I CA 1/05 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 7 grudnia 2005 r., I CA 1/05

Przepis art. 782 § 2 k.p.c. nakłada na sąd obowiązek nadania nakazowi

zapłaty klauzuli wykonalności z urzędu oraz doręczenia – także z urzędu –

tytułu wykonawczego wierzycielowi.

Sędzia SN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

Sędzia SN Maria Grzelka

Sędzia SN Iwona Koper (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Spółdzielczej Kasy

Oszczędnościowo-Kredytowej im. F. Stefczyka w G. przeciwko Annie G. o zapłatę,

po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu niejawnym w dniu 7 grudnia

2005 r., zażalenia wierzyciela na zarządzenie przewodniczącego w Sądzie

Rejonowym w Tarnobrzegu z dnia 18 kwietnia 2005 r.

uchylił zaskarżone zarządzenie i nie obciążył dłużniczki kosztami

postępowania zażaleniowego.

Uzasadnienie

Wydanemu przez Sąd Rejonowy w Tarnobrzegu w dniu 16 lutego 2005 r. w

postępowaniu upominawczym nakazowi zapłaty, po jego uprawomocnieniu się, Sad

ten nadał klauzulę wykonalności z urzędu i pozostawił go w aktach sprawy.

Wierzyciel – Spółdzielcza Kasa Oszczędnościowo-Kredytowa im. F. Stefczyka w G.

złożyła wniosek o nadanie nakazowi zapłaty klauzuli wykonalności, dołączając do

wniosku odpis nakazu zapłaty i opłatę kancelaryjną w kwocie 6 zł.

Przewodniczący Wydziału w Sądzie Rejonowym zarządzeniem z dnia 18

kwietnia 2005 r. wezwał wierzyciela do uiszczenia opłaty kancelaryjnej w dalszej

kwocie 6 zł, uznając, że wierzyciel ma obowiązek uiścić opłatę w łącznej kwocie 12

zł, gdyż klauzula wykonalności nadana została prawomocnemu nakazowi zapłaty z

urzędu przed złożeniem wniosku i przed złożeniem odpisu nakazu zapłaty (art. 38

ust. 1 ustawy z dnia 13 czerwca 1967 r. o kosztach sądowych w sprawach

cywilnych, jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 9, poz. 88 – dalej: "u.k.s.c.").

W zażaleniu na to zarządzenie wierzyciel, wnosząc o jego uchylenie, podnosił,

że przedłożenie wraz z wnioskiem o nadanie klauzuli wykonalności odpisu nakazu

zapłaty zwalnia go od opłaty kancelaryjnej w kwocie 6 zł.

Rozpoznając zażalenie, Sąd Okręgowy w Tarnobrzegu uznał, że w sprawie

powstało budzące poważne wątpliwości zagadnienie prawne, którego sposób

rozstrzygnięcia będzie mieć przesądzające znaczenie dla uwzględnienia lub

oddalenia zażalenia.

Sąd Najwyższy na podstawie art. 390 § 1 zdanie drugie k.p.c. przejął sprawę

do rozpoznania i zważył, co następuje:

Artykuł 782 § 2 k.p.c. – znowelizowany ustawą z dnia 22 grudnia 2004 r. o

zmianie ustawy kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy prawo o ustroju

sądów powszechnych (Dz.U. Nr 13, poz. 98) – zobowiązuje sąd do nadania

prawomocnemu nakazowi zapłaty klauzuli wykonalności z urzędu. Nakazanie

przepisem art. 4 ustawy nowelizującej stosowania dotychczasowych przepisów do

nadawania klauzuli wykonalności nakazom zapłaty wydanym przed dniem wejścia

w życie ustawy odnosi się do nakazów wydanych przed dniem 6 lutego 2005 r.,

gdyż z tym dniem, jak stanowi art. 6 in principio ustawy nowelizującej, ustawa

wchodzi w życie. Nakazom wydanym już po tym dniu klauzula wykonalności

nadawana jest z urzędu, jeżeli orzekanie w tym przedmiocie następuje po dniu 22

lutego 2005 r., tj. po zmianie art. 782 k.p.c. Prawidłowe było więc nadanie przez

Sąd Rejonowy klauzuli wykonalności nakazowi zapłaty z urzędu.

