I BU 11/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt I BU 11/11

POSTANOWIENIE

Dnia 19 stycznia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Maciej Pacuda

w sprawie z odwołania W. K.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o ekwiwalent pieniężny z tytułu prawa do bezpłatnego węgla za lata 2004 - 2005,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 19 stycznia 2012 r.,

skargi ubezpieczonej o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego

wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 22 grudnia 2010 r.,

odmawia przyjęcia skargi o stwierdzenie niezgodności z

prawem prawomocnego wyroku do rozpoznania.

UZASADNIENIE

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 22

grudnia 2010 r. zmienił zaskarżony apelacją wniesioną przez organ rentowy Zakład

Ubezpieczeń Społecznych wyrok Sądu Okręgowego – Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych z dnia 23 lutego 2010 r. w ten sposób, że oddalił odwołanie

ubezpieczonej W. K. od decyzji organu rentowego odmawiającej przyznania jej

prawa do ekwiwalentu pieniężnego z tytułu prawa do bezpłatnego węgla za lata

2004 - 2005.

Ubezpieczona wywiodła skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem

wymienionego wyroku i zarzucając temu wyrokowi naruszenie przepisu prawa

materialnego przez błędną wykładnię art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 6 lipca 2007 r. o

ekwiwalencie pieniężnym z tytułu prawa do bezpłatnego węgla dla osób

uprawnionych z przedsiębiorstw górniczych (Dz. U. Nr 147, poz. 1031)., którego

skutkiem

była

niezgodność

zaskarżonego

wyroku

z

art.

Konstytucji

Rzeczypospolitej Polskiej oraz z wymienionym art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 6 lipca

2007 r. o ekwiwalencie pieniężnym z tytułu prawa do bezpłatnego węgla dla osób

uprawnionych z przedsiębiorstw górniczych, wniosła o stwierdzenie niezgodności z

prawem tego wyroku.

Skarżąca podała, że wydanie przedmiotowego wyroku spowodowało

wyrządzenie jej szkody poprzez odmowę przyznania prawa do ekwiwalentu

pieniężnego za lata 2004 – 2005 i tym samym niewypłacenie owego ekwiwalentu w

kwocie 2.164,46 zł, a nadto wskazała, że wzruszenie zaskarżonego wyroku nie było

i nie jest możliwe w drodze innych środków prawnych, albowiem wyrok ten był

wyrokiem sądu drugiej instancji wydanym na skutek apelacji, a z uwagi na

przedmiot i wartość przedmiotu sporu nie przysługiwała od niego skarga kasacyjna.

Jednocześnie brak jest podstaw do wznowienia postępowania, ponieważ nie uległ

zmianie stan faktyczny a niezgodność z prawem wynika tylko z błędnej wykładni

przepisu prawa materialnego dokonanej przez sąd drugiej instancji, która miała

bezpośredni wpływ na treść orzeczenia.

Sąd Najwyższy zważył co następuje.

Skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego wyroku jest

nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia szczególnego rodzaju. Nie jest bowiem

środkiem prawnym służącym wzruszeniu prawomocnego orzeczenia, które

pozostaje w mocy choćby było wadliwe, lecz wyłącznie środkiem służącym kontroli

legalności zaskarżonego nią orzeczenia w kontekście możliwości ubiegania się o

przyznanie od Państwa (Skarbu Państwa) odszkodowania za szkodę wyrządzoną

wydaniem prawomocnego orzeczenia (art. 4171 § 2 k.c.). Mimo to istnieją

zauważalne analogie między tą skargą a skargą kasacyjną. Obydwa te środki

(określane mianem nadzwyczajnych) stanowią dopełniający się system kontroli

legalności orzeczeń. Skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem jest jednym ze

środków nadzoru judykacyjnego Sądu Najwyższego.

