I CK 210/04 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I CK 210/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 23 września 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Bronisław Czech (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Strus

SSN Marek Sychowicz

Protokolant Anna Matura

w sprawie z powództwa Przedsiębiorstwa Wielobranżowego "D." Spółki z o.o. w

R. przeciwko M. P.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 26 sierpnia 2004 r.,

kasacji strony powodowej od wyroku Sądu Okręgowego w R.

z dnia 13 listopada 2003 r.,

1. oddala kasację;

2. zasądza od strony powodowej na rzecz pozwanego kwotę 1 200 zł

(jeden tysiąc dwieście złotych) tytułem zwrotu kosztów procesu za

instancję kasacyjną.

Uzasadnienie

Pierwotni powodowie T. B. i S. B., wspólnicy spółki cywilnej - Przedsiębiorstwo

Wielobranżowe D. w R., wnieśli o zasądzenie od pozwanego M. P., prowadzącego

działalność gospodarczą pod nazwą F. w B., kwotę 23.058,19 zł z ustawowymi

odsetkami. Dochodzona kwota obejmuje 10.954,45 zł z tytułu reszty nierozliczonej

faktury nr 673/00/PLAC za dostarczony pozwanemu węgiel oraz kwotę 12.103,74 zł

z tytułu odsetek od innych faktur niezapłaconych w terminie przez pozwanego.

Pozwany wniósł o oddalenie powództwa i zasądzenie kosztów procesu.

Sąd Rejonowy – Sąd Gospodarczy w R. oddalił powództwo, a Sąd Okręgowy

w R. oddalił apelację powódki, wyrokiem zaskarżonym kasacją. Podstawą

rozstrzygnięcia stały się następujące ustalenia i oceny prawne.

Pierwotni powodowie i pozwany zawarli 17 kwietnia 2000 r. „umowę

współpracy”, która zawierała dwa zasadnicze postanowienia: «Firma „D.” zakupi w

firmie F. telewizory marki „DAEWOO 14” w ilości 120 szt. w cenie 575 zł brutto w

kolejnych partiach po 40 szt. jednorazowo» (§ 1) oraz że «Zapłatą za w/w sprzęt

będzie węgiel „orzech I” z kopalni Z./ w cenie 255 zł za 1 tonę odbierany

bezpośrednio z kopalni Z. transportem firmy F.» (§ 2). Strony zawarły także drugą

„umowę współpracy” z dnia 21 stycznia 2002 r. w której stwierdziły, że „dotyczy (ona)

wymiany handlowej towarów będących w ofercie każdej z firm w cenach ustalonych

dodatkowym

aneksem

w

formie

zamówienia,

potwierdzonym

przez

stroną

odbierającą” (§ 1) oraz że „rozliczenia różnic wartściowych będą dokonywane

wyłącznie towarami. W skrajnych przypadkach strony dopuszczają rozliczenia

gotówkowe za obopólną zgodą wyrażoną na piśmie.” (§ 2). Realizacja umowy

odbywała się partiami. T. B. i S. B. każdorazowo przedstawiali pozwanemu

zamówienie na konkretny asortyment, a wymiana towarów rozliczana była w oparciu

o wystawiane przez obydwie strony faktury VAT. Ostatnia zrealizowana transakcja

węgla, którą T. B. i S. B. potwierdzili fakturą VAT nr 673/00/PLAC z dnia 21

października 2000 r. nie została rozliczona w pełni - pozwany bowiem przyjął węgiel,

którego wartość przekroczyła wartość odebranych przez powodów telewizorów

o kwotę 10.954,40 zł. Na fakturze wskazano termin płatności na dzień 22

października 2000 r., a w uwagach napisano „kompensata”. Z uwagi na utratę

możliwości zbytu zamówionych wcześniej telewizorów na rzecz dotychczasowych

kontrahentów powodowie odmówili ich odbioru.

W ocenie Sądów obu instancji strony łączyła nie umowa sprzedaży, lecz

umowa kompensacyjna w formie określanej w obrocie gospodarczym mianem

umowy barterowej. W ramach tej umowy każda ze stron zobowiązała się do

świadczenia oznaczonych rzeczy w zamian za świadczenie określonych rzeczy przez

drugą stronę. Taka umowa realizuje bezpośrednią wymianę dóbr lub usług eliminując

przepływ pieniądza pomiędzy stronami. W oparciu o treść łączącego strony stosunku

prawnego Sądy stwierdziły, że umowa barterowa jest w zasadzie odmianą umowy

zamiany. W myśl przepisu art. 603 k.c. umowa taka jest konsensualna, odpłatna

i wzajemna, a od umowy sprzedaży różni ją zasadniczo przedmiot świadczenia stron.

