I BU 4/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I BU 4/11

POSTANOWIENIE

Dnia 20 września 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Hajn (przewodniczący)

SSN Zbigniew Myszka

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania J. B.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o świadczenie przedemerytalne,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 20 września 2011 r.,

skargi ubezpieczonego o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego

wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 22 lipca 2010 r.,

odrzuca skargę.

Uzasadnienie

Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia 15 stycznia 2009 r. odmówił

J. B. prawa do świadczenia przedemerytalnego wobec udokumentowania stażu

pracy wynoszącego łącznie 39 lat, 6 miesięcy i 16 dni, zamiast wymaganych co

najmniej 40 lat.

Wyrokiem z dnia 17 lipca 2009 r. Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w G. oddalił odwołanie ubezpieczonego od tej decyzji.

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 22

lipca 2010 r. zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji i poprzedzającą go decyzję

organu rentowego w ten sposób, że przyznał J. B. prawo do świadczenia

przedemerytalnego, poczynając od 13 listopada 2008 r. Na podstawie dokonanych

w postępowaniu apelacyjnym ustaleń Sąd odwoławczy uznał bowiem, że faktyczną

przyczyną rozwiązania stosunku pracy z ubezpieczonym przez jego ostatniego

pracodawcę (J. D.), co nastąpiło 30 kwietnia 2008 r., była likwidacja zakładu pracy

(Zakładu Ceramicznego), wobec czego uprawnienie wnioskodawcy do świadczenia

przedemerytalnego należało oceniać nie na podstawie przesłanek określonych w

art. 2 ust. 1 pkt 6 ustawy z dnia 30 kwietnia 2004 r. o świadczeniach

przedemerytalnych (Dz.U. Nr 120, poz. 1252 ze zm.), który wymaga wykazania

okresu uprawniającego do emerytury, wynoszącego – w przypadku mężczyzny - co

najmniej 40 lat, lecz z uwzględnieniem warunków wynikających z art. 2 ust. 1 pkt 6

tej ustawy. W myśl tego przepisu, prawo do świadczenia przedemerytalnego

przysługuje osobie, która do dnia 31 grudnia roku poprzedzającego rozwiązanie

stosunku pracy z powodu likwidacji pracodawcy, u którego była zatrudniona przez

okres nie krótszy niż 6 miesięcy, posiadała okres uprawniający do emerytury

wynoszący co najmniej 39 lat dla mężczyzny. Sąd drugiej instancji stwierdził, że do

dnia 31 grudnia 2007 r. ubezpieczony wykazał ponad 39 lat okresów składkowych i

nieskładkowych, a od 13 maja 2008 r. pobierał zasiłek dla bezrobotnych przez

ponad 6 miesięcy i w tym okresie nie odmówił bez uzasadnionej przyczyny

przyjęcia propozycji zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej albo zatrudnienia w

ramach prac interwencyjnych lub robót publicznych. Z dniem 13 listopada 2008 r.

(upływ 6 miesięcy pobierania zasiłku dla bezrobotnych) J. B. spełnił zatem

wszystkie

przesłanki

niezbędne

do

przyznania

prawa

do

świadczenia

przedemerytalnego.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych złożył skargę o stwierdzenie niezgodności

z prawem wyroku Sądu Apelacyjnego, zaskarżając go w części dotyczącej daty

początkowej przyznanego prawa – 13 listopada 2008 r., zamiast 4 grudnia 2008 r.

Jako podstawę skargi organ rentowy wskazał naruszenie przepisów prawa

materialnego, tj. art. 7 ust. 1 i 3 ustawy o świadczeniach przedemerytalnych przez

przyjęcie, że prawo do świadczenia przedemerytalnego można ustalić wcześniej

aniżeli od następnego dnia po złożeniu wniosku z kompletem dokumentów i

wskazał, że zaskarżone orzeczenie jest niezgodne z tymi właśnie przepisami.

Według skarżącego, wzruszenie wyroku w drodze innych środków prawnych

nie było i nie jest możliwe, bowiem z uwagi na wartość przedmiotu zaskarżenia

(528 zł) skarga kasacyjna jest w sprawie niedopuszczalna (art. 398 2 § 1 k.p.c.). Nie

zachodzą

również

żadne

podstawy

do

wniesienia

skargi

o

wznowienie

postępowania zarówno z przyczyn nieważności (art. 401 k.p.c.), jak i z właściwych

przyczyn restytucyjnych (art. 403, 4011 i 4161 k.p.c.).