Zgodnie z art. 4241 § 1 k.p.c., skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem

prawomocnego wyroku przysługuje od prawomocnego wyroku sądu drugiej

instancji, jeżeli przez jego wydanie stronie została wyrządzona szkoda, a zmiana

lub uchylenie tego wyroku w drodze przysługujących stronie środków prawnych nie

były i nie są możliwe. Podkreślenia wymaga przy tym fakt, iż o niezgodności

orzeczenia z prawem w rozumieniu art. 4241 k.p.c. w związku z art. 4171 k.c. można

mówić jedynie wówczas, gdy orzeczenie to jest niewątpliwie sprzeczne z

zasadniczymi i niepodlegającymi różnej wykładni i ogólnie przyjętymi standardami

rozstrzygnięć. Niezgodność z prawem ma tu charakter kwalifikowany, elementarny i

oczywisty (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 26 sierpnia 2008 r., III BP

3/08, OSNP 2010, nr 1-2, poz. 13 oraz cytowane tam przykłady orzecznictwa).

W art. 4245 k.p.c. określone zostały wymagania, którym powinna

odpowiadać skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego

orzeczenia, przy czym w § 2 wskazano wymagania formalne przewidziane dla

pisma procesowego, a w § 1 wymienione zostały wymagania istotne skargi.

Przyjęta została zatem zasada analogiczna do uregulowania w art. 3984 k.p.c.

skargi kasacyjnej. Wypada dodać, że w myśl art. 424 8 § 3 k.p.c. Sąd Najwyższy

odrzuca na posiedzeniu niejawnym skargę, jeżeli ulegała ona odrzuceniu przez sąd

niższej instancji (z przyczyn określonych w art. 424 6 § 3 k.p.c.), skargę wniesioną

po upływie terminu (o którym mowa w art. 424 6 § 1 k.p.c.), skargę niespełniającą

wymagań określonych w art. 4245 § 1 k.p.c., jak również skargę z innych przyczyn

niedopuszczalną. Z kolei na podstawie art. 4249 k.p.c. Sąd Najwyższy odmawia

przyjęcia skargi do rozpoznania, jeżeli jest ona oczywiście bezzasadna. Przypadek

taki zachodzi zaś, gdy już z samej treści skargi wynika, że nie zostałaby ona

uwzględniona w razie przyjęcia jej do rozpoznania, tzn. gdy bezpośredni ogląd

sprawy wskazuje, iż skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego

orzeczenia byłaby oddalona (por. powołane wcześniej postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 26 sierpnia 2008 r., III BP 3/08, OSNP 2010, nr 1-2, poz. 13

oraz postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 6 lutego 2009 r., I BP 19/08, LEX nr

746163 oraz z dnia 6 lutego 2009 r., I BP 20/08, LEX nr 746164).

Dokonana przez Sąd Najwyższy ocena treści skargi wniesionej przez

ubezpieczoną prowadzi do wniosku, że skarga ta odpowiada istotnym wymogom

formalnym (konstrukcyjnym) określonym w art. 4245 k.p.c. oraz została wniesiona z

zachowaniem terminu, o którym mowa w art. 424 6 § 1 k.p.c. Analiza sprawy, w

której przedmiotowa skarga została wniesiona, wskazuje jednak, że skarga ta jest

oczywiście bezzasadna. Wbrew sformułowanym w tej skardze zarzutom,

zaskarżony wyrok nie został bowiem wydany z naruszeniem art. 2 pkt 1 ustawy z

dnia 6 lipca 2007 r. o ekwiwalencie pieniężnym z tytułu prawa do bezpłatnego

węgla dla osób uprawnionych z przedsiębiorstw górniczych (Dz. U. Nr 147, poz.

1031), a co za tym idzie nie jest też niezgodny z prawem.

Jak wynikało z bezspornych ustaleń faktycznych sądów obu instancji,

ubezpieczona jest wdową po zmarłym w dniu 13 lipca 2008 r. J. K., byłym

pracowniku Przedsiębiorstwa Robót Górniczych, który od dnia 21 sierpnia 1996 r.

był uprawniony do emerytury górniczej, a na podstawie wyroku sądowego uzyskał

prawo do ekwiwalentu z tytułu prawa do bezpłatnego węgla za 2002 r. Świadczenie

to jako niezrealizowane na rzecz uprawnionego męża pobrała ubezpieczona.

Następnie już sama w dniu 18 marca 2009 r. złożyła ona w organie rentowym

wniosek o ekwiwalent pieniężny za lata 2004 – 2005.