Przepis art. 782 § 1 k.p.c. posługuje się pojęciem „nadaje klauzulę

wykonalności” zarówno w sytuacji, w której czynność ta obejmuje poza nadaniem

klauzuli wykonalności także doręczenia tytułu wykonawczego uprawnionemu

(zdanie pierwsze), jak i w sytuacji, w której ogranicza się ona jedynie do nadania

klauzuli wykonalności (zdanie drugie). Przepis art. 782 § 2 k.p.c. nie zawiera

wzmianki o doręczeniu wierzycielowi tytułu wykonawczego z urzędu. Wzmianki

takiej nie zawiera również zdanie drugie art. 782 § 1 k.p.c., lecz nie może budzić

wątpliwości, że w przypadku, którego dotyczy jego unormowanie, jest to niecelowe,

skoro wszczęcie egzekucji następuje z urzędu. Obowiązek doręczenia z urzędu

tytułu egzekucyjnego z klauzulą wykonalności nadaną z urzędu obciąża sąd także

na podstawie art. 1082 k.p.c. W tym przypadku, odmiennie, niż w zdaniu drugim art.

482 § 1 k.p.c., wszczęcie egzekucji następuje na wniosek.

Powstające na tym tle wątpliwości co do wykładni art. 782 § 2 k.p.c. wymagają

wyjścia poza jej płaszczyznę językową i odwołania się do reguł wykładni

funkcjonalnej. Jak wskazuje się w uzasadnieniu projektu ustawy nowelizacyjnej,

„pożądane jest, aby w celu przyspieszenia postępowania nadanie klauzuli

wykonalności następowało z urzędu, bez wniosku wierzyciela.” Rzeczywiste

przyspieszenie postępowania z punktu widzenia wierzyciela wiązać należy z

szybkim uzyskaniem przez niego koniecznego do egzekucji tytułu wykonalności.

Tym samym trudno przyjąć, że cel dokonanej zmiany ustawowej realizuje się przez

nadanie nakazowi zapłaty z urzędu klauzuli wykonalności celem złożenia go do akt

sprawy. W tym przypadku – odmiennie niż sytuacji, której dotyczy art. 782 § 1

zdanie drugie k.p.c. – doręczenie z urzędu tytułu wykonawczego jest w pełni

celowe. Prowadzi to do wniosku, że art. 782 § 2 k.p.c. rozumieć należy w ten

sposób, iż nakłada on na sąd obowiązek nadania nakazowi zapłaty klauzuli

wykonalności z urzędu oraz doręczenia – także z urzędu – tytułu wykonawczego

wierzycielowi.

Zgodnie z art. 38 ust. 1 u.k.s.c., za klauzulę wykonalności, stwierdzenie

prawomocności, odpisy, zaświadczenia, wyciągi oraz inne dokumenty wydawane

na podstawie akt, pobiera się opłatę kancelaryjną. Przetoczony przepis nie

różnicuje obowiązku uiszczenia opłaty w zależności od tego, czy klauzula

wykonalności lub inny dokument wydawane są na wniosek, czy też z urzędu. W

identycznie brzmiącym co do zasady przepisie § 1 ust. 1 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 15 listopada 1996 r. w sprawie wysokości opłat

kancelaryjnych w sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 139, poz. 650 ze zm.) po słowach

„inne dokumenty wydawane” dodano zwrot „ na wniosek”, co jednak nie wpływa

bezpośrednio na zakres obowiązku uiszczenia opłaty, który określa ustawa. Nie ma

tu bowiem zastosowania reguła lex specialis derogat legi genrali, którą można

stosować jedynie w relacji między aktami normatywnymi tego samego rzędu.