W uzasadnieniu skargi podniesiono, że zgodnie z art. 7 ustawy o

świadczeniach przedemerytalnych, prawo do świadczenia ustala się na wniosek

osoby zainteresowanej od następnego dnia po złożeniu wniosku wraz z

dokumentami, o których mowa w ust. 3. Ubezpieczony złożył wniosek o

świadczenie przedemerytalne w dniu 12 listopada 2008 r., jednak wymagane ust. 3

art. 7 ustawy zaświadczenie z Powiatowego Urzędu Pracy złożone zostało dopiero

w dniu 3 grudnia 2008 r., wobec czego prawo do świadczenia mogło zostać

przyznane nie wcześniej niż od dnia następnego, tj. 4 grudnia 2008 r.

Skarżący wskazał, że wypłacił ubezpieczonemu świadczenie za okres od 13

listopada 2008 r. do 3 grudnia 2008 r. w kwocie 528 zł, a zatem poniósł szkodę w

takiej wysokości na skutek niezgodności z prawem prawomocnego wyroku.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga o stwierdzenie niezgodności prawomocnego wyroku z prawem w

części określającej jej istotę (jej treść), w której należy wykazać, że spełnia warunki

przewidziane w art. 4245 § 1 pkt 1 - 6 k.p.c., powinna zawierać oznaczenie wyroku,

od którego jest wniesiona, ze wskazaniem, czy jest on zaskarżony w całości lub w

części (pkt 1), przytoczenie jej podstaw wraz z uzasadnieniem (pkt 2), wskazanie

przepisu

prawa,

z

którym

zaskarżony

wyrok

jest

niezgodny

(pkt

3),

uprawdopodobnienie wyrządzenia szkody spowodowanej przez wydanie wyroku,

którego skarga ta dotyczy (pkt 4), wykazanie, że wzruszenie zaskarżonego wyroku

w drodze innych środków prawnych nie było i nie jest możliwe (pkt 5) oraz wniosek

o stwierdzenie niezgodności wyroku z prawem (pkt 6).

W literaturze i orzecznictwie przyjmuje się, że obowiązek wykazania, iż

wzruszenie zaskarżonego wyroku w drodze innych środków prawnych nie było i nie

jest możliwe, oznacza przeprowadzenie prawniczej analizy przepisów dotyczących

środków prawnych, których zastosowanie jest niedopuszczalne lub które z innych

przyczyn nie mogły odnieść skutku. Zgodnie z art. 4245 § 1 pkt 5 k.p.c. skarżący

musi „wykazać" (a więc nie „wskazać", „przytoczyć" czy „uwiarygodnić"), że

wzruszenie zaskarżonego wyroku w drodze innych środków prawnych nie było i nie

jest możliwe. Podkreśla się, że nie chodzi tylko o skargę kasacyjną czy skargę o

wznowienie postępowania, ale także o inne środki prawne pozwalające na zmianę

lub uchylenie orzeczenia, ewentualnie służące pozbawieniu lub ograniczeniu

wykonalności (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 27 stycznia 2006 r., III

CNP 23/05, OSNC 2006 nr 7-8, poz. 140, z dnia 21 grudnia 2006 r., III CNP 57/06,

niepublikowane).

Skarżący poprzestał na stwierdzeniu o niedopuszczalności w sprawie skargi

kasacyjnej z uwagi na wartość przedmiotu zaskarżenia, a także braku podstaw do

złożenia skargi o wznowienie postępowania na podstawie przepisów Kodeksu

postępowania cywilnego. Przedmiotem sporu w sprawie niniejszej było tymczasem

prawo do świadczenia przedemerytalnego. Stosownie do art. 11 pkt 1 ustawy o

świadczeniach przedemerytalnych, w sprawach nieuregulowanych w tej ustawie

stosuje się odpowiednio, między innymi, art. 114 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U.

