I CK 109/02 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 17 stycznia 2003 r., I CK 109/02

W sprawie przeciwko wspólnikom o świadczenie z tytułu zobowiązań

spółki cywilnej nie występuje po ich stronie współuczestnictwo konieczne.

Sędzia SN Tadeusz Wiśniewski (przewodniczący)

Sędzia SN Barbara Myszka (sprawozdawca)

Sędzia SN Kazimierz Zawada

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Juliusza R. przeciwko Jackowi S.,

Andrzejowi M. i Jerzemu P. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w

Izbie Cywilnej w dniu 17 stycznia 2003 r., kasacji pozwanych Jacka S. i Andrzeja M.

od postanowienia Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 14 września 2001 r.

oddalił kasację.

Uzasadnienie

W sprawie z powództwa Juliusza R. przeciwko Jackowi S., Andrzejowi M. i

Jerzemu P. o zapłatę kwoty 214 071 zł Sąd Okręgowy w Warszawie

postanowieniem z dnia 11 stycznia 2001 r. umorzył postępowanie w stosunku do

pozwanych Jacka S. i Andrzeja M. ze względu na cofnięcie pozwu połączone ze

zrzeczeniem się roszczenia (art. 355 w związku z art. 203 § 1 k.p.c.). Zażalenie

złożone na to postanowienie przez pozwanych Jacka S. i Andrzeja i M. zostało

przez Sąd Apelacyjny w Warszawie oddalone postanowieniem z dnia 14 września

2001 r. Sąd Apelacyjny uznał podniesiony przez żalących zarzut naruszenia

przepisów art. 72 § 2 i art. 203 § 4 k.p.c. za pozbawiony racji. Podkreślił, że

pozwani jako wspólnicy spółki cywilnej są – zgodnie z art. 864 k.c. – odpowiedzialni

solidarnie za zobowiązania spółki, wobec czego wierzyciel może żądać całości lub

części świadczenia od wszystkich dłużników łącznie, od kilku z nich lub od każdego

z osobna (art. 366 § 1 k.c.). Powód mógł zatem skutecznie cofnąć pozew w

stosunku

do

części

pozwanych

odpowiedzialnych

solidarnie

i

dochodzić

świadczenia wyłącznie od pozwanego Jerzego P. Z zebranego materiału nie

wynika, by cofnięcie pozwu i zrzeczenie się roszczenia w stosunku do pozwanych

Jacka S. i Andrzeja i M. było sprzeczne z prawem lub zasadami współżycia

społecznego albo zmierzało do obejścia prawa (art. 203 § 4 k.p.c.), wobec czego

postępowanie w odniesieniu do tych pozwanych podlegało – stosownie do treści

art. 355 § 1 k.p.c. – umorzeniu.

Pozwani Jacek S. i Andrzej i M. zaskarżyli postanowienie Sadu Apelacyjnego

kasacją, w której – powołując się na obydwie podstawy określone w art. 393-1 k.p.c.

– wnosili o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. W

ramach pierwszej podstawy kasacyjnej wskazali na naruszenie przepisów art. 366 §

1 i art. 863 § 1 w związku z art. 864 k.c. przez ich błędną wykładnię, a w ramach

drugiej postawili zarzut obrazy art. 355 w związku z art. 203 § 4 i art. 72 § 2 k.p.c., a

także art. 174 § 1 pkt 1 i art. 379 pkt 2 i 5 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podniesiony przez skarżących zarzut naruszenia przepisów art. 174 § 1 pkt 1 i

art. 379 pkt 2 k.p.c. dotyczy wydanego przez Sąd Okręgowy w dniu 24 listopada

2000 r. postanowienia o umorzeniu postępowania w stosunku do pozwanej Elżbiety

K., natomiast kasacja została wniesiona od postanowienia Sądu Apelacyjnego

oddalającego zażalenie na postanowienie Sądu Okręgowego z dnia 11 stycznia

2001 r. o umorzeniu postępowania w stosunku do skarżących. Zarzut ten usuwa się

zatem spod oceny Sądu Najwyższego, ponieważ prawidłowość umorzenia

postępowania w stosunku do Elżbiety K. nie podlega kontroli kasacyjnej.

Kwestionując prawidłowość postanowienia zaskarżonego kasacją, pozwani

powoływali

się

na

zachodzące

między

wspólnikami

spółki

cywilnej

współuczestnictwo konieczne i bezskuteczność cofnięcia pozwu w stosunku do

niektórych tylko współuczestników koniecznych. Według zapatrywania skarżących,

istniejąca między wspólnikami spółki cywilnej współwłasność łączna, obejmująca

składniki ich wspólnego majątku, powoduje konieczność współdziałania wszystkich

wspólników, wobec czego w sprawie o świadczenie na rzecz osoby trzeciej

zachodzi po stronie wspólników bierne współuczestnictwo procesowe konieczne.

Skarżący powołali się na zbieżne z prezentowanym przez nich poglądem

stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w uzasadnieniu postanowienia z dnia 3

lutego 1995 r., II CRN 157/94 (OSNC 1995, nr 7-8, poz. 116).

Skarżący trafnie zauważają, że w uzasadnieniu powołanego postanowienia

Sąd Najwyższy, wychodząc z założenia współwłasności łącznej wspólnego majątku

wspólników, przyjął, iż w procesie o świadczenie zachodzi po ich stronie bierne

współuczestnictwo konieczne. Pogląd ten wypowiedziany został marginesowo i nie

zawiera uzasadnienia, wobec czego podnoszona przez skarżących kwestia

współuczestnictwa wymaga szerszego rozważenia.