Ekwiwalentem przeniesienia własności rzeczy nie jest. bowiem kwota pieniężna,

lecz własność innych rzeczy. Konsekwencją niepieniężnego charakteru świadczenia

w braku oznaczenia miejsca spełnienia świadczenia, zgodnie z art. 454 k.c. jest

obowiązek spełnienia świadczenia w miejscu, gdzie w chwili powstania zobowiązania

dłużnik miał miejsce zamieszkania lub siedzibę, względnie gdzie znajduje się

siedziba przedsiębiorstwa.

Powód rezygnując z odbioru zamówionych telewizorów popadł w zwłokę

i chociaż pozwany nie spełnił swojego świadczenia, choćby przez złożenie

telewizorów do depozytu sądowego, to nadal ma on obowiązek spełnienia takiego

właśnie świadczenia, a nie świadczenia pieniężnego. Biorąc pod uwagę wartość

zamówionych i nie odebranych telewizorów - niewątpliwie rozliczona zostałaby

wartość węgla z faktury 673/00, tj. 13.028,87 zł.

Konsensualność umowy zawartej przez strony oznacza, że chociaż dotyczy

ona w tym wypadku rzeczy oznaczonych co do gatunku - to nie ma do niej

zastosowania przepis art. 155 § 2 k.c. Wystawienie faktur miało znaczenie

rozliczeniowe, a obowiązek ich wystawienia z oznaczeniem wartości w pieniądzu

wynikał z właściwych przepisów podatkowych.

Jeśli więc świadczenie pozwanego nie miało charakteru pieniężnego i nie

nastąpiło odnowienie długu (zamiana na świadczenie pieniężne), to powód nie może

domagać się odsetek za opóźnienie w spełnieniu świadczenia niepieniężnego

(art. 481 § 1 k.c.).

Powód w kasacji zarzucił:

1. naruszenie prawa materialnego:

a/ art. 866 k.c. w zw. z art. 58 § 1 k.c. „przez niewłaściwe przyjęcie, że umowa

z dnia 17.04.2000 r. jest skutecznie zawarta między stronami w sytuacji gdy z uwagi

na brak właściwej reprezentacji w dniu zawierania tej umowy przez wspólników spółki

cywilnej, umowa ta jest nieważna z mocy prawa”;

b/ art. 603 i 604 k.c. w zw. z art. 155 § 2 k.c. przez błędną jego wykładnię

i nieuzasadnione przyjęcie, że strony zawarły w dniu 17.04.2000 r. umowę zamiany

w sytuacji, gdy umowa ta nie była umową zamiany skutecznie zawartą, albowiem nie

doszło do przeniesienia posiadania rzeczy ze strony pozwanego, a tym samym nie

doszło do jej wykonania ze strony pozwanego”;

c/ art. 481 § 1 k.c. „przez niewłaściwe przyjęcie, że świadczenie powodów nie

miało charakteru pieniężnego w sytuacji, gdy wystawione przez powoda f'aktury

opiewają na określone kwoty pieniężne, a nie określone rzeczy bez podania ich

wartości co skutkowało oddaleniem żądania w zakresie należnych odsetek

ustawowych”;

2. naruszenie przepisu postępowania, które miało istotny wpływ na wynik

sprawy - art. 382 k.p.c. (w kasacji omyłkowo napisano k.c.) „przez dokonanie oceny

niepełnego materiału dowodowego w zakresie wykazania zasadności odsetek

ustawowych z uwagi na uznanie za zasadne oddalenie wniosku dowodowego

powoda przez Sąd Rejonowy, pomimo stwierdzenia, że uzasadnienie tego

postanowienia jest niefortunne”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nie jest trafny zarzut naruszenia art. 382 k.p.c. Przepis ten stanowi, że sąd