z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.; dalej jako: ustawa emerytalna). Przepis art. 114

ust. 1 ustawy emerytalnej umożliwia zaś ponowne ustalenie prawa do świadczeń

lub ich wysokości - także z urzędu - jeżeli po uprawomocnieniu się decyzji w

sprawie świadczeń zostaną przedłożone nowe dowody lub ujawnione okoliczności

istniejące przed wydaniem tej decyzji, które mają wpływ na prawo do świadczeń lub

ich wysokość. Powołany przepis stanowi więc podstawę pozwalającą na zmianę

prawomocnej decyzji tak w sytuacji, gdy osoba, której odmówiono prawa do

świadczenia

w

związku

z nieudowodnieniem

faktu

spełnienia

wszystkich

wymaganych przez prawo warunków, przedstawi nowe dowody uzyskane już po

wydaniu decyzji potwierdzające to prawo, jak i wtedy, gdy z nowych dowodów czy

okoliczności wynika brak podstaw do przyznania świadczenia.

Celem ponownego ustalenia w trybie przepisu art. 114 ustawy emerytalnej

jest ponowne rozstrzygnięcie o uprawnieniach, które powstały ex lege przed

wydaniem weryfikowanych decyzji rentowych. Uzasadnieniem dla ponowienia

postępowania

zakończonego

prawomocną

decyzją

organu

rentowego,

wyznaczającym jego cel, jest niezgodność zawartego w niej rozstrzygnięcia z

ukształtowaną ex lege sytuacją prawną zainteresowanego, powstałą na przykład na

skutek popełnionych przez organ rentowy uchybień normom prawa materialnego,

czy procesowego. W ponowionym postępowaniu organ rentowy dąży więc do

ustalenia, czy popełnione uchybienia lub przedłożone dowody albo ujawnione fakty

mają wpływ na zmianę dokonanych wcześniej ustaleń. Bezpośrednim celem

ponownego ustalenia jest rozstrzygnięcie o uprawnieniach emerytalno - rentowych

zainteresowanych, według stanu faktycznego z chwili wydania weryfikowanych

decyzji rentowych. Ponowne ustalenie w trybie przepisu art. 114 ustawy

emerytalnej stanowi zatem nadzwyczajną kontynuację poprzedniego postępowania

przed organem rentowym, zmierzając do podważenia decyzji organu rentowego,

niezależnie od tego, czy uprawomocniła się ona na skutek upływu terminu

odwołania, czy też rozstrzygnięcia sądu. To swoiste „wznowienie postępowania" w

takich sprawach w sposób oczywisty ogranicza bowiem prawomocność, czy też

niewzruszalność decyzji organu rentowego także w sprawach, w których wydano

decyzję przyznającą świadczenie, co następuje również wtedy, gdy do przyznania

świadczenia dochodzi wyrokiem sądu zmieniającym decyzję organu rentowego.

Przepisy art. 114 ustawy różnicują jedynie kompetencje organu rentowego w

zależności

od

okoliczności,

w

jakich

nastąpiło

uprawomocnienie

się

weryfikowanych decyzji rentowych. Wyrazem tego są odrębne regulacje zawarte w

przepisach art. 114 ust. 1 i ust. 2 ustawy emerytalnej. Organ rentowy ma pełną

kompetencję w zakresie wszczęcia postępowania oraz ponownego rozpoznania

sprawy i uchylenia (zmiany) decyzji w sytuacji, gdy uzyskały one przymiot

prawomocnych w wyniku upływu terminu do wniesienia od nich odwołania do sądu.

Natomiast w razie uprawomocnienia się decyzji na skutek rozpoznania odwołania

wyrokiem sądu, kompetencja organu rentowego do wzruszalności prawomocnych

decyzji rentowych została wyłączona w sytuacji określonej w przepisie art. 114 ust.

2 pkt 2 ustawy emerytalnej. Zgodnie z powołanym przepisem organ rentowy

występuje do sądu z wnioskiem o wznowienie postępowania, gdy z przedłożonych

dowodów lub ujawnionych okoliczności wynika, że prawo do świadczeń nie istnieje

lub świadczenia przysługują w niższej wysokości. Nie muszą to być okoliczności,

na które osoba ubiegająca się o świadczenia lub organ rentowy nie mogły powołać

się w poprzednim postępowaniu, lecz takie, które powinny być znane przy

dołożeniu minimum staranności, ale na skutek błędu lub przeoczenia nie zostały

uwzględnione w poprzednim postępowaniu, a powodujące pominięcie ustalenia

istnienia jednego z warunków uprawniających do świadczeń.

