeli akt normatywny wchodzi w życie z dniem ogłoszenia, to moment wejścia w

życie określonego aktu prawnego jest tożsamy z momentem jego ogłoszenia, nie

ma natomiast znaczenia czas rzeczywistej dystrybucji dziennika promulgacyjnego,

skoro jest to ten sam dzień. Innymi słowy, jeżeliby nawet wejście w życie

omawianego dekretu wyprzedzało o kilka godzin moment dystrybucji dziennika

promulgacyjnego, to i tak nie można mówić, że w chwili wejścia w życie tego

dekretu dotychczasowy właściciel nieruchomości warszawskiej stawał się

posiadaczem w dobrej wierze. Objęcie posiadania ze względu na zasadę ignorantia

iuris nocet następowało mimo wszystko w złej wierze.

Wnioskodawczyni w kasacji, powołując się na naruszenie art. 172 § 2 k.c.

przez błędną jego wykładnię, domagała się uchylenia zaskarżonego postanowienia

i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje: (...)

Według skarżącej, Sąd Okręgowy dokonał błędnej wykładni art. 172 § 2 k.c.,

gdyż utożsamił datę utraty własności przez właściciela gruntu warszawskiego z

przesądzającym charakter wiary samoistnego posiadacza momentem uzyskania

posiadania. W konsekwencji nietrafnie uznał, że chociaż były właściciel rozpoczął

posiadanie zmierzające do zasiedzenia bez świadomości utraty tytułu, to jednak

cywilistyczna konstrukcja daty, od której obowiązuje prawo, odnosząca się zarazem

do początku obowiązywania zasady ignorantia iuris nocet, wyklucza przyjęcie

dobrej wiary. Tymczasem należało uwzględnić okoliczność, której istnienia Sąd nie

kwestionował, że faktyczny moment wejścia w życie dekretu z dnia 26 października

1945 r., a więc także utraty własności i rozpoczęcia przez byłego właściciela

posiadania samoistnego, wyprzedzał o kilka godzin moment ukazania się Dziennika

Ustaw z treścią tego dekretu. Oznacza to, że dopiero z tym momentem można

przyjąć fikcję prawną powszechnej znajomości prawa. W innym wypadku, ujmując

syntetycznie stanowisko skarżącej, dochodzi do rozszerzenia ram czasowych

respektowania tej fikcji, ponieważ zakłada się, że prawo wchodzące w życie z

dniem ogłoszenia jest znane adresatom nawet przed udostępnieniem dziennika

promulgacyjnego. (...)

W praktyce orzeczniczej podstawową kwestią przy ustalaniu, czy dana norma

obowiązuje, jest bez wątpienia ustalenie jej obowiązywania w czasie. W literaturze

trafnie podkreśla się, że punktem wyjścia przy ustalaniu początkowej chwili

obowiązywania normy jest stwierdzenie, iż akt normatywny, z którego norma ta

została zrekonstruowana, był należycie ogłoszony i wszedł w życie. Należyte

ogłoszenie aktu normatywnego powszechnie obowiązującego jest niezbędną

przesłanką jego wejścia w życie.

Współcześnie podstawową formą ogłaszania aktów normatywnych jest ich

urzędowa publikacja. W sensie formalnym przez ogłoszenie aktu normatywnego

rozumie się urzędowe podanie treści tego aktu jego adresatom, z zastosowaniem

formy ogłoszenia wynikającej z obowiązującego prawa. Od ogłoszenia aktu

normatywnego w tym sensie należy odróżnić konkretne sposoby rzeczywistego

upowszechniania wiadomości o obowiązującym stanie prawnym (za pośrednictwem

środków masowego przekazu, edukację szkolną, bezpośrednie kontakty

międzyludzkie). Takie sposoby ogłaszania aktów normatywnych są jednak

pozbawione doniosłości prawnej.

Należy mieć na względzie, że ogłoszenie aktu normatywnego w dzienniku

urzędowym nie musi być równoznaczne z rzeczywistym dotarciem do adresatów

informacji o jego treści. Nowoczesne systemy prawne korzystają tradycyjnie z

maksymy ignorantia iuris nocet, zaczerpniętej z rzymskiego dziedzictwa prawnego.