drugiej instancji orzeka na podstawie materiału zebranego w postępowaniu

w pierwszej instancji oraz w postępowaniu apelacyjnym. Skarżący, podnosząc ten

zarzut, powołuje się na treść uzasadnienia zaskarżonego wyroku, w którym zostało

stwierdzone, że w odniesieniu do żądania odsetek ustawowych, orzeczenie sądu

pierwszej instancji wydane zostało w oparciu o niepełny materiał dowodowy, ale

zdaniem Sądu Okręgowego, był on wystarczający do oddalenia powództwa w tym

zakresie. Kasator twierdzi, że skoro przedmiotowe umowy są nieważne (o czym

niżej), a nadto, że nie można uznać, iż strony rozliczały się bezgotówkowo, to

oddalenie wniosku dowodowego co do sposobu naliczania odsetek „z powodu

przewlekłości postępowania, stanowi naruszenie przepisów postępowania, które

miało wpływ na wynik sprawy w zakresie żądania odsetek ustawowych w kwocie

12.103,74 zł”. Zauważyć trzeba, że Sąd Okręgowy uznał, iż uzasadnienie przez sąd

pierwszej instancji wniosku dowodowego powoda było „niefortunne (...) bo nie

przewlekłość postępowania tu mogła być podstawą lecz właśnie brak znaczenia dla

rozstrzygnięcia sprawy.” W takiej sytuacji nie może być uznany za usprawiedliwiony

zarzut naruszenia art. 382 k.p.c., tym bardziej, że jego uzasadnienie jest w dużej

mierze nieadekwatne do treści wymienionego przepisu.

Skoro zarzut naruszenia prawa procesowego okazał się nieusprawiedliwiony,

to Sąd Najwyższy związany jest ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę

zaskarżonego wyroku (art. 39311 § 3 k.p.c., zob. również wyroki Sądu Najwyższego

z dnia 7 marca 1997 r., II CKN 18/97, OSNC 1997, nr 8, poz. 112 i z dnia 26

marca1997 r., II CKN 60/97, OSNC 1997, nr 9, poz. 128).

Skarżący wystąpił w kasacji z nowym twierdzeniem, że umowa z dnia 17

kwietnia 2000 r. jest nieważna, albowiem ze strony pierwotnych powodów,

wspólników spółki cywilnej, podpisał ją Z. K., który nie był wspólnikiem i że w związku

z tym umowa jest nieważna z mocy prawa (art. 58 § 1 k.c.). Gdyby nawet tak było, to

jest w sprawie niesporne, że umowa była wykonywana przez obie strony, co

świadczy o jej potwierdzeniu, względnie zawarciu w sposób dorozumiany (art. 60

k.c.). Zarzut naruszenia art. 58 § 1 i art. 866 k.c. jest zatem nieusprawiedliwiony.

W kasacji brak zarzutu naruszenia art. 65 k.c., w kwestii przyjętej przez Sądy

obu instancji wykładni przedmiotowej umowy, jako umowy barterowej. Umowa taka,

będąc nienazwaną, o cechach zbliżonych do umowy zamiany (art. 603 k.c.), jest

konsensualna, odpłatna i wzajemna; rodzi skutki zobowiązujące obie strony do

przeniesienia własności, a w warunkach określonych w art. 155 § 1 k.c., również

skutki rozporządzające; do jej ważności nie jest wymagane przeniesienie posiadania

rzeczy. Przeniesienie to wymagane jest – w warunkach określonych w art. 155 § 2

k.c. – jedynie do osiągnięcia skutku rzeczowego (przeniesienia własności), a nie do

ważności samej umowy. Nie jest zatem trafny zarzut powoda, że „art. 155 § 2 k.c.”

(trafniej: spełnienie przesłanek w nim wymienionych, a w szczególności przeniesienie

posiadania) „jest warunkiem koniecznym co do skuteczności zawarcia umowy

zamiany, o której mowa w art. 603 k.c.” Sąd Okręgowy przyjął więc trafną wykładnię

art. 155 § 2 i art. 603 k.c.

Powód nie wykazał, by jego obecne roszczenie miało charakter pieniężny.

Sąd nie ustalił, by powód odstąpił od umowy, skarżący nie twierdził i nie twierdzi, by

tak się stało. W związku z tym powodowi przysługuje jedynie roszczenie o wydanie

(przeniesienie własności) rzeczy (telewizorów) przez pozwanego, a nie roszczenie

o świadczenie pieniężne. Trzeba tu zauważyć, że Sądy trafnie powołały się na

niesporną okoliczność, iż pozwany postawił do dyspozycji powoda przedmiotowe

telewizory, powód ich nie odebrał, a więc popadł w zwłokę. Sąd Okręgowy również

trafnie zauważył, że nie nastąpiła nowacja zobowiązania. Okoliczności te świadczą

również o nietrafności zarzutu naruszenia art. 481 § 1 k.c., który to przepis odnosi się

tylko do świadczenia pieniężnego.

Sąd Najwyższy z powyższych przyczyn i zasad orzekł jak w sentencji

(art. 39312 k.p.c. oraz art. 98 § 1 i art. 108 § 1 k.p.c. w zw. z art. 39319 i 391 k.p.c.).