Zgodnie z definicją zawartą w art. 72 § 2 k.p.c., współuczestnictwo konieczne

po stronie biernej zachodzi wówczas, gdy sprawa przeciwko kilku osobom może

toczyć się tylko łącznie, ponieważ im razem przysługuje łączna legitymacja

procesowa. Nie usunięte braki w zakresie tej legitymacji powodują konieczność

oddalenia powództwa, a wydanie wyroku uwzględniającego powództwo pomimo

takich braków stanowi naruszenie prawa materialnego. Współuczestnictwo

konieczne może wynikać z istoty spornego stosunku prawnego lub z wyraźnego

przepisu ustawy. Dla prowadzonych rozważań istotne jest pierwsze z wymienionych

źródeł łącznej legitymacji procesowej. Bierne współuczestnictwo konieczne

wypływające z istoty spornego stosunku prawnego zachodzi wówczas, gdy z

założeń tego stosunku wynika konieczność łącznego występowania zobowiązanych

podmiotów. Udzielenie odpowiedzi na pytanie, czy w konkretnym wypadku

występuje współuczestnictwo konieczne wymaga analizy spornego stosunku

prawnego od strony prawa materialnego i rozważenia, czy stroną w procesie muszą

być wszystkie osoby wchodzące w skład strony stosunku materialnoprawnego lub

wszystkie podmioty wspólnego obowiązku, czy mogą być tylko niektóre z nich. Za

utrwalone zarówno w orzecznictwie, jak i w doktrynie trzeba uznać stanowisko, że

określenie odpowiedzialności dłużników jako solidarnej przesądza o zachodzącym

między nimi współuczestnictwie materialnym ze względu na wspólność ich

obowiązków. Solidarność zobowiązania nie stwarza jednak współuczestnictwa

koniecznego dłużników, ponieważ istota solidarności biernej polega na tym, że

każdy z dłużników zobowiązany jest wobec wierzyciela do spełnienia całego

świadczenia, tak jakby był jedynym dłużnikiem, a wierzyciel może – według swego

wyboru – żądać spełnienia całości lub części świadczenia od wszystkich dłużników

łącznie, od kilku z nich lub od każdego z osobna (por. np. orzeczenia Sądu

Najwyższego: z dnia 17 lutego 1964 r., II CZ 66/64, OSPiKA 1965, nr 3, poz. 62, z

dnia 6 czerwca 1963 r., II CR 585/62, OSNCP 1964, nr 5, poz. 101, czy z dnia 30

października 1969 r., II CR 254/69, OSNCP 1970, nr 9, poz. 151).

Skarżący wyprowadzają wniosek o zachodzącym po stronie pozwanej

współuczestnictwie koniecznym wszystkich wspólników z faktu istnienia wspólnego

majątku. Wspólny majątek wspólników obejmuje – jak wynika z przepisów art. 863,

art. 871 § 2 i art. 875 k.c. – ogół aktywów majątkowych. W skład tego majątku

wchodzą własność i inne prawa majątkowe wniesione do spółki lub uzyskane dla

spółki w czasie jej trwania, łącznie ze środkami pieniężnymi i wierzytelnościami.

Majątek ten jest majątkiem odrębnym od nie wchodzących w jego skład majątków

poszczególnych wspólników, każdy wspólnik posiada w nim swój „udział”, który nie

stanowi jednak żadnej określonej części wspólnego majątku, i wspólnik nie może

tym udziałem dysponować. Istniejąca między wspólnikami współwłasność łączna

utrzymuje wyodrębnienie wspólnego majątku i jego niepodzielność, co sprzyja

osiągnięciu

wspólnego

celu

określonego

w

umowie

spółki.

Konstrukcja

współwłasności łącznej nie obejmuje pasywów, wobec czego nie można w wypadku

spółki cywilnej mówić o łącznej wspólności zobowiązań. Zobowiązania zaciągnięte

we wspólnym imieniu wspólników lub wynikające ze zdarzeń dotyczących ich

wspólnego majątku lub wspólnej działalności należą do kategorii zobowiązań spółki,

za które wspólnicy odpowiedzialni są solidarnie, co wynika z treści art. 864 k.c.

Powołany przepis przesądza o dopuszczalności indywidualnego występowania

wspólnika po stronie pozwanej w sprawie, w której powództwo dotyczy zobowiązań

spółki. Wierzyciel może z tytułu tych zobowiązań pozwać tylko kilku wspólników

spółki cywilnej lub tylko jednego z nich (art. 366 k.c.). Współwłasność łączna

powstała w wyniku spółki cywilnej nie zmienia zatem granic współuczestnictwa

koniecznego wypływającego z istoty spornego stosunku prawnego. Oznacza to, że

w sprawie o świadczenie na rzecz osoby trzeciej z tytułu zobowiązań spółki cywilnej

nie zachodzi po stronie wspólników współuczestnictwo konieczne.

Skarżący nie przytoczyli – poza powołaniem się na zachodzące, ich zdaniem,

bierne

współuczestnictwo

procesowe

konieczne

–

żadnych

argumentów

świadczących o naruszeniu pozostałych przepisów prawa wskazanych w kasacji.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 393 -12 k.p.c. oddalił

kasację jako pozbawioną usprawiedliwionych podstaw.