Rezultat tego wnioskowania nasuwa jednak istotne zastrzeżenia, gdyż

oznaczałoby to, że opłata kancelaryjna powinna być konsekwentnie pobierana od

wszystkich odpisów orzeczeń sporządzonych na podstawie akt celem doręczenia

stronom (art. 140 k.p.c.) stosownie do przepisów kodeksu postępowania cywilnego,

także wówczas, gdy doręczenie następuje z urzędu (np. art. 343, 357 § 2, 479 19

§ 2). Takiemu rozumieniu zasady ponoszenia opłaty kancelaryjnej, określonej w art.

38 ust. 1 u.k.s.c., zaprzecza powszechnie ugruntowana, długoletnia praktyka

sądowa.

Za zwężeniem zakresu zastosowania normy art. 38 ust. 1 u.k.s.c. tylko do

sytuacji, w której potrzeba wydania określonych w niej dokumentów spowodowana

jest żądaniem strony, przemawia ponadto wynik analizy prawnoporównawczej,

dającej, na tle historycznym, pogląd odnośnie do zamiaru ustawodawcy takiego

właśnie ukształtowania znaczenia tego przepisu. Obie obowiązujące w okresie

międzywojennym regulacje w zakresie kosztów procesu (rozporządzenia

Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 października 1932 r. – Przepisy o kosztach

sądowych, Dz.U. Nr 93, poz. 805 i z dnia 24 października 1934 r. – Przepisy o

kosztach sądowych, Dz.U. Nr 93, poz. 837) stanowiły, że za klauzulę wykonalności,

wypisy, odpisy, zaświadczenia, wyciągi oraz inne dokumenty wydawane na wniosek

na podstawie akt pobiera się opłatę kancelaryjną w określonej tam wysokości za

każdą stronę wydanego dokumentu, a ponadto że nie pobiera się opłaty

kancelaryjnej za pismo, które doręcza się z urzędu. Unormowanie to pozostawiono

bez zmian w dekrecie z dnia 6 grudnia 1946 r. – Przepisy o kosztach sadowych w

sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 70, poz. 382). Na złożenie przez stronę wniosku,

jako przesłankę obowiązku uiszczenia opłaty kancelaryjnej za odpis, zaświadczenie

lub inny dokument wydawany na podstawie akt, wskazywał także dekret z dnia 23

stycznia 1947 r. o opłatach w sprawach karnych (Dz.U. Nr 19, poz. 73). Koncepcje

tę przejęto bez zmian do obecnie obowiązującej ustawy z dnia 23 czerwca 1973 r. o

opłatach w sprawach karnych (jedn. tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 49, poz. 223 ze zm.).

Istotny zwrot „na wniosek” został wyeliminowany dopiero w tekście art. 38 ust.

1 u.k.s.c., przy czym niemal jednocześnie został zamieszczony w treści § 1 ust. 1

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 21 grudnia 1967 r. w sprawie

wysokości opłat kancelaryjnych w sprawach cywilnych, stanowiącego pierwowzór

obecnej regulacji. Przyjmowano ją następnie w kolejnych rozporządzeniach

wydawanych na podstawie art. 40 u.k.s.c. Podnieść też trzeba, że od dnia 30

października 1985 r. do dnia 1 stycznia 1997 r. kolejne rozporządzenia wydawane

na tej podstawie zawierały szczególne unormowanie, stanowiące, że opłatę

kancelaryjna pobiera się również w razie przesłania z urzędu instytucji społecznej

lub państwowej (poprzednio jednostce gospodarki uspołecznionej), odpisu lub

wyciągu wyroku zaopatrzonego w klauzulę wykonalności zasądzającego w

postępowaniu karnym odszkodowania na rzecz tej jednostki.

Przedstawiony kierunek wykładni, który Sąd Najwyższy w obecnym składzie

podziela, prezentowany był – obok odmiennego zapatrywania – w piśmiennictwie

odnoszącym się do stanu prawnego przed nowelizacją kodeksu postępowania

cywilnego ustawą z dnia 22 grudnia 2004 r.