Wskazując na te ustalenia oraz odwołując się do regulacji zawartej w art. 2

pkt 1 ustawy z dnia 6 lipca 2007 r. o ekwiwalencie pieniężnym z tytułu prawa do

bezpłatnego węgla dla osób uprawnionych z przedsiębiorstw górniczych, sąd

drugiej instancji – odmiennie niż uczynił to sąd pierwszej instancji – przyjął

jednakże, iż ubezpieczona nie jest osobą uprawnioną w rozumieniu tego przepisu

do ekwiwalentu za lata 2004 - 2005, gdyż prawo do renty rodzinnej po swoim

zmarłym mężu nabyła po dniu 1 stycznia 2007 r. Zdaniem Sądu Najwyższego

stwierdzenie to w okolicznościach faktycznych rozpoznawanej sprawy należy uznać

za uprawnione, z tym jednakże zastrzeżeniem, że wymaga ono uzupełnienia.

Wypada bowiem podkreślić, że ubezpieczona jest uprawniona do renty rodzinnej

po byłym pracowniku PRG, uprawnionym do ekwiwalentu z tytułu prawa do

bezpłatnego węgla, ale dopiero od daty jego śmierci, która nastąpiła w dniu 13 lipca

2008 r. Skoro zaś zgodnie z art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 6 lipca 2007 r. osobami

uprawnionymi do spornego w niniejszej sprawie ekwiwalentu pieniężnego są

emeryci i renciści mający ustalone prawo do emerytury lub renty, którzy pobierali

bezpłatny węgiel w naturze od przedsiębiorstw robót górniczych oraz wdowy,

wdowcy i sieroty mające ustalone prawo do renty rodzinnej po byłych

pracownikach, uprawnionych do bezpłatnego węgla, to należy przyjąć, iż wskazany

przepis wymienia dwie kategorie osób uprawnionych, o których uprawnieniu

przesądza przede wszystkim fakt posiadania ustalonego prawa do emerytury lub

renty (co dotyczy byłych pracowników przedsiębiorstw robót górniczych) albo prawa

do renty rodzinnej po byłych pracownikach (co dotyczy wdów, wdowców i sierot).

Wykładnia językowo – logiczna i funkcjonalna powołanego przepisu pozwala przy

tym na uznanie, że warunek posiadania uprawnienia do bezpłatnego węgla na

podstawie Układu Zbiorowego Pracy dla pracowników zakładów górniczych z dnia

21 grudnia 1991 r., oraz warunek uzyskania emerytury lub renty przed dniem

1 stycznia 2007 r., a także warunek niepobierania ekwiwalentu po dniu 31 grudnia

2001 r., dotyczyć może jedynie pierwszej z wymienionych kategorii osób. Dla

drugiej kategorii (wdów, wdowców i sierot) przesłankę nabycia prawa do

ekwiwalentu stanowi zaś wyłącznie posiadanie ustalonego prawa do renty rodzinnej

po byłych pracownikach przedsiębiorstw robót górniczych, którzy spełniali

wcześniej wymienione dodatkowe warunki. Jest to więc uprawnienie o charakterze

pochodnym. Co jednak szczególnie istotne, każda z wymienionych kategorii osób

uprawnionych do ekwiwalentu swoje uprawnienie w tym zakresie wywodzi z

równolegle przysługującego jej prawa do świadczenia emerytalno – rentowego.

Ekwiwalent (choć bez wątpienia stanowi świadczenie ze stosunku pracy) jest

bowiem wypłacany nie przez byłego pracodawcę, lecz przez organ rentowy oraz

„przy świadczeniu emerytalno – rentowym”. Taki sposób rozumienia cytowanego

przepisu jest tym bardziej uzasadniony, jeśli zważyć, że uprawnienie do świadczeń

emerytalno – rentowych jest osobiste i nie podlega dziedziczeniu, a osoba

pozostała po zmarłym uprawnionym może nabyć prawo do wypłaty świadczenia

przysługującego

zmarłemu

(należnego

mu)

jedynie

w ściśle

określonych

warunkach, w odniesieniu do świadczeń emerytalno – rentowych uregulowanych w

art. 134 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, tzn. tylko wtedy, gdy uprawniony