Maksymę tę wykorzystuje także orzecznictwo sądowe (zob. np. uzasadnienie

postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 25 lutego 1998 r., II UKN 519/97,

OSNAPUS 1999, nr 1, poz. 36) oraz Trybunał Konstytucyjny, który np. w uchwale z

dnia 7 marca 1995 r., W 9/94 (OTK Zb.Urz. 1995, nr 1, poz. 20) wyraził pogląd, że

funkcjonowanie prawa, zwłaszcza w demokratycznym państwie prawnym, opiera

się na założeniu, iż wszyscy adresaci obowiązującej normy prawnej – a więc

zarówno podmioty obowiązane do jej przestrzegania, jak i organy powołane do jej

stosowania – znają jej właściwą treść (tzw. fikcja powszechnej znajomości prawa) i

że nikt nie może uchylić się od ujemnych skutków naruszenia tej normy na tej

podstawie, że normy tej nie znał lub rozumiał ją opacznie (ignorantia iuris nocet).

Zgodnie z przytoczoną zasadą, nie można się tłumaczyć nieznajomością

prawa należycie ogłoszonego, przyjmuje się bowiem, że każdy zainteresowany

treścią adresowanych do niego norm prawnych ma możliwość zapoznania się z

obowiązującymi aktami prawnymi. Przyjęcie fikcji powszechnej znajomości

przepisów prawnych zamieszczonych w należycie ogłoszonych i obowiązujących

aktach prawnych jest konieczne ze względu na pewność i bezpieczeństwo obrotu

prawnego.

Według przyjmowanego w piśmiennictwie poglądu, moment ogłoszenia aktu

normatywnego powszechnie obowiązującego jest równoznaczny z datą wydania

urzędowego dziennika publikacyjnego (umieszczoną w nagłówku danego numeru

dziennika). Jeżeli więc ustawodawca postanowił, że dany akt normatywny wchodzi

w życie – jak to miało miejsce w odniesieniu do dekretu z dnia 26 października

1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy – z dniem

ogłoszenia, to chwilę wejścia w życie tego aktu wyznacza tylko data jego ogłoszenia

(dzień, miesiąc i rok), nie zaś także konkretna godzina faktycznego ogłoszenia.

Należy przyjąć, że w omawianej sytuacji do ogłoszenia aktu normatywnego

dochodzi zawsze o godzinie 00. rozpoczynającego się dnia. W konsekwencji

godzina dystrybucji urzędowego dziennika publikacyjnego nie ma żadnego

znaczenia przy ustalaniu momentu, z którym aktu normatywny wchodzi w życie,

istotne jest natomiast, wprawdzie domniemane założenie, że formalne ogłoszenie

aktu normatywnego następuje każdorazowo z początkiem dnia.

Tak samo trzeba traktować zasadę ignorantia iuris nocet, przy wytyczaniu jej

ram należy bowiem uwzględniać płaszczyznę prawną, bez nawiązywania do sfery

faktów. Dlatego w razie przyjmowania tej zasady nie można powoływać się na

konkretną godzinę udostępnienia danego aktu normatywnego adresatom, gdyż jest

to okoliczność faktyczna, która nie ma wpływu na czas wejścia jego w życie.

Rozstrzygający jest dzień (data) urzędowego ogłoszenia danego aktu

normatywnego i dzień jego wejścia w życie. Jeżeli dniem wejścia w życie aktu

normatywnego jest dzień ogłoszenia go w dzienniku urzędowym, to z tym dniem

uzyskuje on moc obowiązującą, a ta okoliczność przesądza kwestię ewentualnych

skutków zastosowania zasady, że nieznajomość prawa szkodzi (np. gdy chodzi o

ocenę kwestii dobrej lub złej wiary samoistnego posiadacza). W ten sposób

uzyskuje się niezbędną w obrocie prawnym obiektywizację tej zasady.

Z przedstawionych względów kasację jako pozbawioną usprawiedliwionych

podstaw należało oddalić (art. 39312 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.).