Dodatkowo podnieść trzeba, że opowiedzenie się za poglądem przeciwnym,

zgodnie z którym obowiązek uiszczenia opłaty kancelaryjnej powstaje także

wówczas, gdy dokument (zarówno klauzula wykonalności, jak i odpis orzeczenia)

wydawane są urzędu rodzi problem zastosowania w tym postępowaniu art. 21

u.k.s.c. Według tego przepisu, art. 16, 17 i 20 u.k.s.c. nie stosuje się w wypadkach,

gdy sąd obowiązany jest działać z urzędu. W tych wypadkach sąd w orzeczeniu

kończącym sprawę w instancji orzeka o obowiązku uiszczenia opłaty, stosując

odpowiednio zasady obowiązujące przy zwrocie kosztów. Wśród sytuacji, w których

przepis ten mógłby znaleźć zastosowanie, wymienia się w piśmiennictwie

postępowanie o nadanie klauzuli wykonalności wszczęte z urzędu na podstawie art.

782 zdanie drugie (w brzmieniu sprzed wejścia w życie ustawy nowelizującej) lub

art. 1082 k.p.c. Przy tym założeniu nie ma przeszkód, by rozciągnąć jego działanie

na postępowanie o nadanie klauzuli wykonalności nakazowi zapłaty. W takim stanie

rzeczy sąd wszczynając postępowanie klauzulowe, nie powinien wzywać

wierzyciela o uiszczenie ewentualnych opłat związanych z jej nadaniem, gdyż

obowiązek ten zawsze obciążałby dłużnika jako stronę przegrywającą, chyba że

sąd, stosując odpowiednio przepisy o zwrocie kosztów postępowania uznałby za

zasadne nie obciążać nimi dłużnika na podstawie art. 102 k.p.c. O obowiązku

uiszczenia tych opłat, a także o innych ewentualnych kosztach postępowania

klauzulowego sąd powinien natomiast orzec w orzeczeniu kończącym

postępowanie w instancji. Jeżeli więc klauzula ma być nadana, sąd powinien

zamieścić w treści tej klauzuli orzeczenie nakazujące ściągnięcie od dłużnika

ewentualnej opłaty kancelaryjnej za klauzulę na rzecz Skarbu Państwa – kasy

właściwego sądu (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 2 maja 1973 r., III CZP 7/73,

OSNCP 1973, nr 11, poz. 196 i uchwała składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 5 lipca 1974 r., III CZP 25/74, OSNCP 1975, nr 1, poz. 2).

W okolicznościach niniejszej sprawy, także w przyjętym za podstawę

zaskarżonego zarządzenia stanie prawnym, było więc ono wadliwe.

Nie można też nie dostrzec, że przyjęcie stanowiska o stosowaniu w

postępowaniu klauzulowym prowadzonym z urzędu art. 21 u.k.s.c. skutkować

musiałoby znaczną liczbą egzekucji wszczynanych z polecenia sądu, przy czym nie

da się wykluczyć, że ich ogólny koszt stawiałby pod znakiem zapytania celowość

ich prowadzenia.

W końcu podnieść trzeba rzutującą na wynik wykładni funkcjonalnej art. 38

ust. 1 u.k.s.c. – w kierunku ograniczenia wynikającej z niego normy – okoliczność,

że wchodząca w życie w dniu 2 marca 2006 r. ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o

kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 167, poz. 1398) nie przewiduje

obowiązku uiszczenia opłaty kancelaryjnej za klauzulę wykonalności ani za wniosek

o jej nadanie. Według nowych przepisów (art. 77 ust. 1), opłata ta ma być pobierana

od wniosku o wydanie na podstawie akt określonych dokumentów, w tym odpisu

orzeczenia ze stwierdzeniem wykonalności.

Kierując się powyższym przyjąć należy, że w razie nadania nakazowi zapłaty

klauzuli wykonalności z urzędu na podstawie art. 782 § 2 k.p.c. za klauzulę

wykonalności i za odpis nakazu zapłaty opłaty kancelaryjnej nie pobiera się.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy w uwzględnieniu zażalenia uchylił zaskarżone

zarządzenie (art. 386 § 1 w związku z art. 397 § 2 i art. 398 k.p.c.).