Ponowne ustalenie prawa do świadczenia w trybie przepisu art. 114 ustawy

emerytalnej nie jest zatem wznowieniem postępowania sądowego (odwoławczego),

w toku którego sąd rozstrzygnął sprawę o świadczenia emerytalno - rentowe,

ponieważ zostaje wszczęte ze względu na przedłożenie nowych dowodów, z

których wynikają fakty istniejące przed wydaniem decyzji lub z powodu ujawnienia

okoliczności wtedy zaistniałych i faktycznie zmierza do podważenia decyzji organu

rentowego, tylko pośrednio odnosząc się do postępowania przed sądem. Podstawy

skargi o wznowienie postępowania wynikające z Kodeksu postępowania cywilnego

dotyczą zaś okoliczności zaistniałych na etapie postępowania przed sądem, wobec

czego nie można ich utożsamiać z przesłankami ponownego ustalenia prawa do

świadczeń emerytalno – rentowych określonymi w ustawie emerytalnej (por. wyroki

Sądu Najwyższego z dnia: 22 lutego 2010 r., I UK 247/09, LEX nr 585725, 26 maja

2010 r., II UK 354/09, LEX nr 604227, 21 września 2010 r., III UK 94/09, LEX nr

621346 i 24 marca 2011 r., I UK 317/10, LEX nr 811823 oraz uchwałę składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 10 czerwca 2011 r., III UZP 1/11,

Biuletyn SN 2011 nr 6, poz. 21).

W sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych przepisy przewidują zatem

możliwość wzruszenia prawomocnego wyroku jeszcze innym, niż skarga kasacyjna

czy skarga o wznowienie postępowania uregulowana przepisami Kodeksu

postępowania cywilnego, środkiem prawnym w postaci wniosku o ponowne

ustalenie prawa do świadczenia w trybie art. 114 ustawy emerytalnej, którego

celem jest ponowne rozstrzygnięcie o uprawnieniach, które powstały ex lege przed

wydaniem weryfikowanej decyzji rentowej, czyli wyeliminowanie decyzji, która

przyznaje (także na skutek wyroku sądu) świadczenie, pomimo że prawo do niego

nie powstało. Taka sytuacja zachodzi wówczas, gdy zarówno w postępowaniu

przed organem rentowym, jak i przed sądem nie zostało ujawnione, iż przesłanka

nabycia prawa do świadczenia nie została spełniona.

Tymczasem skarżący nie podjął nawet próby wykazania, że wzruszenie

wyroku w części zaskarżonej na podstawie art. 114 ustawy emerytalnej w związku

z art. 11 pkt 1 ustawy o świadczeniach przedemerytalnych nie było i nie jest nadal

możliwe, choć na podstawie uzasadnienia zaskarżonego nie można stwierdzić,

żeby Sąd Apelacyjny wziął pod uwagę złożenie przez ubezpieczonego w dniu 3

grudnia 2008 r. zaświadczenia z Powiatowego Urzędu Pracy o upływie z dniem 13

listopada 2008 r. sześciomiesięcznego okresu pobierania zasiłku dla bezrobotnych

(k. 127 akt ZUS) i oceniał wpływ tej okoliczności na powstanie prawa do

świadczenia w świetle art. 7 ust. 1 ustawy o świadczeniach przedemerytalnych,

skoro w motywach orzeczenia w tym zakresie można znaleźć wyłącznie odwołanie

się przez ten Sąd do zaświadczenia złożonego przez wnioskodawcę w dniu 13

listopada 2008 r., potwierdzającego, że okres pobierania zasiłku upłynie 13

listopada 2008 r. (k. 111 akt ZUS). Kwestia ta nie była również przedmiotem

postępowania przed organem rentowym, bowiem ZUS odmówił prawa do

świadczenia w całości, powołując się tylko na niespełnienie przez wnioskodawcę

przesłanki dotyczącej posiadania wymaganych przez ustawę okresów składkowych

i nieskładkowych.

Skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego wyroku Sądu

Apelacyjnego, złożona w niniejszej sprawie, nie spełnia więc wymagania z art. 424 5

§ 1 pkt 5 k.p.c., wobec czego na podstawie art. 424 8 § 1 k.p.c. należało postanowić

jak sentencji.