zgłosił wniosek o wypłatę świadczenia i zmarł w toku postępowania zainicjowanego

tym wnioskiem, ale jeszcze przed nabyciem prawa i uzyskaniem wypłaty

świadczenia. Wówczas świadczenie wypłaca się małżonkowi oraz dzieciom, a w

razie ich braku innym członkom rodziny uprawnionym do renty rodzinnej lub na

których utrzymaniu pozostawała osoba uprawniona. Analogicznie ustawodawca

uregulował tę kwestię w stosunku do spornego w rozpoznawanej sprawie

ekwiwalentu w art. 8 ustawy z dnia 6 lipca 2007 r. Należy zatem przyjąć, iż w

sytuacji, w której prawo do ekwiwalentu pieniężnego z tytułu prawa do bezpłatnego

węgla dotyczy okresu, w którym uprawniony do niego żył jeszcze, lecz nie podjął

czynności mających na celu realizację tego prawa (nie złożył w organie rentowym

stosownego wniosku), wygasa ono tak jak prawo do przysługującego tej osobie

świadczenia emerytalno – rentowego bez możliwości jego realizacji na rzecz osób

pozostałych po niej. Realizacja tego prawa na rzecz wymienionych w art. 8 ust. 1

ustawy członków rodziny zmarłego jest zaś możliwa tylko wówczas, gdy osoba ta

(zmarły) wszczęła postępowanie przed organem rentowym.

Odnosząc wskazane uregulowania do stanu faktycznego rozpoznawanej

sprawy, Sąd Najwyższy uznaje zatem, iż osobą uprawnioną do spornego

ekwiwalentu pieniężnego z tytułu prawa do bezpłatnego węgla za lata 2004 – 2005,

w rozumieniu art. 2 ustawy z dnia 6 lipca 2007 r. nie była ubezpieczona, lecz żyjący

jeszcze wtedy jej mąż J. K. To on bowiem spełniał wówczas (tj. w wymienionych

latach) wszystkie ustawowe przesłanki prawa do wymienionego świadczenia jako

emeryt, który pobierał bezpłatny węgiel w naturze od Przedsiębiorstwa Robót

Górniczych, będąc uprawnionym do bezpłatnego węgla na podstawie Układu

Zbiorowego Pracy dla pracowników zakładów górniczych z dnia 21 grudnia 1991 r.,

i który uzyskał emeryturę przed dniem 1 stycznia 2007 r., a po dniu 31 grudnia

2001 r. nie pobierał ekwiwalentu. J. K. bezspornie nie zgłosił jednakże wniosku o

sporny ekwiwalent, wobec czego ubezpieczona nie mogła też wstąpić w jego prawa

na podstawie art. 8 ustawy z dnia 6 lipca 2007 r. Z kolei sama ubezpieczona nabyła

prawo do renty rodzinnej po mężu dopiero po jego śmierci, a zatem wskazane

wcześniej ustawowe przesłanki prawa do ekwiwalentu (jako wdowa mająca

ustalone prawo do renty rodzinnej po byłym pracowniku PRG uprawnionym do

ekwiwalentu) mogła ewentualnie spełnić dopiero od tej daty. Zgłoszony przez nią

wniosek o ekwiwalent pieniężny z tytułu prawa do bezpłatnego węgla za 2004 –

2005, z tej przyczyny nie był zatem uzasadniony.

Co już wyżej zostało podniesione, orzeczenie niezgodne z prawem w

rozumieniu art. 4241 k.p.c. w związku z art. 4171 k.c., to orzeczenie, które jest

niewątpliwie sprzeczne z zasadniczymi i niepodlegającymi różnej wykładni i ogólnie

przyjętymi standardami rozstrzygnięć. Niezgodność z prawem musi mieć tu

charakter kwalifikowany, elementarny i oczywisty. Analiza sprawy będącej

przedmiotem skargi wniesionej przez ubezpieczoną wskazuje natomiast wyraźnie,

iż zaskarżone tą skargą orzeczenie nie było niezgodne z prawem, a już w

szczególności nie pozostawało w sprzeczności z zasadniczymi i niepodlegającymi

różnej wykładni i ogólnie przyjętymi standardami rozstrzygnięć. Dlatego też

przedmiotowa skarga jest oczywiście bezzasadna.

Kierując się przedstawionymi motywami oraz opierając się na treści art. 424 9

k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji.